Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał

Powiastka filozoficzna

Powiastka filozoficzna jest ukształtowaną w oświeceniu odmianą powiastki, czyli krótkiego utworu pisanego prozą, w którym autor za pomocą elementów świata przedstawionegoświat przedstawionyświata przedstawionego prezentuje swoje stanowisko na temat wybranej tezy filozoficznej bądź moralnej. Powiastka z jednej strony popularyzuje określoną myśl filozoficzną, z drugiej natomiast ukazuje krytyczny stosunek do niej - odkrywa jej wewnętrzną niekonsekwencję w wyjaśnianiu zjawisk rządzących światem. Krytyczny ogląd świata jest zatem ważnym elementem powiastki, wynikającym z dydaktyzmu oświecenia. Najbardziej znanym autorem powiastek filozoficznych w XVIII wieku był Wolter, a jego Kandyd uznawany jest za wzór realizacji gatunkuIndeks górny 111 Indeks górny koniec.

1

O autorze

RLNPg0mF0RQSP1
Portret Woltera autorstwa francuskiego malarza Maurice’a Quentina de La Tour (1704–1788)
Źródło: domena publiczna.

Wolter (właśc. François‑Marie Arouet, 1694–1778) był wybitnym przedstawicielem francuskiego oświecenia deklarującym wolność człowieka, jego niezależność od autorytetów i instytucji społecznych oraz religijnych, uznającym rozum za jedyne narzędzie poznawania i oceny świata. Był filozofem i historykiem, swoje poglądy formułował w tekstach publicystycznych, powieściach, powiastkach, poematach czy dramatach. Oprócz Kandyda jest także autorem innych powiastek filozoficznych, np.: Prostaczek, Zadig czy Tak toczy się światek. Pozostawił po sobie bogatą korespondencję.

Kandyd

Kandyd, czyli optymizm. Dzieło przełożone z niemieckiego rękopisu doktora Ralfa z przyczynkami znalezionymi w kieszeni tegoż doktora zmarłego w Minden roku Pańskiego 1759 ukazał się po raz pierwszy w 1759 roku jako utwór anonimowego twórcy. Zamieszczenie w tytule informacji, że pozostający w manuskrypcie tekst wyszedł spod ręki niejakiego doktora Ralfa z Minden, było celowym zabiegiem, który z jednej strony miał uwiarygodnić opisywane w powiastce zdarzenia, z drugiej natomiast uchronić rzeczywistego autora przed ewentualnymi konsekwencjami wynikającymi z publikacji dzieła. Kandyd ukazuje bowiem w sposób ironiczny i humorystyczny ówczesną kondycję człowieka (obłudę, kłamstwo, niemoralne prowadzenie się ludzi) czy sposoby sprawowania przez niego władzy (despotyzm, okrucieństwo, przemoc). Jest też polemiką z filozofią optymizmu, sformułowaną przez niemieckiego filozofa Gottfrieda Wilhelma Leibniza (1646–1716) głoszącą, że wszystko, co dzieje się na świecie, jest dobre.

R1PhzQcEbQ0Gr
Jean-Michel Moreau, Kandyd i Kakambo spotykają okaleczonego niewolnika na plantacji trzciny cukrowej w pobliżu Surinamu, 1787
Źródło: domena publiczna.

Cechy gatunkowe powiastki

Forma

Powiastka filozoficzna jest krótkim utworem fabularnym napisanym prozą.

Fabuła

Fabuła Kandyda jest złożona z trzydziestu krótkich części pisanych prozą, w których zostały przedstawione przygody tytułowego bohatera. W każdej z nich poznajemy wybrany epizod z życia Kandyda lub innych bohaterów powiastki. Ale nie kolejność losów tych postaci jest najważniejsza, a sposób ich prezentowania. Dlatego też próba streszczenia fabuły powiastki jest trudna, ponieważ ginie wówczas to, co najważniejsze, czyli język Woltera, jego śmiech, zgryźliwy humor, ironia, sposób widzenia i przedstawiania świata. Fabułę powiastki filozoficznej cechuje też szkicowość i schematyczność, co przejawia się w takiej samej budowie każdej z trzydziestu części utworu.

Motywy fabularne

Autorzy powiastek filozoficznych, wymyślając fabułę utworu, sięgali najczęściej po motyw podróży. Przemieszczanie się głównego bohatera, poznawanie przez niego różnych krain, uczestniczenie w wydarzeniach politycznych czy historycznych oraz spotykanie nowych postaci i odkrywanie ich myśli pozwalało obserwować edukację głównego bohatera – jego dojrzewanie, zmianę poglądów czy zachowań. Przyczyny podróży mogły być różne: ciekawość świata, miłość, ucieczka, pogoń za kimś lub czymś, poszukiwanie kogoś lub czegoś. Kandyd swoją wędrówkę rozpoczyna od wygnania z zamku barona de Thunder‑ten‑tronckh, gdzie spędził młodość. Musiał opuścić zamek, gdyż pocałował córkę barona – Kunegundę. Próba streszczenia tej sytuacji nie odda wyjątkowego stylu Woltera uchwyconego w tłumaczeniu przez Tadeusza Boya Żeleńskiego:

Wolter Kandyd

Nazajutrz po obiedzie, kiedy wstawano od stołu, Kunegunda i Kandyd znaleźli się za parawanem; Kunegunda upuściła chusteczkę. Kandyd ją podniósł; wzięła go niewinnie za rękę; chłopiec ucałował niewinnie rękę panienki z żywością, uczuciem, wdziękiem nie do opisania; usta ich się spotkały, oczy zapłonęły, kolana zaczęły drżeć, ręce zabłąkały się. Baron Thunder‑ten‑tronckh przechodził koło parawanu i widząc tę przyczynę i ten skutek, wypędził Kandyda z zamku paroma kopniakami w pośladki. Kunegunda zemdlała; kiedy przyszła do siebie, otrzymała silny policzek od baronowej; tak wszystko zmąciło się w najpiękniejszym i najmilszym z możebnych zamków.

2 Źródło: Wolter, Kandyd, [w:] Powiastki filozoficzne, tłum. T. Żeleński (Boy), Warszawa 1985, s. 92–93.
RBp0Qg3LHJOhh
Ilustracja do Kandyda autorstwa Daniela Chodowieckiego (1726–1801)
Źródło: domena publiczna.
Bohaterowie

Szkicowość i schematyczność powiastki filozoficznej wpływa na sposób kreowania postaci i ich charakterystykę. W utworze nie znajdziemy dokładnych opisów bohaterów, ich ubioru czy wyglądu. Prezentacja osób ogranicza się zazwyczaj do podania nazwisk, wskazania cech pozytywnych lub negatywnych. W utworze występuje jeden główny bohater (Kandyd) i kilku pobocznych (Kunegudna, Kakambo, Pangloss, Marcin). Postaci drugoplanowe pełnią rolę tła dla bohatera i jego poglądów. Imiona postaci są związane z ich główną cechą charakteru (zazwyczaj niezmienną) bądź sposobem postrzegania rzeczywistości. Imię tytułowego bohatera powiastki Woltera pochodzi z języka francuskiego (fr. candide) i wskazuje na jego postawę wobec świata: szczerość, naiwność, dobroduszność, natomiast nazwisko nauczyciela Kandyda – Panglossa – pochodzi od słów z języka greckiego „wszystko” oraz „język” i charakteryzuje jego zdolność tłumaczenia różnych, nawet najbardziej zawiłych zjawisk.

Wolter Kandyd

Dowiedzione jest — powiadał — że nic nie może być inaczej; ponieważ wszystko istnieje dla jakiegoś celu, wszystko, z konieczności, musi istnieć dla najlepszego celu. Zważcie dobrze, iż nosy są stworzone do okularów; dlatego mamy okulary. Nogi są wyraźnie stworzone po to, aby były obute; dlatego mamy obuwie. Kamienie są na to, aby je ciosano i budowano z nich zamki; dlatego jego dostojność pan baron ma bardzo piękny zamek: największy baron w okolicy musi mieć najlepsze mieszkanie. Świnie są na to, aby je zjadać; dlatego mamy wieprzowinę przez cały rok. Z tego wynika, iż ci, którzy twierdzili, że wszystko jest dobre, powiedzieli głupstwo; trzeba było rzec, że wszystko jest najlepsze.

2 Źródło: Wolter, Kandyd, [w:] Powiastki filozoficzne, tłum. T. Żeleński (Boy), Warszawa 1985, s. 92–93.
Narrator

Narrator jest centralną postacią powiastki filozoficznej, choć nie zawsze możemy go poznać z imienia i nazwiska. Niemniej to on gwarantuje prawdziwość opowiadanej historii, na przykład posługując się zabiegiem znalezionego rękopisu, jak ma to miejsce w utworze Woltera. Prawdziwość ta jest jednak pozorna, gdyż to narrator opowiada losy bohaterów, niejednokrotnie umieszczając obok siebie wydarzenia, które z punktu widzenia logiki są nieprzystawalne, a nawet sprzeczne. Tym samym naprowadza czytelnika na interpretację utworu i ujawnia własne poglądy. Cechą narratora powiastki filozoficznej jest także to, że język, którym się posługuje, jest przez niego użyczany bohaterom. W utworze nie mamy do czynienia z indywidualizacją wypowiedzi poszczególnych postaci, tylko z ich ujednoliconym charakterem.

Miejsca wydarzeń

Fabuła Kandyda rozgrywa się w wielu miejscach, niekiedy znacznie od siebie oddalonych. Tytułowy bohater powiastki filozoficznej Woltera, wygnany z Westfalii, odwiedza w trakcie swojej podróży różne miasta i państwa: Lizbonę, Holandię, Hiszpanię, Buenos Aires, Paragwaj, Bordeaux, Paryż czy Wenecję. Nie są one jest jednak szczegółowo charakteryzowane – narrator nie podaje informacji topograficznych, architektonicznych czy kulturowych. Czytelnikowi musi wystarczyć wyłącznie nazwa miejsca, aby mógł zorientować się, gdzie Kandyd przebywa. Charakteryzowanie w ten sposób przestrzeni jest konsekwencją szkicowości i umowności fabuły powiastki filozoficznej.

Czas wydarzeń

Umowny jest także czas wydarzeń. Najczęściej jednak akcja powiastki filozoficznej rozgrywa się współcześnie do życia autora, ponieważ tylko w ten sposób może on odnieść się do aktualnych wydarzeń i ukazać ich wpływ na życie człowieka. Trudno jest określić dokładny czas trwania fabuły Kandyda. Pewne jest, że bohaterowie tej powiastki odwiedzają Lizbonę 1 listopada 1755 roku. Wtedy to zatrzęsła się tam ziemia, wskutek czego zginęło wiele tysięcy ludzi. Kandyd nieprzypadkowo trafił właśnie do Lizbony – opis tragedii miasta był potrzeby Wolterowi, aby zadać pytania o pochodzenie zła na świecie i istnienie opatrzności boskiej.

Wolter Kandyd

Ledwie stanęli w mieście, płacząc nad śmiercią dobroczyńcy, uczuli, że ziemia drży im pod stopami; morze wznosi się i bałwani w porcie, krusząc okręty stojące na kotwicy. Kłęby ognia i dymu napełniają ulice i rynki, domy walą się, dachy osuwają się na fundamenty, a fundamenty rozsypują się w gruzy: trzydzieści tysięcy mieszkańców wszelkiego wieku i płci znajduje śmierć pod ruinami.

3 Źródło: Wolter, Kandyd, [w:] Powiastki filozoficzne, tłum. T. Żeleński (Boy), Warszawa 1985, s. 100.
R1A8t0H19Gfd1
Trzęsienie ziemi w Lizbonie w roku 1755, grafika nieznanego autorstwa
Źródło: domena publiczna.
Morał

Morał nie był obowiązkowym elementem powiastki filozoficznej. Jeśli występował, to umieszczony był raczej na końcu niż na początku utworu. I w tym też miejscu znajduje się w Kandydzie. Jego sens, zawarty w słowach, że „trzeba uprawiać swój ogródek”, jest wieloznaczny i poddawany nieustannym – od roku, w którym ukazała się powiastka – filozoficznym interpretacjom.

Słownik

traktat
traktat

(łac. tractatus) – obszerna rozprawa o charakterze naukowym, rozważająca kluczowe problemy wybranej dziedziny naukowej; tematem traktatu mogą być też kwestie społeczne lub polityczne

system filozoficzny
system filozoficzny

zbiór twierdzeń filozoficznych stanowiących zamkniętą całość; ogół poglądów jakiegoś filozofa, za najbardziej konsekwentny jest uważany system filozoficzny G.W.F. Hegla

świat przedstawiony
świat przedstawiony

fikcyjny konstrukt obejmujący wszystkie zaprezentowane w dziele wydarzenia, czas i miejsce akcji, bohaterów i ich wzajemne powiązania, związki przyczynowo‑skutkowe łączące wydarzenia