Przeczytaj
Wiek XIX
Wiek XIX był czasem niezwykłego przyspieszenia rozwoju cywilizacyjnego i technicznego. Zastosowanie w praktyce odkryć poprzedniego stulecia, jakim było np. opracowanie przez Jamesa Watta maszyny parowej, doprowadziło do upowszechnienia nowego środka lokomocji – kolei parowej.
![Rysunek przedstawia tramwaj parowy złożony z kilku wagonów, napędzany prostą formą lokomotywy z wysokim kominem, z którego wydobywa się dym. Na przedzie parowozu siedzi mężczyzna kierujący pojazdem, z tyłu inny mężczyzna. W wagonach siedzą ludzie. Obok porusza się mężczyzna na rowerze oraz inni przechodnie.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/RMVB4KR1sZLd9/1616158346/13WBFX4aM1T8OqZy9NyKkLEiPC5f0Qgv.jpg)
![Na zdjęciu znajduje się telegraf elektryczny. W górnej części znajduje się wałek, na którym nawinięta jest rolka papieru, poniżej część mechaniczna z dziurkaczem. Z prawej strony manipulator umożliwiający nadawanie sygnału.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R1XdSARmNO2ce/1616158348/1RBU2KERflI0f94QTREPovuHG7vCK8Ym.jpg)
Zbudowanie na początku wieku telegrafu umożliwiło szybsze porozumiewanie się na odległość. Udoskonalił tę komunikację kolejny wynalazek – telefon. Rewolucja techniczna przyniosła udogodnienia w codziennym życiu, ale była też przyczyną podziałów społecznych. Między bogatymi ludźmi, korzystającymi z przywilejów cywilizacji, a biedotą, która do nowinek nie miała dostępu, tworzyła się przepaść. Narastające problemy społeczne stały się ważnym tematem literatury i sztuki.
![Obraz przedstawia chłopa orzącego pole. Na tle wieczornego nieba po polu idzie chłop, trzymając pług, ciągnięty przez dwa woły.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R1Zf1ssk9fhzi/1616158349/2AuAXOoyTCb3oEsECBURresihY5QgWPn.jpg)
Konsekwencje powstania styczniowego w zaborze rosyjskim
![Zdjęcie przedstawia grupę powstańców zgromadzonych wokół żołnierza trzymającego sztandar. Powstańcy rozglądają się dookoła. Każdy ma w dłoniach broń, jeden celuje strzelbą przed siebie. Wokół dym przysłaniający gęstwinę lasu.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R8FCefMH2bMcS/1616158351/1XjFUJebskv1qYkxfC7LHS7X22l1SaQ6.jpg)
Idee pozytywizmu, ewolucjonizmuewolucjonizmu i liberalizmuliberalizmu zyskały w Polsce szczególne uznanie po upadku powstania styczniowego w 1864 r. Wybuchło ono na ziemiach zaboru rosyjskiego i objęło je w całości. Po klęsce powstańcy doświadczyli ostrych represji – konfiskowano im majątki i zsyłano ich na Syberię. Rozpoczęła się akcja wynaradawiania Polaków. W urzędach i szkołach wprowadzono zakaz używania języka polskiego. Wszystkie publikacje poddano ostrej cenzurze, która tropiła m.in. wszelkie wzmianki o niepodległości Polski. Warszawa stała się prowincjonalnym miastem na obrzeżach carskiej Rosji, w guberni nazywanej Krajem Nadwiślańskim (ros. Priwislinskij Kraj).
![Na obrazie znajduje się pomieszczenie, w którym na ławkach oraz na ziemi siedzą mężczyźni, kobiety i dzieci w różnym wieku. Ubrani są w płaszcze, niektórzy na głowach mają czapki. Wydają się zmęczeni i zmarznięci. Z tyłu widać znajduje się żołnierz trzymający karabin z bagnetem. Inny żołnierz siedzi i paląc papierosa przegląda papiery. Na ścianie wiszą obrazy.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/RlYpe3qtCwyFN/1616158352/jbK3mgMPa1q6vMxkssCReGEm14m7jTNh.jpg)
Równocześnie na mocy carskiego ukazu, skierowanego przeciw szlachcie odgrywającej w powstaniu dominującą rolę, uwłaszczeni zostali chłopi. W praktyce oznaczało to przydzielenie każdej chłopskiej rodzinie małego skrawka ziemi, który jednak nie dawał jej możliwości utrzymania. Nowe prawo spowodowało też gwałtowne pogorszenie się sytuacji materialnej wielu rodzin szlacheckich.
Jedną z konsekwencji tych zdarzeń były po roku 1864 masowe migracje ludności ze wsi do miast. Biedota wiejska przybywająca do miast wchodziła w szeregi rodzącego się proletariatu. Sprzyjał temu szybki rozwój przemysłu. Postęp w tej dziedzinie przyczynił się też do wzrostu znaczenia mieszczaństwa i najbogatszej klasy – burżuazji. Natomiast głównie ze zubożałej szlachty wywodziła się nowa klasa społeczna – inteligencja. Byli to ludzie wykształceni, którzy utrzymywali się z pracy umysłowej (lekarze, adwokaci, inżynierowie, dziennikarze). Inteligencja stanowiła klasę otwartą, to znaczy, że o przynależności do niej decydowało nie pochodzenie, lecz wykształcenie.
Konsekwencje powstania styczniowego w zaborze pruskim i w Galicji
Na terenie zaboru pruskiego w tym czasie zaostrzyła się polityka germanizacyjna: po objęciu władzy przez Ottona von Bismarcka prawie usunięto język polski ze szkół, sądownictwa i urzędów. W 1885 kolejnym krokiem były tzw. rugi pruskie – masowe wysiedlenia Polaków, którzy nie posiadali obywatelstwa niemieckiego. Wszystkie te wydarzenia spotykały się z oporem polskiego społeczeństwa, które na Śląsku i w Wielkopolsce broniło się przed wynarodowieniem. Równocześnie następował bardzo szybki rozwój gospodarczy tych regionów.
![Obraz przedstawia wiejską rodzinę idącą błotnistą drogą. Dwie kobiety w chustach na głowie, jedna niesie dziecko. Mała dziewczynka idzie przodem niosąc jakiś obraz. Z boku idzie dwóch mężczyzn, z których jeden podnosi rękę na pożegnanie. Za nimi idą inni ludzie. Z boku stoi żołnierz na koniu w pruskim hełmie oraz starszy mężczyzna z brodą. W tle znajduje się wiejska chata i kościół.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R1dMACO2OCm7V/1616158354/BgahnKO1jO5uE6QNkztEDm6lnS92YjCo.png)
Najwięcej swobód politycznych mieli Polacy w zaborze austriackim, nazywanym Galicją. Władze monarchii austrowęgierskiej w 1867 r. nadały Galicji autonomię, głównie w sferze kultury. Ważnymi ośrodkami polskości były Kraków i Lwów. Działały tu polskie samorządy, urzędy i dwa uniwersytety.
Hasła polskiego pozytywizmu
![Zdjęcie przedstawia mężczyznę w średnim wieku z rozczesanymi na boki włosami, wąsem i bujną brodą. Ubrany jest w ciemny płaszcz.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R1Wx0GxSbw5k4/1616158356/1RVeEgodyi2QI05dQiY4EKTVbtlNMBMk.jpg)
Po upadku powstania styczniowego w polskiej myśli politycznej i publicystyce znalazły wyraz stanowiska odmienne od koncepcji i postulatów romantycznych. Inaczej niż romantycy, którzy stawiali sobie maksymalistyczne cele – w tym najważniejszy – odzyskania niepodległości, pozytywiści wybrali minimalizmminimalizm i realizmrealizm.
Skoncentrowali się na celach możliwych do osiągnięcia w bliskiej perspektywie.
Wyjątkowo ważną rolę w sformułowaniu ideologii i społecznego programu pozytywizmu w Polsce odegrali intelektualiści związani z Warszawą – dlatego zjawisko to zostało określone jako pozytywizm warszawskipozytywizm warszawski.
Więcej informacji na ten temat znajdziesz w lekcji: Polskie programy pozytywistyczne. Filozofia pozytywizmu.
Słownik
(łac. evolutio – rozwój, rozwinięcie) – inspirowany przez biologiczną teorię ewolucji K. Darwina i system filozoficzny H. Spencera kierunek w filozofii i naukach społecznych wyjaśniający formy istnienia i strukturę rzeczywistości jako rezultat działania praw ewolucji; przekonanie o nieprzerwanym, stopniowym rozwoju
(łac. liberalis – dotyczący wolności) – koncepcja teoretyczna i postawa światopoglądowa oparta na indywidualistycznej koncepcji człowieka i społeczeństwa, głosząca, że wolność i nieskrępowana przymusem politycznym działalność jednostek mają wartość nadrzędną i są najpewniejszym źródłem postępu we wszystkich sferach życia zbiorowego
(łac. minimum – najmniej) – kierunek filozoficzny zacieśniający granice poznania do tego, co jest dostępne zmysłom i doświadczeniu
prąd umysłowy oraz ruch społeczny rozwijający się w Polsce po klęsce powstania styczniowego 1863–64, który przejawiał się głównie w publicystyce i literaturze. Pozytywiści, zwłaszcza warszawscy tzw. młodzi (A. Świętochowski, P. Chmielowski, także E. Orzeszkowa), przeciwstawiali romantyzmowi program literatury realistycznej, a zarazem tendencyjnej (służącej celom dydaktycznym). Pozytywiści warszawscy głosili tymczasowe pogodzenie się z utratą niepodległości, konieczność wszechstronnego rozwoju ekonomicznego i kulturalnego, upowszechnienia oświaty
(łac. rationalis – rozumny) – postawa uznająca prymat nauki i rozumu nad uczuciami i wiarą
(łac. realis – rzeczywisty) – 1. kierunek artystyczny w sztuce 2. połowy XIX w., zakładający wierne i bezpośrednie odtwarzanie wyłącznie rzeczywistości postrzeganej zmysłowo, dążenie do obiektywizmu. W malarstwie tematem były często codzienne ludzkie czynności, a bohaterami obrazów ludzie wykonujący swoją pracę; 2. postawa życiowa polegająca na trzeźwej, bezstronnej ocenie rzeczywistości, pozwalająca na wybór skutecznych środków działania; też: umiejętność takiej oceny
(łac. utilitas – korzyść, pożytek) – pogląd etyczny, według którego działania ludzkie należy oceniać pod kątem ich przydatności dla społeczeństwa