Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Charakterystyka epoki

Nazwy „romantyzm” używali sami przedstawiciele tego okresu i formacji kulturowej. Słowo ma dość bogaty rodowód i kilka znaczeń, pochodzi: od określenia języka „ludowego”, nie łacińskiego (lingua romana), poprzez nazwę utworów pisanych takim językiem (romanse), po XV‑wieczny wyraz romanticus, odnoszący się początkowo do takich utworów, a później do wyjątkowo pięknego pejzażu czy wiersza. Zaczęto też mówić jako o „romantycznym” dramacie szekspirowskim i hiszpańskim, podkreślając ich średniowieczny rodowód.

Okres romantyzmu w Europie trwa od drugiej połowy XVIII w. do 1848 r. (umowna data końca epoki znaczonej wydarzeniami Wiosny Ludów), w Polsce od wydania BalladballadaBallad i romansów Mickiewicza (1822) do wybuchu powstania styczniowego w 1863 r. (z fazą dojrzałego romantyzmu w okresie między powstaniami, czyli w latach 1831‑1863).

Charakter romantyzmu został ukształtowany w Europie przez rewolucję francuską (1789), a w Polsce przez upadek państwa i walki narodowowyzwoleńcze. Jego wspólną cechą był bunt przeciw dotychczasowej kulturze dworskiej i równocześnie – skonwencjonalizowanej, „sztucznej”, odchodzącej coraz bardziej od natury cywilizacji mieszczańskiej. Swoją tożsamość okres ten budował w opozycji, stąd silne nacechowanie emocjonalne pary pojęć:

bg‑pink
1:1

pozytywny stosunek emocjonalny

  • uczucia, serce, dusza, intuicja

  • natura, naturalność, pierwotność, oryginalność

  • „prawdy żywe”, poznane sercem

  • szczerość i autentyczność

negatywny stosunek emocjonalny

  • rozum, umysł, „szkiełko” mędrca

  • cywilizacja, sztuczność, wtórność

  • „prawdy martwe”, poznane rozumem

  • fałsz, konwenans, udawanie

Romantycy uważali, że wybitna jednostka nieuchronnie popada w konflikt ze społeczeństwem i zawsze stawali po stronie jednostki, indywidualności, która jest zdolna zmienić losy świata (romantyczny indywidualizm). Równocześnie interesowały ich dzieje ludzkości jako historia ludów i narodów dążących do postępu. Pytali zatem o sens historii, wolność, rewolucję, stąd silny nurt tego okresu, zwany historyzmem. To także czas odkrywania kultur i tradycji, dotąd zaniedbywanych, zapomnianych czy nieznanych: począwszy od średniowiecza i baroku, poprzez kulturę Wschodu (orientalizmorientalizmorientalizm), po ludowość. Po raz pierwszy w tak wyraźny sposób pojawił się konflikt między zwolennikami epoki poprzedniej i nadchodzącej, przyczyniając się do powstania kolejnej opozycji romantycznej: młodystary. Młodzi to zwolennicy nowego, romantycy, którym przeciwstawiają się starzy, czyli klasycy.

Spór (walka) klasyków z romantykami w Polsce

RQG4lgXzKejt41
Kazimierz Brodziński
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

1818Kazimierz Brodziński, O klasyczności i romantyczności tudzież o duchu poezji polskiej – zwolennik sentymentalizmu – według niego „klasyczność” (głównie literatura francuska) to wierność tradycji antycznej, przestrzeganie zasad poetyki klasycznej, ustalone wzorce piękna; „romantyczność” (przede wszystkim literatura niemiecka) to powrót do tradycji chrześcijańskiego średniowiecza, uznanie przewagi natchnienia i wyobraźni, zakwestionowanie reguł.

1819Jan Śniadecki, O pismach klasycznych i romantycznych – uważał, że romantyzm wspiera zabobony i ciemnotę (do postaci tego autora – profesora Uniwersytetu Wileńskiego – nawiązał Mickiewicz w słynnej balladzie Romantyczność, będącej także głosem w dyskusji); kanony prawdy i piękna, ustalone w starożytności, są wieczne i obowiązują w każdej epoce; jeśli się przeciw nim występuje, nie można stworzyć dzieła prawdziwego i pięknego.

Klasycy
R1BeXMLWSDA3C
Jan Śniadecki (1756–1830)
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R1WvOpjk4Yoxp
Kajetan Koźmian (1771–1856)
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R4oZ1EHBv91uc
Ludwik Osiński (1775–1838)
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Romantycy
Rwur1cuvqMoeI
Maurycy Mochnacki (1803‑1834)
Źródło: dostępny w internecie: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R14zveldTpu7o
Adam Mickiewicz (1798‑1855)
Źródło: dostępny w internecie: Wikimedia Commons, domena publiczna.
R1Y9RV9rmK0bj
Michał Grabowski (1804‑1863)
Źródło: dostępny w internecie: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Kalendarium

RfAZ43yR0jSpR
Oś czasu: 1822 wydanie Ballad i romansów Mickiewicza uznawane za początek romantyzmu w Polsce, 1824 proces filomatów i filaretów w Wilnie, 1830 rewolucja lipcowa we Francji, 1830 - 1831 powstanie listopadowe, 1833 - 1834 Słowacki Kordian, Krasiński Nie-Boska komedia, Fredro Zemsta, 1838 powstanie Biblioteki Polskiej w Paryżu, 1842 działalność księdza Piotra Ściegiennego, 1846 powstanie krakowskie, rabacja Jakuba Szeli, 1848 Wiosna Ludów; powstanie Legionu Polskiego we Włoszech (z inspiracji Mickiewicza), 1849 śmierć Słowackiego i Chopina, 1850 Norwid - Promethidion, 1852 Napoleon III cesarzem Francji, 1855 śmierć Mickiewicza, 1861 manifestacje patriotyczne w Warszawie i Wilnie, 1863 - 1865 powstanie styczniowe; umowny koniec romantyzmu w Polsce

Kontynuacja i nawiązania do epoki romantyzmu

Literatura
  • Stanisław Wyspiański, WarszawiankaNoc listopadowaWyzwolenie

  • Jan Kasprowicz, Pieśń o pani, co zabiła pana

  • Jan Lechoń, Nie‑Boska komediaMickiewicz zmęczony

  • Jerzy Liebert, Rozmowa o Norwidzie

  • Władysław Broniewski, Ballady i romanse

  • Aleksander Kamiński, Kamienie na szaniec

  • Tadeusz Konwicki, Bohiń

  • Thomas Mann, Lotta w WeimarzeDoktor Faustus

  • Henryk Sienkiewicz, Latarnik

Malarstwo
  • Michał Elwiro Andriolli, ilustracje do Pana Tadeusza

  • Jacek Malczewski, Śmierć Ellenai

  • Wojciech Kossak, Polonez

Muzyka
  • Piotr Czajkowski, opera Eugeniusz Oniegin

  • Władysław Żeleński, opery Konrad Wallenrod i Goplana

  • Marek Grechuta, piosenka Niepewność (do wiersza Adama Mickiewicza)

  • Stanisław Sojka, Grzegorz Turnau, piosenka do filmu Pan Tadeusz

  • Charles Gounod, opera Faust

Film
  • Opowieść o „Dziadach” Adama Mickiewicza – Lawa, reż. Tadeusz Konwicki, 1989 (Gustaw Holoubek i Artur Żmijewski w roli Gustawa‑Konrada)

  • Pan Tadeusz, reż. Andrzej Wajda, 1999 (Michał Żebrowski w roli Pana Tadeusza, Bogusław Linda jako Jacek Soplica)

  • Dom św. Kazimierza, reż. Ignacy Gogolewski, 1983 (Ignacy Gogolewski w roli Norwida)

Słownik

ballada
ballada

(gr. ballo - miotać się, wł. ballare - tańczyć) gatunek literacki pochodzenia ludowego, obejmujący teksty o charakterze epicko‑lirycznym, łączący cechy trzech rodzajów literackich: liryki, epiki i dramatu. Mimo różnic w genezie i ewolucji wzorców powiada stałe cechy charakterystyczne: tematem ballad są wydarzenia dziwne i zagadkowe, sposób ujęcia tematu cechuje naiwność i prostota, w balladach występuje jednowątkowa fabuła wzbogacona partiami dialogowymi. W warstwie językowej ballada operuje typowymi środkami poetyckimi: epitetami, porównaniami, powtórzeniami.

orientalizm
orientalizm

styl akcentujący cechy kultury Wschodu, zwłaszcza hinduską, japońską, arabską, perską, chińską

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida