Mutacja to nagła, losowa, skokowa i trwała zmiana w informacji genetycznej organizmu. Mutacje można klasyfikować według różnych kryteriów. Najczęściej wyróżnia się klasyfikację mutacji ze względu na: rodzaj komórek, w których zachodzą zmiany, przyczynę, skutek i poziom organizacji informacji genetycznej, w której zaszła zmiana.

RMyIrOpsTD7Bc1
Terminu „mutacja” użył po raz pierwszy w 1909 r. holenderski botanik i genetyk Hugo de Vries, który badał zmienność skokową u wiesiołka Lamarcka (Oenothera lamarckiana). Naukowiec zaobserwował nagłe zmiany fenotypu wśród kolejnych pokoleń tej rośliny. Pomimo iż większość potomstwa niczym nie różniła się od swoich rodziców, to u niewielkiego odsetka pojawiły się zmiany w morfologii liścia oraz w rozmiarze całej rośliny. De Vries nazwał je mutacjami i przypisał im podstawową funkcję w zmienności dziedzicznej organizmów. Obecnie jednak wiemy, że zaobserwowane przez niego różnice w wyglądzie wiesiołka nie były mutacjami, lecz wynikiem procesu crossing-over.
Źródło: Therese Schwarze, Hugo de Vries, olej na płótnie, 1918, Universiteitsmuseum Amsterdam, domena publiczna.
RtskBDQJd5Y3o1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: Mutacje – podział
    • Elementy należące do kategorii Mutacje – podział
    • Nazwa kategorii: w zależności od rodzaju komórki, której dotyczą:
      • Elementy należące do kategorii w zależności od rodzaju komórki, której dotyczą:
      • Nazwa kategorii: mutacje somatyczne
      • Nazwa kategorii: mutacje generatywne
      • Koniec elementów należących do kategorii w zależności od rodzaju komórki, której dotyczą:
    • Nazwa kategorii: w zależności od przyczyny:
      • Elementy należące do kategorii w zależności od przyczyny:
      • Nazwa kategorii: mutacje spontaniczne
      • Nazwa kategorii: mutacje indukowane
      • Koniec elementów należących do kategorii w zależności od przyczyny:
    • Nazwa kategorii: w zależności od skutku dla organizmu:
      • Elementy należące do kategorii w zależności od skutku dla organizmu:
      • Nazwa kategorii: niekorzystne
        • Elementy należące do kategorii niekorzystne
        • Nazwa kategorii: subletalne
        • Nazwa kategorii: letalne
        • Koniec elementów należących do kategorii niekorzystne
      • Nazwa kategorii: neutralne
      • Nazwa kategorii: korzystne
      • Koniec elementów należących do kategorii w zależności od skutku dla organizmu:
    • Nazwa kategorii: w zależności od poziomu organizacji materiału genetycznego, którego dotyczą:
      • Elementy należące do kategorii w zależności od poziomu organizacji materiału genetycznego, którego dotyczą:
      • Nazwa kategorii: mutacje genowe
      • Nazwa kategorii: mutacje chromosomowe
        • Elementy należące do kategorii mutacje chromosomowe
        • Nazwa kategorii: mutacje chromosomowe strukturalne
        • Nazwa kategorii: mutacje chromosomowe liczbowe
        • Koniec elementów należących do kategorii mutacje chromosomowe
        Koniec elementów należących do kategorii w zależności od poziomu organizacji materiału genetycznego, którego dotyczą:
      Koniec elementów należących do kategorii Mutacje – podział
Podział mutacji.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑violet

Mutacje somatyczne i mutacje generatywne

Mutacje mogą zachodzić zarówno w komórkach somatycznych, jak i w komórkach rozrodczych. Ze względu na rodzaj komórek, w których zachodzą zmiany, mutacje dzieli się na somatycznemutacja somatycznasomatycznegeneratywnemutacja generatywnageneratywne.

Mutacje somatyczne zachodzą w materiale genetycznym komórek somatycznych, czyli takich, które budują ciało (np. komórki kości, płuc, jelit). Organizm człowieka składa się z 10Indeks górny 14 komórek powstających na skutek podziałów mitotycznych zygoty. Podczas wzrostu organizmu zachodzą mutacje somatyczne, które mogą być wywołane przez błędy w czasie replikacji DNA oraz mutagennym wpływem różnych czynników środowiskowymi.

Zmiany informacji genetycznej w komórkach budujących ciało są przekazywane wyłącznie komórkom potomnym powstałym ze zmutowanej komórki na drodze mitozy. Nie są one przekazywane potomstwu poczętemu poprzez rozmnażanie płciowe. Zatem są to zmiany niedziedziczne. Większość mutacji somatycznych nie niesie ze sobą negatywnych konsekwencji dla funkcjonowania organizmu. Wyjątkiem są zmiany zaburzające przebieg cyklu życiowego komórki. Wówczas mogą one doprowadzić do rozwoju nowotworu.

Mutacje generatywne zachodzą w materiale genetycznym komórek generatywnych, czyli takich, które służą do rozmnażania płciowego. Organizm, w komórkach którego doszło do mutacji, nie ponosi skutków jej obecności. Natomiast zmiany informacji genetycznej w komórkach macierzystych gamet oraz w samych gametach mogą zostać przekazane potomstwu. Zatem są to zmiany dziedziczne.

bg‑violet

Mutacje spontaniczne i mutacje indukowane

Ze względu na przyczynę zachodzenia zmian mutacje dzieli się na spontanicznemutacja spontanicznaspontaniczneindukowanemutacja indukowanaindukowane.

Mutacje spontaniczne to zmiany w informacji genetycznej zachodzące samorzutnie, bez wyraźnego wpływu czynników środowiskowych. Zmiany te następują w czasie replikacji DNA i polegają np. na błędnym wstawieniu nukleotydu. Proces replikacji przeprowadza kompleks białek enzymatycznych tworzących tzw. aparat replikacyjny. W jego skład wchodzi polimeraza DNA – enzym, który ma zdolność do rozpoznania zmiany, usunięcia błędnie wstawionego nukleotydu i poprawnego dołączenia nowego. Większość zmian jest naprawiana przez polimerazę DNA. Jednak niewielka ich część pozostaje w obrębie DNA, niosąc ze sobą różnorodne skutki dla organizmu. Zatem zachodzenie mutacji spontanicznych wynika ze złożoności przebiegu procesu biologicznego.

Mutacje indukowane to zmiany w informacji genetycznej zachodzące pod wpływem działania mutagenówmutagenmutagenów. Czynniki mutagenne oddziałujące na komórkę mogą doprowadzić m.in. do rozerwania cząsteczki DNA, powstania nowych wiązań utrudniających odczyt informacji genetycznej lub modyfikacji zasad azotowych. Do czynników uszkadzających i zmieniających informację genetyczną zalicza się:

  • czynniki fizyczne: promieniowanie jonizujące, promieniowanie ultrafioletowe, temperatura;

  • czynniki chemiczne: kwas azotowy (III), nadtlenek wodoru, amoniak, analogi zasad azotowych, kolchicyna;

  • czynniki biologiczne: wirus opryszczki, wirus brodawczaka ludzkiego, wirus zapalenia wątroby typu B i C.

R1VMzyRmNCAPF1
Na fotografii muszka owocowa (wywilżna karłowata) z żółto - pomarańczowym ciałem i wielkimi, pomarańczowymi oczami.
Źródło: Hannah Davis, Flickr, licencja: CC BY-SA 2.0.
bg‑violet

Mutacje korzystne, neutralne i niekorzystne

Ze względu na konsekwencje, jakie dla organizmu niosą zachodzące zmiany, mutacje dzielimy na korzystne, neutralneniekorzystne.

Mutacje korzystne związane są z pojawieniem się nowych, korzystnych cech organizmu. Dzięki nim organizm lepiej przystosowuje się do zmieniających się warunków środowiska. Wzrost możliwości adaptacyjnych zwiększa szansę organizmu na przeżycie i wydanie na świat potomstwa. Nowe pokolenie, dziedzicząc korzystne zmiany informacji genetycznej, może ewoluować.

Mutacje neutralne są dla organizmu zmianami obojętnymi. Oznacza to, że pomimo zmian w informacji genetycznej organizm nie ponosi skutków ich obecności. Brak efektu fenotypowego wynika najczęściej z tego, że mutacje te zachodzą w obrębie niekodujących części DNA. W zmieniających się warunkach środowiska początkowo neutralna dla organizmu mutacja może okazać się korzystna, jeśli zwiększa możliwości adaptacyjne, lub niekorzystna, jeśli możliwości te są zmniejszone.

Mutacje niekorzystne są dla organizmu zmianami negatywnymi. Gdy obecność mutacji skutkuje śmiercią organizmu, wówczas jest to tzw. mutacja letalna. W przypadku, gdy obecność mutacji zmniejsza możliwości adaptacyjne, ogranicza zdolności rozrodcze, objawia się rozwojem choroby lub powoduje przedwczesną śmierć, wówczas jest to tzw. mutacja subletalna.

bg‑violet

Mutacje genowe i mutacje chromosomowe

Ze względu na poziom organizacji informacji genetycznej, w której zachodzą zmiany, mutacje dzieli się na genowechromosomowe. Pierwsze skutkują zmianami w pojedynczych genach, drugie natomiast obejmują większą ilość materiału genetycznego – powodują zmiany w strukturze lub liczbie chromosomów.

bg‑gray1

Mutacje genowe

Mutacje genowe (mutacje punktowe) dotyczą zmian w obrębie genów na poziomie sekwencji nukleotydowej łańcucha DNA. W zależności od charakteru zmiany wyróżnia się trzy podstawowe rodzaje mutacji genowych:

  1. substytucjasubstytucjasubstytucja – mutacja prowadząca do zamiany jednej pary nukleotydów na inną; podstawienie może dotyczyć:

  • tranzycji – zamianie ulega puryna na purynę lub pirymidyna na pirymidynę;

  • transwersji – zamianie ulega puryna na pirymidynę lub pirymidyna na purynę;

  1. delecjadelecjadelecja – mutacja polegająca na utracie jednej lub kilku par nukleotydów;

  2. insercjainsercjainsercja – mutacja polegająca na dodaniu jednej lub kilku par nukleotydów.

Zazwyczaj mutacje genowe powstają w czasie replikacji DNA. Pojawiające się zmiany w informacji genetycznej są wynikiem stopnia złożoności procesu powielania, jak i efektem oddziaływania czynników mutagennych.

R1NAWAP9E8v081
Na ilustracji przedstawiono fragment prawidłowego DNA oraz fragmenty, w których doszło do mutacji genowych. Opisano substytucję, delecję oraz insercję. W substytucji wyróżniono tranzycję i transwersję. Tranzycja polega na czyli zamianie jednej pary nukleotydów G (puryna) – C (pirymidyna) na inną parę A (puryna) – T (pirymidyna). Transwersja polega na zamianie jednej pary nukleotydów G (puryna) – C (pirymidyna) na inną parę, na przykład C (pirymidyna) – G (puryna) lub T (pirymidyna) i A (puryna). Kolejną mutacją jest delecja. Polega na utracie z fragmentu DNA trzech par nukleotydów: G-C, C-G i A-T, natomiast insercja polega na dodaniu do fragmentu DNA dwóch par nukleotydów: A-T i A-T.
Rodzaje mutacji genowych.
Źródło: Hullo97, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.
bg‑gray1

Mutacje chromosomowe

Mutacje chromosomowe (aberracje chromosomowe) dotyczą zmian w budowie chromosomu (tzw. mutacje chromosomowe strukturalne) lub w liczbie chromosomów (tzw. mutacje chromosomowe liczbowe).

Mutacje chromosomowe strukturalne dzieli się na cztery rodzaje:

  • delecja (deficjencjadeficjencjadeficjencja) – zmiana polegająca na utracie fragmentu chromosomu;

  • duplikacjaduplikacjaduplikacja – zmiana polegająca na podwojeniu fragmentu chromosomu;

  • inwersjainwersjainwersja – zmiana polegająca na odwróceniu fragmentu chromosomu o 180 stopni;

  • translokacjatranslokacjatranslokacja – zmiana polegająca na przemieszczeniu fragmentu chromosomu na inny chromosom niehomologiczny. Szczególnym rodzajem translokacji jest translokacja wzajemna, polegająca na wymianie fragmentów między dwoma chromosomami niehomologicznymi.

RfvmLZu5ROPEs1
Na ilustracji przedstawiono chromosomy. Zaznaczono mutacje chromosomowe strukturalne. Wśród nich wyróżnia się definicjencję – ma miejsce, gdy dochodzi do pęknięcia chromosomu i utraty jego krótszego fragmentu wraz z zawartymi w nim genami; duplikację – ma miejsce, gdy dochodzi do podwojenia fragmentu chromosomu (na ilustracji podwojeniu uległa dolna część chromosomu); inwersję – ma miejsce, gdy dochodzi do pęknięcia chromosomu w dwóch miejscach, obrócenia pękniętego fragmentu i połączenia wolnych końców DNA w niewłaściwej pozycji; translokację – ma miejsce, gdy dochodzi do przemieszczenia fragmentu chromosomu w jego inne miejsce (translokacja wewnątrzchromosomowa) lub przeniesienie odcinka chromosomu na inny chromosom niehomologiczny – wówczas to translokacja wzajemna.
Mutacje chromosomowe strukturalne.
Źródło: Małgorzata Wysocka, licencja: CC BY-SA 3.0.

Mutacje chromosomowe liczbowe dzieli się na dwa rodzaje:

  1. aneuploidiaaneuploidiaaneuploidia – zmiana liczby chromosomów w obrębie jednej pary; w zależności od charakteru mutacji wyróżnia się następujące typy zmian:

  • monosomia (2n - 1) – mutacja polegająca na braku jednego chromosomu z danej pary;

  • trisomia (2n + 1) – mutacja polegająca na obecności jednego dodatkowego chromosomu w danej parze;

  • nullisomia (2n - 2) – mutacja polegająca na braku dwóch chromosomów danej pary;

  • tetrasomia (2n + 2) – mutacja polegająca na obecności dwóch chromosomów tworzących dodatkową parę;

  1. euploidiaeuploidiaeuploidia – zmiana liczby zestawów chromosomów (np. n – monoploidia, 3n – triploidia, 4n – tetraploidia, 5n – pentaploidia itd.); jeśli zwielokrotnione genomy są genetycznie jednakowe, mówimy o autopoliploidiiautopoliploidiaautopoliploidii, a w przypadku gdy są różne – o allopoliploidiiallopoliploidiaallopoliploidii.

Zazwyczaj mutacje chromosomowe powstają w czasie podziału mitotycznego i mejotycznego. Pojawiające się zmiany w informacji genetycznej są wynikiem braku rozdziału chromosomów, nierównomiernego rozdzielenia chromosomów lub wielokrotnej replikacji DNA niezakończonej podziałem komórki.

1
R1eLzxyLhTIFQ1
Mapa przedstawia podział mutacji ze względu na poziom organizacji informacji genetycznej, w obrębie której zachodzą zmiany. Mutacje dzielą się na Genowe oraz Chromosomowe. W mutacjach genowych zachodzą: Substytucja, Delecja, Insercja. W substytucji zachodzą: Tranzycja, Transwersja. W mutacjach chromosomowych mam podział na Strukturalne oraz Liczbowe. Strukturalne to: Duplikacja, Inwersja, Deficjencja, Translokacja. Liczbowe to: Aneuploidia oraz Euploidia. Euploidia dzieli się na Autopoliploidia oraz Allopoliploidia.
Podział mutacji ze względu na poziom organizacji informacji genetycznej, w obrębie której zachodzą zmiany.
Źródło: Englishsquare Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

allopoliploidia
allopoliploidia

mutacja chromosomowa liczbowa polegająca na zwielokrotnieniu liczby chromosomów u mieszańca powstałego przez skrzyżowanie dwóch różnych gatunków; w wyniku tego powstaje allopoliploid mający dwa lub więcej zestawów genetycznie różnych chromosomów

aneuploidia
aneuploidia

mutacja chromosomowa liczbowa polegająca na zmianie liczby chromosomów w obrębie jednej pary chromosomów homologicznych

autopoliploidia
autopoliploidia

mutacja chromosomowa liczbowa polegająca na zwielokrotnieniu liczby chromosomów w obrębie jednego gatunku; w wyniku tego powstaje autopoliploid mający dwa lub więcej zestawów jednakowych chromosomów

deficjencja
deficjencja

mutacja chromosomowa strukturalna polegająca na utracie fragmentu chromosomu

delecja
delecja

mutacja genowa polegająca na usunięciu z sekwencji DNA jednej lub kilku par nukleotydów

duplikacja
duplikacja

mutacja chromosomowa strukturalna polegająca na podwojeniu fragmentu chromosomu

euploidia
euploidia

mutacja chromosomowa liczbowa polegająca na zmianie liczby zestawów chromosomów

insercja
insercja

mutacja genowa polegająca na dodaniu do sekwencji DNA jednej lub kilku par nukleotydów

inwersja
inwersja

mutacja chromosomowa strukturalna polegająca na odwróceniu fragmentu chromosomu o 180°

kariotyp
kariotyp

kompletny zestaw chromosomów komórki somatycznej organizmu; analiza kariotypu dostarcza informacji o kształcie, wielkości i liczbie chromosomów, pozwalając określić rodzaj mutacji chromosomowej

mutacja generatywna
mutacja generatywna

mutacja zachodząca w informacji genetycznej komórek rozrodczych; zmiana dziedziczna

mutacja indukowana
mutacja indukowana

mutacja pojawiająca się w wyniku działania mutagenu

mutacja somatyczna
mutacja somatyczna

(gr. soma - ciało); mutacja zachodząca w informacji genetycznej komórek budujących ciało; zmiana niedziedziczna

mutacja spontaniczna
mutacja spontaniczna

mutacja pojawiająca się nagle, bez wyraźnego wpływu czynników mutagennych

mutagen
mutagen

fizyczny, chemiczny lub biologiczny czynnik powodujący pojawienie się mutacji indukowanej

substytucja
substytucja

mutacja genowa polegająca na zamianie jednej pary nukleotydów na inną

translokacja
translokacja

mutacja chromosomowa strukturalna polegająca na przemieszczeniu fragmentu chromosomu na inny chromosom niehomologiczny