Sobór watykański II i jego konsekwencje

Idee papieża Jana XXIII to połączenie założeń doktryny katolickiej, w której zawiera się niezmienność zasad prawa naturalnego oraz prawo papieża do wiążącej interpretacji tego prawa, ale równocześnie położenie nacisku na kierunki współczesnych przemian i potrzebę udziału w tych przemianach Kościoła.

Poglądy Jana XXIII

R1J4OjnFcj5rV1
Jan XXIII, suweren Państwa Watykańskiego od 28 października 1958 do 3 czerwca 1963 r.
Źródło: domena publiczna.

W nauce Jan XXIII przyjmował pluralizm światopoglądowypluralizm światopoglądowypluralizm światopoglądowy, społeczny i ekonomiczny współczesnego świata. Starał się wskazać na wartości płynące ze współpracy ludzi wyznających różne religie, poglądy filozoficzne i polityczne. Dla papieża elementarnym warunkiem rozwoju społecznego był pokój na świecie. W swoich poglądach wskazywał na wartość personalizmupersonalizmpersonalizmu, prymatu jednostki nad światem rzeczy. Nie zapomniał również o wyzwaniach Trzeciego Świata, dostrzegając problemy, które tam narastały i ich wpływ na rozwój społeczeństw. Podobnie jak poprzednicy, był zwolennikiem ochrony własności prywatnej. Jego zdaniem likwidacja własności prywatnej byłaby pogwałceniem prawa naturalnego. Własność taka to według Jana XXIII podstawa wolności i źródło bodźców rozwojowych. Sprzeciwiał się własności kolektywnej, głosząc, że prowadzi ona do nieróbstwa i zanikania troski o dobro wspólne. Równocześnie opowiadał się za niwelowaniem różnic w poziomie życia, częściowym uspołecznieniem bez naruszania podstawowej roli własności prywatnej.

W sferze politycznej Jan XXIII był wierny swoim poprzednikom i głosił za nimi pogląd, że władza pochodzi od Boga, przy jednoczesnym wyznaczaniu jej granic. Przede wszystkim wskazywał na zasadę subsydiarnościsubsydiarnośćsubsydiarności władzy politycznej, pozostawiając nieograniczone prawo inicjatywy rodzinie, związkom zawodowym. W sferze międzynarodowej postulował zwiększenie uprawnień Organizacji Narodów Zjednoczonych. Było to spójne z najważniejszym postulatem papieża, czyli utrzymaniem pokoju na świecie. W kwestiach gospodarczych Jan XXIII opowiadał się za umiarkowanym interwencjonizmem państwowym. Jego ideą była budowa państwa dobrobytu. Uważał, że celem działalności instytucji państwowych powinna być troska o dobro wspólne i dobrze działające instytucje.

Paweł VI i jego nauka

R1ZRFDU53FrUd1
Paweł VI, suweren Państwa Watykańskiego od 21 czerwca 1963 do 6 sierpnia 1978 r.
Źródło: BastienM, licencja: CC BY 1.0.

Kontynuatorem myśli Jana XXIII był jego następca, Paweł VI.

W swoich encyklikach papież ten zajmował się problematyką społeczną i propagował sprawiedliwość społeczną. Popierał ruchy zwalczające niesprawiedliwość, kolonializm, dyskryminację rasową i wojny. Najważniejszym problemem, na który wskazywał Paweł VI, była jednak poprawa poziomu życia najuboższych warstw ludności. Próbował usprawiedliwiać niektóre rewolucje, choć z obawą odnosił się do ich skutków ubocznych. Jego zdaniem, przeobrażenia społeczne powinny odbywać się w drodze reformizmu opartego na zasadach solidaryzmu społecznegosolidaryzm społecznysolidaryzmu społecznego. Proponował nowy system polityczny, który łączyłby w sobie elementy uspołecznienia obywateli i gospodarki z dużym poziomem odpowiedzialności jednostki za własne decyzje i działania. Nie oznaczało to jednak poparcia dla idei socjalistycznych, a wynikało raczej z zasad personalizmu i współpracy w ramach społeczeństwa. Systemem politycznym najbliższym wyobrażeniom Pawła VI była demokracja.

bg‑green

Wskaż podobieństwa w nauczaniu obu papieży. Sprawdź, które z ich idei zostały przyjęte podczas II soboru watykańskiego.

Społeczna nauka Kościoła w czasach Jana Pawła II

R1C5mnjYCjpUv1
Jan Paweł II, suweren Państwa Watykańskiego od 16 października 1978 do 2 kwietnia 2005 r.
Źródło: domena publiczna.

Papież ten wniósł do doktryny nowe akcenty, dlatego jego nauczanie nazywane jest często teologiąteologiateologią tworzenia. Jan Paweł II odszedł od pojmowania doktryny chadeckiej jako trzeciej drogi pomiędzy liberalizmem a socjalizmem. Zaproponował za to całościowe spojrzenie na egzystencję człowieka w społeczeństwie w kontekście międzynarodowym, z uwzględnieniem wartości płynących z nauki moralnej Kościoła. Papież pozostał nieugiętym tradycjonalistą w sprawach moralnych, natomiast dostrzegał zmiany w kwestiach ekonomicznych i politycznych, i uważał, że nauka Kościoła powinna te zmiany uwzględniać. W jego nauce dominowała idea personalizmu i zatroskania o godność osoby ludzkiej.

W swoich naukach papież wskazywał przede wszystkim na konieczność zachowania trwałego pokoju, potępiał terroryzm, dostrzegał polityczną złożoność współczesnego świata i dbał o obecność Kościoła we wszystkich państwach, bez względu na formę rządu. Był zwolennikiem rozwinięcia idei ekumenizmuekumenizmekumenizmu i oddziaływania chrześcijaństwa na państwa Trzeciego Świata. Nie dążył przy tym wyłącznie do misji chrystianizacyjnych na tych terenach. Równie ważne było propagowanie idei zachodnich, czyli opartych na poszanowaniu godności jednostki. W swojej nauce o pracy papież zwracał uwagę na jej wartość dla rozwoju jednostki, uznawał ją też za płynące z Biblii powołanie człowieka. Dla Jana Pawła II praca była źródłem dóbr materialnych, a także drogą do uspołecznienia człowieka. Uważał więc, że wszystkie państwa powinny dołożyć wszelkich starań w celu zwalczania bezrobocia. Równocześnie, będąc zwolennikiem gospodarki rynkowej, widział konieczność kontrolowania jej przez państwo, które nazywał pracodawcą pośrednim. Ważnym elementem nauczania papieża był postulat sprawiedliwego wynagradzania za pracę. Papież opowiadał się także za sprawiedliwym podziałem wytworzonych dóbr. Jan Paweł II w swoim nauczaniu poświęcał dużo miejsca wolności człowieka. Uważał, że jest ona wartością, przyjmował wynikające z niej niedoskonałości jednostki i brak możliwości stworzenia społeczeństwa doskonałego. Zdaniem papieża, człowiek z natury nie jest doskonały, więc nie może tworzyć doskonałych rzeczy. Politycznie Jan Paweł II aprobował założenia liberalizmu politycznego i kapitalizmu ekonomicznego, choć łączył je z ideami godności człowieka i sprawiedliwością społeczną. Był zwolennikiem włączania Kościoła katolickiego w procesy rozwiązywania problemów globalnych. Jednocześnie papież popierał dostosowanie zmian zachodzących we współczesnym świecie do społecznej nauki Kościoła.

bg‑green

Oceń, w jakim zakresie Jan Paweł II kontynuował nauczanie poprzedników.

Teologia wyzwolenia

Jednym z najważniejszych haseł II soboru watykańskiego był dialog ze światem. Świeccy katolicy, zgodnie z naukami soboru, powinni angażować się w życie społeczne i podejmować działania na rzecz dobra wspólnego. Najbardziej radykalnym skutkiem tego otwarcia i zaangażowania stała się teologia wyzwolenia, czyli nurt katolicyzmu otwartego na problemy najbiedniejszych. Twórcy i zwolennicy teologii wyzwolenia odwoływali się do marksizmu, uważając kapitalizm za „absolutną negację Boga”, która miała przejawiać się w ubóstwie, wyzysku i niesprawiedliwości społecznej dotykającej szerokie masy katolików. Idee te narodziły się w Ameryce Południowej, a zostały sformułowane przez Konferencję Episkopatu Latynoamerykańskiego.

R10AAiiXvPYNA1
Gustavo Gutierrez – filozof i teolog peruwiański, dominikanin. Jeden z głównych twórców teologii wyzwolenia.
Źródło: domena publiczna.

Zgodnie z definicją jej twórców, teologia wyzwolenia to nowy sposób teologicznego myślenia, wyrażającego najbardziej żywotne interesy ludu latynoamerykańskiego. Zmierza ona do przekształcenia chrześcijańskiej idei zbawienia w polityczną rewolucję, która wyzwoli ludność Ameryki Południowej od wszelkich form niesprawiedliwości społecznej. Teologia ta łączy wątki biblijne z marksizmem. Jej twórcy widzą wspólne cele w nauczaniu Chrystusa i ideologii Marksa. Obaj sprzeciwiali się niesprawiedliwości i poszukiwali sposobów jej przezwyciężania. Gustav Gutierrez uważał, że marksizm opisuje życie społeczne i należy połączyć jego założenia z chrześcijańskimi ideami społecznymi. W swoim nauczaniu wyszedł od ubogiego człowieka, wyzyskiwanych klas społecznych i ciemiężonych kultur żyjących w nędzy. Uważał, że przyczyną niesprawiedliwości na świecie jest porządek ekonomiczny kapitalizmu ustanowiony przez nielicznych dla własnych korzyści. Był zwolennikiem przywrócenia idei ewangelicznych, sprawiedliwości społecznej i miłości bliźniego. Dopuszczał możliwość przeprowadzenia różnych rewolucji w celu osiągnięcia powszechnej równości. Oczekiwał, że rewolucję tę zorganizuje „Kościół ubogich i dla ubogich”. W celu stworzenia organizacyjnych podstaw tych działań inicjował powstawanie kościelnych wspólnot podstawowych. Teologia wyzwolenia spotkała się z krytyczną oceną Kościoła instytucjonalnego. Zgodnie z oficjalną nauką Kościoła ewangelia mówi o wyzwoleniu z grzechu, nie wyzwoleniu społecznym. Kościół pozostał strażnikiem własności prywatnej, zachęcał wiernych do udziału w życiu politycznym i społecznym, ale od II soboru watykańskiego kolejni papieże głoszą konieczność rozdziału Kościoła od państwa, dostrzegając pozytywne skutki tego rozdziału, i unikania bezpośredniego wpływu na politykę poszczególnych państw.

bg‑green

Uzasadnij myśl, że teologia wyzwolenia mogła wynikać z otwarcia Kościoła na problemy współczesnego świata po II soborze watykańskim.

Słownik

ekumenizm
ekumenizm

ruch w chrześcijaństwie, który propaguje porozumienie i współpracę pomiędzy Kościołami różnych wyznań chrześcijańskich oraz dąży do przywrócenia pierwotnej jedności (doktrynalnej, sakramentalnej i organizacyjnej) w ramach jednego, świętego, powszechnego i apostolskiego Kościoła

korporacjonizm
korporacjonizm

doktryna społeczno‑gospodarczo‑polityczna o charakterze samorządu (stanowego, zawodowego, branżowego); społeczeństwo i państwo są postrzegane przez korporacjonizm jako naturalne i solidarne organizmy

personalizm
personalizm

prąd w filozofii chrześcijańskiej; w katolicyzmie w XX wieku obecny od ok. 1930 r.; w centrum przemyśleń postawiony jest indywidualny człowiek, a nie społeczeństwo; według personalizmu religia to więź osobowa człowieka z Bogiem

pluralizm światopoglądowy
pluralizm światopoglądowy

uznanie prawa jednostki do wyznawania różnych religii; uznanie świeckości państwa i prawa państwowego jako prawa uniwersalnego dla jednostek o innych poglądach

sobór powszechny
sobór powszechny

zgromadzenie Kolegium Biskupów oraz innych członków Kościoła rzymskokatolickiego, któremu przewodniczy biskup lub legat Rzymu; obrady soborowe dotyczą ważnych spraw, np. kwestii dogmatycznych lub organizacyjnych

solidaryzm społeczny
solidaryzm społeczny

nurt społeczno‑polityczny, który powstał w XIX w. we Francji, głoszący że wszystkie grupy społeczne powinny współpracować dla wspólnego dobra; uznaje wartość wspólnoty i głosi konieczność stworzenia jednostce warunków do rozwoju w ramach społeczeństwa

subsydiarność
subsydiarność

zasada, wedle której każdy szczebel władzy ma realizować te zadania, których nie jest w stanie wykonać szczebel niższy lub jednostki w społeczeństwie; sednem zasady jest to, że władza powinna mieć znaczenie tylko pomocnicze; ma wspierać jednostki, które ją ustanowiły, zaś tam, gdzie nie jest to konieczne, do działania winno wystarczyć tylko społeczeństwo obywatelskie, rodzina lub wolny rynek

teologia
teologia

teologia chrześcijańska to wiedza religijna na temat Boga, człowieka, wiary lub oraz treści objawienia; teologia jest usystematyzowana naukowo; jest przedmiotem studiów wyższych