Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał
przyp.

O autorze

RS7VJPOTx6hWi1
Jan Andrzej Morsztyn
Źródło: domena publiczna.

Jan Andrzej Morsztyn (1621‒1693) – twórca dworskiej poezji barokowej. Jego największą inspiracją były utwory włoskiego poety Giambattisty Mariniego, od którego nazwiska wywodzi się nazwa kierunku zwanego marinizmemmarinizmmarinizmem. Włoski poeta stworzył „nurt poezji światowych rozkoszy”nurt poezji światowych rozkoszy„nurt poezji światowych rozkoszy”. Jako pierwszy wprowadził do swojej twórczości zaskakujące konceptykonceptyzmkoncepty oparte na wirtuozerii języka poetyckiego – technice polegającej na stosowaniu w jednym utworze wielu skomplikowanych środków artystycznego wyrazu. Do najbardziej znanych utworów Jana Andrzeja Morsztyna należą erotyki wchodzące w skład dwóch zbiorów poezji – Lutnia oraz Kanikuła albo Psia Gwiazda. W twórczości poety często w wyszukanej formie zamykana jest błaha treść. Niemal w całości była ona parafrazą tekstów lub motywów znanych wcześniej z poezji staropolskiej, nowołacińskiej, a także włoskiej i francuskiej. Morsztyn był również tłumaczem; jako pierwszy przełożył na język polski tragedię Pierre’a Corneille’a Cyd, albo Roderyk. Dzięki doskonale opanowanemu warsztatowi poetyckiemu Morsztynowi udało się stworzyć zmysłowe i jednocześnie intelektualne wiersze. Koncepty, szokujące paradoksyparadoksparadoksy, antytezyantytezaantytezykontrastykontrastkontrasty, hiperbolehiperbolahiperbole i gradacje (stopniowania), ale przede wszystkim zadziwiające puenty stały się również podstawą porównywania miłości do śmierci – zestawienia, które często pojawiało się w poezji Jana Andrzeja Morsztyna.

Eros i Tanatos

RQQOW47fj8TCQ1
Antoon van Dyck, Kupidyn i Psyche, 1639‒1640, królewska kolekcja w Hampton Court w Londynie
Źródło: domena publiczna.

W mitologii greckiej Eros jest bogiem miłości i cielesnej rozkoszy. Według przekazu mitologicznego był synem bogini miłości ‒ Wenus oraz boga wojny ‒ Aresa. Przedstawiano go najczęściej jako skrzydlatego młodzieńca z łukiem i strzałą, której ugodzenie sprawiało, że wybrańcy zakochiwali się w sobie. Symboliczne atrybuty bożka nieprzypadkowo więc sugerują, że miłość może przynosić cierpienie. Eros – jako rzeczownik pospolity wywodzący się z języka starogreckiego – oznacza również pragnienie posiadania czegoś, czego się nie ma. Wiąże się więc z brakiem, pustką i niedostatkiem. To stany emocjonalne, których często doświadcza nieszczęśliwie zakochany człowiek. Siła Erosa może być zatem słodko‑gorzka i tak jest właśnie pojmowana w poezji miłosnej Jana Andrzeja Morsztyna.

RstRAB6OEp44z1
Tanatos – wizerunek boga na kolumnie świątyni Artemidy w Ephesos.
Źródło: Marie-Lan Nguyen, licencja: CC BY 2.5, dostępny w internecie: Wikimedia Commons.

Tanatos jest zaś w mitologii greckiej uosobieniem śmierci. Wyobrażano go sobie jako młodzieńca z czarnymi skrzydłami i ze zgaszoną, odwróconą w dół pochodnią, która symbolizuje gasnące życie. Mimo że w mitologii greckiej nie ma bezpośrednich wątków łączących Erosa i Tanatosa, to stali się oni na trwałe funkcjonującymi w literaturze i sztuce symbolami miłości i śmierci. Charakterystyczne połączenie tematyki miłosnej i eschatologicznejeschatologiaeschatologicznej zostało podstawą zaskakującego konceptu w erotykach Jana Andrzeja Morsztyna, ponieważ:

Paweł Stępień Miłość, śmierć, mistyka. O liryce erotycznej Jana Andrzeja Morsztyna

Miłość barokowa ociera się nieustannie o śmierć. Utwory kunsztownej liryki miłosnej przepełnione są przedśmiertnymi westchnieniami, jękiem i płaczem kochanków rażonych ognistym spojrzeniem swych nielitościwych wybranek, kochanków konających w miłosnych cierpieniach, ranionych złotymi pociskami Kupidyna.

erot Źródło: Paweł Stępień, Miłość, śmierć, mistyka. O liryce erotycznej Jana Andrzeja Morsztyna, 1992, s. 125.

Poeta był stałym bywalcem wielu zagranicznych dworów. Dobrze znał więc dworskie konwenanse i wiedział, że miłość bywa niebezpieczną grą, o której można pisać w kunsztowny i zaskakujący sposób.

Słownik

antyteza
antyteza

(gr. antithesis – przeciwstawienie) składniowy środek stylistyczny polegający na zestawieniu w jednej wypowiedzi dwóch przeciwstawnych, często wykluczających się logicznie stwierdzeń

eschatologia
eschatologia

(gr. eschatos – ostatni; logos – słowo); nauka o rzeczach ostatecznych, na przykład śmierci, przemijaniu, piekle i niebie; także wyobrażenia o losie człowieka po jego śmierci

hiperbola
hiperbola

(gr. hyperbole – przerzucenie, przesada); przesadnia, przesada; środek stylistyczny, który polega na celowej przesadzie w opisie czegoś

konceptyzm
konceptyzm

(wł. concetto – świetny, wyszukany pomysł); oryginalny i zaskakujący pomysł, na którym oparty jest utwór literacki; także prąd w poezji barokowej dążący do zaskakiwania i szokowania czytelnika wyszukanym konceptem

kontrast
kontrast

(łac. contra stare – stać naprzeciw) zabieg stylistyczny, który polega na przedstawieniu danego zjawiska między innymi przez ukazania go w kontekście zjawiska zupełnie odmiennego

marinizm
marinizm

(od nazwiska Giambatisty Mariniego); styl w literaturze barokowej, który charakteryzuje się efektowną formą i nadużywaniem w jednym utworze różnorodnych środków stylistycznych

mortualny
mortualny

(łac. mortuus – zmarły, martwy); dotyczący śmierci, umierania

nurt poezji światowych rozkoszy
nurt poezji światowych rozkoszy

nurt w poezji barokowej, rodzaj dworskiej liryki nawiązującej do marinizmu i konceptyzmu, o błahej, najczęściej miłosnej tematyce

paradoks
paradoks

(gr. parádoxos – nieoczekiwany, nieprawdopodobny, zadziwiający); zaskakujące twierdzenie, często sprzeczne z powszechnie przyjętą opinią; także twierdzenie logiczne prowadzące do zaskakujących i sprzecznych wniosków

sensualny
sensualny

(łac. sensus – zmysł); pogląd, zgodnie z którym źródłem poznania są zmysły i wrażenia zmysłowe

wanitatywny
wanitatywny

(łac. vanitas – marność); związany z tematyką przemijania, ludzkiej marności; vanitas to myśl przewodnia biblijnej Księgi Koheleta (Koh 1, 2): Vanitas vanitatum et omnia vanitas (Marność nad marnościami i wszystko marność)