Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał

Szczypta historii

R1PzHjwEqHMBu
1917 Mało kto wie, że tradycje obecnego Sądu Najwyższego sięgają początków XX-wiecznej niepodległości ojczyzny. Jeszcze przed końcem pierwszej wojny światowej, 1 września 1917 roku, utworzono Królewsko-Cesarski Sąd Najwyższy stojący na czele całej organizacji sądownictwa. SN składał się z dwóch Izb: Cywilnej i Karnej. Ówczesny SN był sądem kasacyjnym, wyjaśniał obowiązujące prawa; był też sądem dyscyplinarnym dla sędziów i prokuratorów., 1952 W 1952 r. wprowadzona została w życie Konstytucja PRL. Stanowiła ona, że SN „jest naczelnym organem sądowym i sprawuje nadzór nad działalnością wszystkich innych sądów w zakresie orzekania”., 1962 Zasadę konstytucyjną zrealizowała ustawa z 1962 r. o Sądzie Najwyższym. W praktyce SN przestał być sądem kasacyjnym, natomiast stał się m.in. zwykłym sądem II instancji od wyroków sądów wojewódzkich, które orzekały w ważniejszych sprawach jako sądy I instancji., 1984 W latach 80. XX wieku na fali zmian w prawie wprowadzona została w życie ustawa z 1984 r. o Sądzie Najwyższym. Ustawa stanowiła, że SN „stoi na straży politycznego i społeczno-gospodarczego ustroju", własności społecznej, a dopiero na końcu praw obywateli. SN określony został jako naczelny organ sądowy, sprawujący nadzór nad działalnością wszystkich innych sądów w zakresie orzekania., 1997 25 maja 1997 r. w referendum ogólnokrajowym przyjęta została nowa Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalona przez parlament dnia 2 kwietnia 1997 r. Nowa konstytucja nie zmieniła istotnie pozycji ustrojowej SN, utrzymano zasadę, według której Sąd Najwyższy jest naczelnym organem sądowym i sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych., 2003 Od 1 stycznia 2003 r. uchwalono ustawę o Sądzie Najwyższym z 23 listopada 2002 r., 2018 Z dniem 3 kwietnia 2018 r. weszła w życie ustawa z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Kompetencje Sądu Najwyższego

Sąd NajwyższySąd NajwyższySąd Najwyższy jest organem wymiaru sprawiedliwości, który rozpatruje sprawy według właściwości przyznanej mu w ustawach. Przepisy dotyczące tego szczególnego sądu znajdują się w Konstytucji RP oraz w ustawie z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym. Organ ten uzyskał status sądu kasacyjnego w sprawach rozpatrywanych przez sądy powszechne i wojskowe oraz prawo rozpatrywania innych środków odwoławczych.

R1870faNG5DhX1
Mapa myśli. Lista elementów: Nazwa kategorii: [bold]kompetencje Sądu Najwyższego[/]Elementy należące do kategorii [bold]kompetencje Sądu Najwyższego[/]Nazwa kategorii: sprawowanie nadzoru sprawiedliwości – zagwarantowanie w jego ramach legalności oraz jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i wojskowych przez:Elementy należące do kategorii sprawowanie nadzoru sprawiedliwości – zagwarantowanie w jego ramach legalności oraz jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i wojskowych przez:Nazwa kategorii: rozpoznanie kasacji oraz innych środków odwoławczych Nazwa kategorii: podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne Nazwa kategorii: rozstrzyganie innych spraw określonych w ustawach Koniec elementów należących do kategorii sprawowanie nadzoru sprawiedliwości – zagwarantowanie w jego ramach legalności oraz jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i wojskowych przez:Nazwa kategorii: rozpoznawanie protestów wyborczych oraz stwierdzanie ważności wyborów do sejmu i senatu, wyboru Prezydenta RP oraz ważności referendów: ogólnokrajowego i konstytucyjnego Nazwa kategorii: opiniowanie projektów ustaw i innych aktów normatywnych, na podstawie których orzekają i funkcjonują sądy, jak również innych ustaw w zakresie, w jakim uzna to za celowe Nazwa kategorii: wykonywanie innych kompetencji przewidzianych w ustawach Koniec elementów należących do kategorii [bold]kompetencje Sądu Najwyższego[/]
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Dodajmy jeszcze, że jeżeli w orzecznictwieorzecznictwoorzecznictwie sądów ujawnią się rozbieżności co do wykładni prawa, to wówczas – na wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego lub Rzecznika Praw Obywatelskich, lub Prokuratora Generalnego – Sąd Najwyższy może taką wątpliwość rozstrzygnąć w drodze uchwały. Taka uchwała może zostać podjęta w składzie:
a) siedmiu sędziów;
b) izby;
c) połączonych izb;
d) w pełnym składzie.

Powzięta uchwała zostaje uznana za zasadę prawną, co skutkuje tym, że jeżeli jakikolwiek skład Sądu Najwyższego nosi się z zamiarem odstąpienia od wcześniej ustalonej zasady, to jest zobowiązany przedstawić zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia pełnemu składowi izby albo składowi równoważnemu temu, który podjął wcześniejsze rozstrzygnięcie.

W ramach nadzoru judykacyjnegonadzór judykacyjnynadzoru judykacyjnego Sąd Najwyższy ma prawo unieważniania – na wniosek Prokuratora Generalnego – prawomocnych orzeczeń w sytuacji, gdy były one wydane w sprawie, która ze względu na osobę lub przedmiot nie podlegała orzecznictwu sądów w momencie orzekania, oraz jeśli orzeczenie nie może zostać podważone w innym trybie. Jeśli Sąd Najwyższy stwierdzi rażącą obrazę przepisów, to jednocześnie zwraca się do sądu, który jej się dopuścił, ze stosownymi uwagami potępiającymi.

Struktura SN

W skład Sądu Najwyższego wchodzi pięć izb:

RUwlAQ7YWUO4N
Izby Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych sprawuje nadzór nad orzecznictwem sądowym z zakresu prawa pracy, prawa wynalazczego, ubezpieczeń społecznych oraz w sprawach skarg na decyzje administracyjne, a także w sprawach przekazanych na podstawie przepisów szczególnych;, Izby Cywilnej nadzoruje orzecznictwo sądowe z zakresu prawa cywilnego, gospodarczego, rodzinnego i opiekuńczego;, Izby Karnej nadzoruje sprawy rozpoznane na podstawie przepisów Kodeksu postępowania karnego, Kodeksu karnego skarbowego, Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia oraz inne sprawy, do których stosuje się przepisy Kodeksu postępowania karnego, oraz karne wojskowe;, Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych rozpatruje skargi nadzwyczajne, rozpoznaje protesty wyborcze i protesty przeciwko ważności referendum ogólnokrajowego i referendum konstytucyjnego oraz stwierdza ważność wyborów i referendum, inne sprawy z zakresu prawa publicznego;, Izby Dyscyplinarnej rozpatruje sprawy dyscyplinarne sędziów Sądu Najwyższego, adwokatów, notariuszy, radców prawnych, sędziów sądów wojskowych i powszechnych, prokuratorów.

Siedziba Sądu Najwyższego

Przed wojną Sąd Najwyższy mieścił się w barokowym pałacu Krasińskich (zwanym też Pałacem Rzeczypospolitej) przy placu Krasińskich 5.

REDrDEHPm2WAa
Pałac Krasińskich, siedziba Sądu Najwyższego w latach 1917–1939.
Źródło: Henryk Poddębski, domena publiczna.

Sąd Najwyższy bezpośrednio po wojnie (jak wiele instytucji państwowych ze względu na zniszczenia w stolicy), znalazł się tymczasowo w Łodzi. W 1950 roku jego nową siedzibą stał się wybudowany bezpośrednio przed wybuchem wojny monumentalny gmach Sądów Grodzkich przy ulicy Ogrodowej w Warszawie.

Rka1IhaJDJxrF
Gmach Sądów Grodzkich przy al. Solidarności 127 (dawniej ul. Leszno 53/55, stąd jego zwyczajowa nazwa „Sądy na Lesznie”). Siedziba Sądu Najwyższego w latach 1950–1999.
Źródło: Edmund Kupiecki, domena publiczna.

W latach 90. XX wieku podjęto decyzję o budowie nowej siedziby SN. W 1991 roku ogłoszono konkurs na projekt gmachu Sądu Najwyższego RP przy placu Krasińskich. W 1999 roku nowy gmach Sądu Najwyższego oddano do użytku.

RpltxiH0YDrMD
Obecny gmach Sądu Najwyższego w Warszawie.
Źródło: mw238, licencja: CC BY-SA 2.0.
RGF24URdR9QSJ1
Kolumny Prawa
Źródło: David Berkowitz, licencja: CC BY 2.0.

Projekt gmachu miał – zdaniem architektów – ilustrować rolę praw w życiu człowieka. Stąd pomysł na Kolumny Prawa, na których zostały odlane wybrane cytaty z prawa rzymskiego (i nie tylko). Zestaw paremii prawniczychparemia prawniczaparemii prawniczych przygotował zespół romanistów pod kierunkiem prof. Witolda Wołodkiewicza z Uniwersytetu Warszawskiego. Pod tekstem każdej z łacińskich sentencji zamieszczony został przekład na język polski oraz nota źródłowa. Paremie znajdziemy również na kolumnach głównego holu wewnętrznego Sądu Najwyższego – np. na kolumnie po lewej stronie czytamy: Si in ius vocat, ito – „Kto został wezwany przed sąd, niech się stawi”. Na głowicach kolumn widnieje stylizowany motyw wagi bogini sprawiedliwości – Temidy. Na kolumnach bliżej pomnika Powstańców Warszawskich motyw ten zastępuje znak Polski Walczącej – litera „P” zakończona hakami kotwicy.

R1ZK4XKqeUSLg
Kariatydy na tyłach budynku, za nimi widoczna kolumna z symbolem wagi.
Źródło: Wojciech Muła, licencja: CC BY-SA 4.0.

Słownik

nadzór judykacyjny
nadzór judykacyjny

nadzór, który sprawuje sąd nad podległymi mu organami władzy sądowej niższego szczebla

orzecznictwo
orzecznictwo

ogół decyzji jednego bądź wielu sądów i innych organów państwa

paremia prawnicza
paremia prawnicza

krótka sentencja sformułowana najczęściej przez uznany autorytet prawniczy

Sąd Najwyższy
Sąd Najwyższy

naczelny organ władzy sądowniczej w Polsce