bg‑gold

Stres – reakcja psychologiczna i fizjologiczna

Stres jest reakcją psychologiczną i fizjologiczną organizmu na czynniki nazywane stresorami. Mogą to być czynniki fizyczne (np. temperatura – gorąco i zimno, promieniowanie) oraz psychiczne (odczuwanie presji, nadmierne obciążenie, pośpiech).

  • Stres psychologiczny polega na wzbudzeniu napięcia emocjonalnego, poczuciu dyskomfortu lub lęku.

  • Stres fizjologiczny związany jest z pobudzeniem układu wspólczulno‑nadnerczowegoukład wspólczulno‑nadnerczowyukładu wspólczulno‑nadnerczowego (SAM, ang. sympathetic-adrenomedullary) i osi podwzgórze–przysadka–nadnerczaoś podwzgórze–przysadka–nadnerczaosi podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA, ang. hypothalamicpituitaryadrenocortical).

Każda reakcja stresowa ma charakter adaptacyjny i prowadzi do rozwiązania sytuacji zaburzającej równowagę psychiczną lub fizyczną.

bg‑gold

Przebieg reakcji stresowej

W przebiegu reakcji stresowej wyróżnia się trzy fazy: alarmową, przystosowania i wyczerpania.

  1. Faza alarmowa – składa się z:

  • fazy szoku (kontakt ze stresorem i reakcja na działanie tego czynnika) oraz

  • fazy przeciwdziałania (produkcja hormonów).

  1. Faza przystosowania – to etap odporności, podczas którego organizm przeciwdziała stresorowi. Jeśli nie uda mu się przywrócić homeostazy, następuje przejście w trzecią fazę.

  2. Faza wyczerpania – prowadzi do zmniejszenia odporności, rozregulowania funkcji fizjologicznych oraz wycieńczenia organizmu

Stresory są rozpoznawane przez ciało migdałowate, w którym bodźcom zostaje nadane emocjonalne znaczenie. Nadmierna aktywność ciała migdałowatego powoduje zahamowanie działania hipokampu, odpowiedzialnego za pamięć. Hipokamp bierze udział w wyborze odpowiedniej strategii podczas stresu i wpływa na oś podwzgórze–przysadka–nadnercza, co prowadzi do pobudzenia nerwowego i mięśniowego oraz przemian metabolicznych. Przewlekły stres uszkadza hipokamp, a nawet powoduje jego zanik. Ciało migdałowate i hipokamp są częścią układu limbicznegoukład limbicznyukładu limbicznego.

bg‑yellow

Rola hormonów w przebiegu reakcji stresowej

Pobudzenie neuronów adrenergicznychneurony adrenergiczneneuronów adrenergicznych w podwzgórzu przez stresory odbierane ze środowiska zewnętrznego prowadzi do wydzielania neuroprzekaźnika kortykoliberyny (CRH – ang. corticotropin‑releasing hormone). Hormon ten wydzielany jest również w innych obszarach mózgu, takich jak kora czołowa, jądro centralne ciała migdałowatego czy jądra szwu. Kortykoliberyna odpowiedzialna jest m.in. za powstawanie zachowań lękowych i hamowanie apetytu. Pobudza ona przedni płat przysadki mózgowej do uwalniania hormonu adrenokortykotropowego (ACTH – ang. adrenocorticotropic hormone). W ten sposób zostaje aktywowana oś podwzgórze–przysadka–nadnerczanadnerczenadnercza.

Działanie pobudzające przysadkę przez CRH jest dodatkowo wzmacniane przez hormon wazopresynę argininową (AVP – ang. arginine vasopressin).

R1KQNLSGWdPBQ1
Schemat reakcji na stres. Przy długotrwałym stresie reakcje fizjologiczne mogą przyjąć formę pętli, w której bodźce powtarzają się aż do wycieńczenia organizmu.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

ACTH jest hormonem tropowymhormon tropowyhormonem tropowym stymulującym nadnercza do produkcji i wydzielania hormonów steroidowych, tzw. kortykosteroidów. Wśród nich wyróżnia się glikokortykoidy (uczestniczące w metabolizmie glukozy) oraz mineralokortykoidy (biorące udział w metabolizmie składników mineralnych).

Głównym mineralokortykoidem jest aldosteron. Zwiększa on wchłanianie soli sodowych (stężenie NaIndeks górny + wzrasta, natomiast KIndeks górny + maleje), powodując wzrost ciśnienia krwi.

W sytuacji stresowej nadnercza zostają pobudzone do produkcji glikokortykoidów. Hormony te działają na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego, a ich aktywność polega na hamowaniu wydzielania CRH i ACTH. Kora nadnerczy wydziela kortyzol, tzw. hormon stresu, natomiast rdzeń nadnerczy – adrenalinęnoradrenalinę. Zadaniem tych hormonów jest przywrócenie homeostazyhomeostazahomeostazy. Przedłużająca się reakcja stresowa powoduje zahamowanie działania neuroprzekaźników oraz prowadzi do wyczerpania zapasów witamin i minerałów, czego skutkiem jest wycieńczenie organizmu.

Dodatkowo pobudzeniu osi podwzgórze‑przysadka‑nadnercza towarzyszy aktywacja jądra sinawego. Jest to struktura położona w pniu mózgu, a skupione w niej komórki odpowiadają za wydzielanie noradrenaliny. Jądro sinawe jest również miejscem wydzielania CRH.

Kortykosteroidy

Hormon

Funkcja

Glikokortykoidy

Adrenalina

Przyspieszenie oddechu i pracy serca

Wzrost ciśnienia krwi i poziomu cukru we krwi

Dotlenianie komórek.

Mobilizacja organizmu do walki lub ucieczki

Noradrenalina

Kortyzol,
tzw. hormon stresu

Uwalnianie glukozy i tłuszczów z wątroby

Odżywianie komórek

Mineralokortykoidy

Aldosteron

Regulacja gospodarki wodno‑elektrolitowej
(obniżenie stężenia potasu i wzrost stężenia sodu we krwi)

Długotrwałe podwyższenie poziomu kortyzolu i adrenaliny wywołuje skurcz naczyń krwionośnych, powstawanie zespołu jelita drażliwego czy uczucie kłucia w klatce piersiowej. Zaburzenia te określa się mianem nerwicy wegetatywnej.

Dla zainteresowanych

„Stresujące czy traumatyczne doświadczenie u osób cierpiących na zespół stresu pourazowego jest później wielokrotnie przeżywane ponownie w formie nawracających i uporczywych wspomnień i koszmarów. Często do przywołania takiego wspomnienia wystarczy pojawienie się tzw. bodźca warunkowego – może być nim np. zapach lub dźwięk wcześniej skojarzony z traumą. [...] Długotrwała ekspozycja na stres prowadzi do dysregulacji osi podwzgórze–przysadka–nadnercza oraz skutkuje zmianami poziomu hormonów (kortyzolu) we krwi. W populacji osób cierpiących na zespół stresu pourazowego udokumentowano obniżony poziom kortyzolu. Jak wynika z [...] badań, na etapie uporczywie nawracających, traumatycznych wspomnień terapia farmakologiczna z użyciem kortyzolu może wpływać na spadek objawów”.

Indeks górny Źródło: Łucja Kudła, Traumatyczna pamięć – jak hormony stresu wpływają na procesy uczenia się?, portal „Neuropsychologia”, 8 maja 2016. Indeks górny koniec

Słownik

homeostaza
homeostaza

zdolność organizmu do utrzymywania względnie stałej równowagi w procesach życiowych; polega m.in. na kontrolowaniu stałej ilości płynów ustrojowych i ich równowagi jonowej oraz stałej temperatury ciała; w zachowaniu homeostazy uczestniczą wszystkie tkanki i narządy

hormon tropowy
hormon tropowy

hormon przedniego płata przysadki regulujący czynność wydzielniczą podległych gruczołów wydzielania wewnętrznego: tarczycy, nadnerczy, gonad

jądro sinawe
jądro sinawe
nadnercze
nadnercze

gruczoł położony na górnym biegunie nerki; wytwarza m.in. glikokortykoidy, mineralokortykoidy i niewielkie ilości hormonów płciowych (androgenów)

neurony adrenergiczne
neurony adrenergiczne

neurony zawierające receptory na błonie komórkowej, których pobudzenie prowadzi do wydzielania adrenaliny

oś podwzgórze–przysadka–nadnercza
oś podwzgórze–przysadka–nadnercza

układ narządów, w którym dokonuje się stała wymiana informacji na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego; wymiana rozpoczyna się pod wpływem działania kortykoliberyny, a kończy na wydzielaniu przez korę nadnerczy kortyzolu, który hamuje aktywność na poziomie wyższych pięter (przysadki i podwzgórza)

układ limbiczny
układ limbiczny

układ struktur korowych i podkorowych mózgu odpowiedzialny za reakcje emocjonalne

układ wspólczulno‑nadnerczowy
układ wspólczulno‑nadnerczowy

współdziałanie układu współczulnego (sympatycznego) i rdzenia nadnerczy w fizjologii reakcji organizmu na bodźce zewnętrzne