Przeczytaj
Demografia to dyscyplina naukowa, której celem jest ustalenie prawidłowości rządzących przemianami liczby, struktury i rozmieszczenia ludności. Chodzi zatem o określenie zasad, które rządzą dwoma podstawowymi czynnikami przemian ludnościowych, tj.:
ruchem naturalnymruchem naturalnym (urodzenia i zgony);
ruchem wędrówkowymruchem wędrówkowym (przemieszczenia).
Determinanty tych zdarzeń są niezwykle złożone, dlatego też w rzeczywistości zakres zainteresowań demografii jest znacznie szerszy. Na przykład na indywidualne decyzje o posiadaniu potomstwa oddziałuje sytuacja w sferze makro, jak i w sferze mikro.
Na sferę makro składają się:
sytuacja ekonomiczna (stabilność pracy, wysokość dochodów);
sytuacja społeczno‑polityczna (typ i zakres publicznego wsparcia dla rodzin z małymi dziećmi).
Natomiast do sfery mikro zaliczamy:
czynnik zdrowotny;
status cywilny.
![Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę i kobietę. Kobieta trzyma na kolanach małego chłopca, mężczyzna małą dziewczynkę. Kobieta dotyka prawą dłonią dziewczynkę.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/RBI93i8WTmhlf/1627315901/1eSEWxZaOTcQdMy0IxJ0Fwy1RksAE9mP.jpg)
Aby określić pewne prawidłowości, należy przede wszystkim zdefiniować listę i znaczenie czynników wpływających na zmiany stanu, morfologii i rozlokowania ludności. Demografia jako nauka badająca szeroko rozumiane uwarunkowania przemian ludnościowych ma wiele wspólnego z innymi dyscyplinami naukowymi, przede wszystkim z socjologią, ekonomią, naukami politycznymi, medycyną, geografią, historią, etyką, antropologią.
Zachowania i zdarzenia demograficzne
Demografia, jak każda nauka społeczna, odznacza się niejednorodnym spojrzeniem na analizowane zagadnienia. Po pierwsze, różnicuje je z punktu widzenia poziomu analizy. W tym kontekście można wyodrębnić:
![Zdjęcie przedstawia młodą kobietę i młodego mężczyznę siedzących po turecku na podłodze. Obok nich stoi mapa świata. Kobieta wskazuje palcem na mapę.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/R1Nlsdol3Ltcr/1627315902/23F1mm69YkGqfUFjQhpayy9K4Gzxi3NW.jpg)
W przypadku zainteresowania jednostką badane są zachowania i zdarzenia demograficzne. Zachowanie demograficzne to ogół reakcji człowieka wywołanych czynnikami zewnętrznymi (sytuacja) bądź wewnętrznymi (potrzeby, zamiary), odnoszących się do wyboru realizowanej strategii: doboru partnera, miejsca zamieszkiwania oraz strategii reprodukcyjnej i zdrowotnej. Są to zatem rzeczywiste reakcje, jednak przy założeniu, że są one świadome. Niektóre z nich stają się zdarzeniami demograficznymi – przekształcenie to dokonuje się w momencie pomiaru zachowania. Dodatkowo do grona zdarzeń demograficznych zalicza się niektóre jednostkowe zdarzenia losowe, np. zgon, wypadek itp., czyli zdarzenia niebędące zachowaniami.
Ponieważ nie mamy wiedzy o wszystkich rzeczywistych zachowaniach, zdarzenia mówią tylko o części z nich, a mianowicie o tych zachowaniach demograficznych, które zostały zgłoszone i zarejestrowane w odpowiednich organach administracji publicznej bądź o których dowiadujemy się z innych źródeł. Brak pełnego pokrywania się zachowań i zdarzeń jest podstawową przyczyną niewiedzy odnośnie do kierunku i uwarunkowań przemian ludnościowych.
Zjawiska demograficzne
Gdy przechodzimy od analizy jednostki do badania grup, następuje agregacja zdarzeń demograficznych w konstrukt mówiący o liczbie i natężeniu tychże zdarzeń. Konstrukt ten nazywany jest zjawiskiem demograficznym i z reguły otrzymuje nazwę od określenia opisującego natężenie zdarzeń badanego typu (np. w przypadku zgonów — umieralność, w przypadku urodzeń — rozrodczość lub płodność w zależności od populacji odniesienia).
Rodzaje pomiarów
Demografia bada zagadnienie w zależności od analizowanej jednostki czasu, do której odnoszą się zbierane informacje. Wyróżnia się zatem analizy bazujące na jednorazowym pomiarze i na powtarzanych pomiarach. Pomiar jednorazowy pozwala uzyskać dane odnoszące się do momentu (informacje o stanie, tj. liczbie jednostek i ich strukturze) oraz dane odnoszące się do okresu (informacje o strumieniach, tj. pewnych wydarzeniach, które miały miejsce w trakcie danego okresu). Z kolei gdy występuje powtarzalność pomiaru, a tym samym możliwość porównania wartości odnotowanych w różnych momentach i okresach, przechodzimy do analizy zmian w czasie. Współczesna demografia w zasadzie zrezygnowała z analizy pomiarów jednorazowych na korzyść powtarzalnych. W rezultacie badacze zjawisk ludnościowych skupiają się na procesach ludnościowych rozumianych na dwa sposoby:
– na poziomie indywidualnym – jako próba opisania sekwencji typowych, następujących po sobie zdarzeń demograficznych (odtwarzanie cyklu życia jednostki, tj. typowej drogi życiowej);
– na poziomie zbiorowym – jako analiza zjawisk demograficznych w czasie.
Słownik
ruch ludności oznaczający fizyczne przemieszczenia ludzi lub zmiany w czasie liczby i struktury demograficznej ludności; składają się na niego zawieranie i rozwiązywanie związków małżeńskich oraz urodzenia i zgony
migracje ludności; zmiany stałego miejsca zamieszkania i miejsca czasowego pobytu
zjawisko, fakt społeczny czy też proces, który istnieje, powstaje i zmienia się w czasie w wyniku działań zbiorowości społecznych lub grup społecznych