Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Nauki przyrodnicze

Spór o historyczność biblijnego potopu
R15Hs2RFP5UAK1
Georges de Buffon (1707–1788), francuski filozof. Od jego nazwiska złośliwi polemiści utworzyli słowo „bufonada”, które miało być szyderstwem z jego twierdzeń.
Źródło: François-Hubert Drouais, Wikimedia Commons, domena publiczna.

W połowie stulecia Karol Linneusz, badacz szwedzkiej flory i fauny, ogłosił własną systematykę świata przyrody, który podzielił na królestwa, gromady, rzędy, rodzaje i gatunki. W sporze o potop zajął on stanowisko konserwatywne: uznał, że wszystkie współczesne gatunki pochodzą od zwierząt uratowanych przez Noego, a na jego arkę nie dostały się jedynie potwory i olbrzymy, których szczątki odkrywane są w trakcie prac ziemnych. Inny ówczesny przyrodnik Georges de Buffon już samym tytułem monumentalnego dzieła, które powstawało blisko 40 lat: Historia naturalna informował, że kwestionuje stałość gatunków, a dzieje przyrody ujmuje w kategoriach historycznych, co mogło prowadzić do konfliktu z dogmatemdogmatdogmatem o stworzeniu świata. Choć na ogół unikał stawiania kontrowersyjnych tez, sformułował jednak myśl o wspólnym pochodzeniu różnych gatunków zwierząt oraz ich różnicowaniu się pod wpływem środowiska. Opierając się na badaniach Buffona, późniejsi badacze i filozofowie kwestionowali historyczność potopu, a co radykalniejsi przyznawali, że ludzie pochodzą od małp.

Początki chemii naukowej

Do połowy XVII w. eksperymenty chemiczne przeprowadzali głównie rzemieślnicy i alchemicyalchemiaalchemicy. Pierwsi z nich usiłowali doskonalić swe umiejętności zawodowe (np. metody wytopu metali) i ze zrozumiałych względów nie chcieli popularyzować swych odkryć. AlchemięalchemiaAlchemię, mimo że zaowocowała ona takimi wynalazkami jak opracowana na początku XVIII w. technologia wytwarzania porcelany, nadal otaczała atmosfera magii i tajemnicy.

R12Zt0IxQNlKw1
Isaac Newton, angielski fizyk, matematyk, astronom. Odkrył prawo powszechnego ciążenia oraz sformułował zasady dynamiki.
Źródło: Godfrey Kneller, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Dla narodzin chemii jako nauki przełomowe znaczenie miało upowszechnienie w XVII w. poglądu starożytnych myślicieli greckich, że materia składa się z atomów. Jego nowożytną podbudową stało się jedno z odkryć IsaacNewtona: skoro ciała niebieskie krążą w próżni, to podobnie mogą zachowywać się elementarne cząstki materii, czyli atomy. Z braku odpowiednich narzędzi pomiarowych rzecz pozostawała jednak w sferze teorii. Pierwszym uczonym, który konsekwentnie tłumaczył procesy chemiczne, odwołując się do teorii atomistycznej, był żyjący na przełomie XVIII i XIX w. Anglik John Dalton.

Nowoczesne badania chemiczne zapoczątkował Anglik Robert Boyle, który przeprowadzał doświadczenia z gazami. Stworzył on pojęcie pierwiastka jako ciała prostego, które nie poddaje się analizie. Jego dzieło Sceptyczny chemik z 1661 r. inspirowane było, z jednej strony – Baconowską indukcjąindukcjaindukcją, z drugiej zaś – Kartezjańskim sceptycyzmemsceptycyzm metodycznysceptycyzmem poznawczym (zobacz galerię interaktywną poniżej).

W XVIII w. chemicy toczyli dyskusje nad mechanizmem spalania. Jego zagadkę rozwiązał dopiero najwybitniejszy chemik tej epoki Antoine Lavoisier. Dowiódł on, że spalanie jest reakcją substancji z tlenem, a różnica między jej masą przed utlenieniem i po nim równa się masie tlenu biorącego udział w reakcji, tym samym zaś sformułował zasadę zachowania masy. Odkrycie mechanizmu utleniania otworzyło nowe możliwości przed fizjologiąfizjologiafizjologią, która mogła teraz wyjaśnić proces oddychania. Staranne planowanie i przygotowywanie doświadczeń, posługiwanie się metodą ilościową w opisie i dążenie do systematyzacji wiedzy – charakterystyczne dla pracy Lavoisiera – stało się wzorem postępowania naukowego. W opublikowanym w 1789 r. Traktacie podstawowym chemii francuski badacz opisał 33 znane wówczas pierwiastki, których kombinacje tworzyły związki chemiczne.

Rmv7pFHeIICtP
Portret pana Lavoisier i jego żony, obraz pędzla Jaques’a Louisa Davida, 1788 r., Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku. Jako kierownik królewskiej fabryki saletry i poborca podatków Antoine Lavoisier zakończył żywot na jakobińskiej gilotynie w 1794 roku. „Republika nie potrzebuje uczonych” – usłyszał odskazującego go na śmierć sędziego trybunału rewolucyjnego. W badaniach tego uczonego duży udział miała jego żona Marie Anne. Aparatura laboratoryjna stojąca na stole sugeruje widzowi, jaką dziedziną nauki zajmował się Lavoisier.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Rozwój myśli ekonomicznej

Merkantylizm
R1YNpT3E1j7Re1
Jean Baptiste Colbert, francuski polityk, minister finansów Ludwika XIV, autor książki O zasadach merkantylizmu, w której pojawił się po raz pierwszy termin merkantylizm. Przypomnij, na czym polegał francuski system gospodarczy za panowania Ludwika XIV.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Powstała w XVI w. i dominująca przez kolejne dwa stulecia w niemal całej Europie doktrynadoktrynadoktryna merkantylizmu (od wł. mercante – kupiec) stanowiła raczej zbiór wskazówek, jak prowadzić politykę ekonomiczną, niż spójne wyjaśnienie praw rządzących gospodarką. Merkantyliści wychodzili z założenia, że rynki zbytu są ograniczone, a transakcje handlowe korzystne przede wszystkim dla sprzedającego, który w zamian za towar otrzymuje kruszec. Dlatego uważali oni, że prawdziwe bogactwo stanowią znajdujące się w granicach kraju zasoby kruszcu. Ich pomnożenie wymagało zwiększenia eksportu i ograniczenia importu, co realizowano za pomocą ceł przywozowych, uprzywilejowania rodzimych monopoli produkcyjnych, a niekiedy również siły. Wiele państw (np. Hiszpania) wprowadzało też zakaz wywozu kruszców za granicę, choć aby było to skuteczne, konieczna byłaby całkowita likwidacja importu, niemożliwa wszak do zrealizowania.

Fizjokratyzm
RV7JAa2YTvECq1
Francois Quesnay, twórca fizjokratyzmu. Wskaż, co stanowiło źródło bogactwa według merkantylistów i zwolenników fizjokratyzmu.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Pierwszy uniwersalny system objaśniający zasady funkcjonowania gospodarki powstał dopiero w połowie XVIII w., a jego twórcą był François Quesnay, lekarz Ludwika XV i jego faworyty, pani de Pompadour. W 1758 r. przedstawił on monarsze opracowaną w kilku egzemplarzach Tablicę ekonomiczną, która wyjaśniała mechanizmy ekonomii. Podstawą jego teorii, którą nazwano z grecka fizjokratyzmem, czyli rządami natury, było przekonanie, że gospodarką rządzi prawo naturalne, lecz jego prawidłowe działanie może zostać zakłócone w razie podjęcia przez państwo jakiejkolwiek ingerencji w życie ekonomiczne. Dlatego Quesnay postulował trzymanie się zasady leseferyzmu (od fr. laissez‑faire − pozwólcie działać), tzn. nieingerowania przez władze w działanie rynku i pozostawienia całkowitej swobody przedsiębiorcom. Drugi fundament fizjokratyzmu stanowiło przekonanie, że czystego produktu dostarcza wyłącznie rolnictwo, a jedynym źródłem bogactwa jest ziemia, natomiast przemysł i handel zajmują się tylko przetwarzaniem surowców.

Liberalizm

Twórcą drugiego wielkiego systemu ekonomicznego XVIII w. był Szkot Adam Smith. Jego główne dzieło: Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów ukazało się w 1776 roku. Uważał on, że człowiek jest homo oeconomicus, tzn. dąży zawsze do tego, by jak najmniejszym wysiłkiem osiągnąć jak największą korzyść, w sumie zaś te indywidualne działania tworzą bogactwo społeczeństwa. Smith, z zawodu wykładowca filozofii moralnej, uważał, że mechanizm ten został zamierzony przez Opatrzność, a dokonywaniu się tego dobra przeszkadza niezgodna z naturą „głupota praw ludzkich”. Jej przejawem jest ograniczanie wolności gospodarczej w imię korzyści skarbu państwa lub grup interesów, dlatego sprzeciwiająca się temu teoria Smitha zyskała miano liberalizmu (od łac. liberalis – wolnościowy).

R9RUokOP3dF6X1
Adam Smith (1723–1790), szkocki filozof i ekonomista, rycina autorstwa Johna Kaya, 1790 rok. Zastanów się, czym kieruje się w swoich działaniach homo oeconomicus, czyli „człowiek ekonomiczny".

Za źródło bogactwa Smith uważał pracę produkcyjną zarówno w rolnictwie czy rzemiośle, jak i szkolnictwie, które kształci umiejętności. Im więcej osób wykonuje zajęcia produkcyjne i im większa jest wydajność ich pracy, tym bardziej wzrasta zasobność społeczeństwa. Większą wydajność pracy uzyskać można dzięki specjalizacji, pozwalającej produkować więcej, lepiej i taniej. Innym sposobem powiększenia bogactwa jest akumulacja kapitału, czyli inwestowanie przez przedsiębiorców części wypracowanego zysku w rozwijanie własnej działalności, dzięki czemu dają innym pracę i umożliwiają specjalizację, a tym samym powiększają produkcję. Do inwestowania zmusza przedsiębiorców mechanizm, który Smith nazwał niewidzialną ręką rynku: panująca na rynku konkurencja sprawia, że jeśli w danym sektorze gospodarki zyski spadną poniżej oczekiwań, to kapitał zostanie przeniesiony do sektorów, które dadzą większe korzyści. Racjonalne zachowanie właściwe naturze homo oeconomicus powoduje zatem samoregulację gospodarki.

System Smitha dał początek liberalnej ekonomii klasycznej, której wybitnymi przedstawicielami na początku XIX w. byli David Ricardo oraz Thomas Robert Malthus. Obserwacja społecznych skutków rewolucji przemysłowej w Anglii skłoniła ich jednak do wniosków bardziej pesymistycznych niż konkluzje Smitha.

Warto wiedzieć

Początki statystyki

Typowe dla XVII w. matematyczne pojmowanie przyrody wpłynęło również na sposób badania życia gospodarczego i społecznego. W efekcie w drugiej połowie stulecia narodziła się statystyka, będąca próbą liczbowego opisu społeczeństwa i ekonomii.

RnfugzhVQkDir1
William Petty, angielski ekonomista, twórca działu nauki, jakim jest statystyka. Wyjaśnij, w jaki sposób mogła ona wspierać politykę gospodarczą czy społeczną.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Jej pionierami byli Anglicy: John Graunt, który w 1662 r. podjął studia nad długością życia mieszkańców Londynu, oraz ekonomista William Petty, badający bilans handlowy i stosunki gospodarcze w Anglii. Ten ostatni uważał, że dane statystyczne są dla badań nad gospodarką tym, czym eksperyment dla nauk przyrodniczych. Nie przypadkiem zarówno Petty, jak i jego uczniowie określali stworzoną i uprawianą przez siebie dyscyplinę mianem arytmetyki politycznej. W XVIII w. Condorcet podjął próbę zastosowania metod statystycznych do badania zagadnień społecznych i etycznych, a w kolejnym stuleciu – także dzięki rozwojowi teorii prawdopodobieństwa – jego ideę upowszechnił uczony belgijski Adolphe Quetelet, autor wydanego w 1835 r. dzieła O człowieku i rozwoju jego zdolności, czyli esej o fizyce społecznej.

Słownik

dogmat
dogmat

(z gr. dogma – postanowienie, dekret, pogląd) niepodważalna prawda wiary ściśle określona przez Kościół

alchemia
alchemia

(od łac. alchimia pochodzącego od arab. al‑kīmijā będącego prawdopodobnie połączeniem arabskiego rodzajnika określonego al - oraz gr. chymeia - łączenie, stapianie) nauka, której celem było odkrycie, jak przemienić metale nieszlachetne w złoto lub inne metale szlachetne

indukcja
indukcja

(od łac. inductio pochodzącego od inducere - wprowadzać, doprowadzić do) elektryzowanie ciała pod wpływem pola elektrycznego

fizjologia
fizjologia

(od łac. physiologia pochodzącego z gr. physio – natura + logos - nauka) nauka o procesach zachodzących w żywych organizmach

doktryna
doktryna

(z łac. doctrina – nauczanie, wiedza) zbiór założeń oraz twierdzeń z danej dziedziny nauki

sceptycyzm
sceptycyzm

(od gr. sképtomai – obserwuję) ogólnie pojęcie oznaczające postawę wątpienia, poddawania w wątpliwość; starożytni sceptycy (filozofowie) kwestionowali istnienie pewnej i prawdziwej wiedzy w jakiejkolwiek kwestii, twierdząc, że w poznaniu świata nie możemy opierać się ani na zmysłach, ani na rozumowych próbach; sceptycyzm naukowy to taka postawa naukowca, który stara się weryfikować daną tezę na wszelkie możliwe sposoby

sceptycyzm metodyczny
sceptycyzm metodyczny

metoda polegająca na kwestionowaniu poszczególnych twierdzeń i wątpieniu w nie w celu dotarcia do twierdzeń bardziej pewnych lub takich, w które wątpić już się nie da; wykorzystał go Kartezjusz

Słowa kluczowe

Europa w dobie oświecenia, oświecenie w Europie, Karol Linneusz, Georges de Buffon, John Dalton, Robert Boyle, pierwiastki, Antoine Lavoisier, zasada zachowania masy, merkantylizm, fizjokratyzm, liberalizm, Adam Smith, odkrycia naukowe

Bibliografia

E. Rostworowski, Historia powszechna. Wiek XVIII, Warszawa 1977.

Wielka historia świata. Świat w XVIII wieku, t. 8, red. Franaszek P., Kraków 2006.

Wiek XVI‑XVIII w źródłach, oprac. S. B. Lenard, M. Sobańska‑Bondaruk, Warszawa 1999.

J. Black, Europa w XVIII wieku 1700‑1789, Warszawa 1997.

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida