Dla zainteresowanych

Aby dowiedzieć się więcej na temat filozofii Barucha Spinozy oraz innych, zapoznaj się z poniższymi materiałami:

Radykalny racjonalizmracjonalizmracjonalizm

Spinoza podobnie jak Kartezjusz jest racjonalistą. Jego radykalizm objawia się tym, że filozof odrzuca wszystkie pozarozumowe sposoby poznania, głośno i otwarcie krytykując wartość wszelkiej wiedzy objawionej i myślenia religijnego. Różni się pod tym względem od Kartezjusza, który religii nie kwestionuje. Różnic tych jest zresztą więcej. Spinoza do skrajnej postaci doprowadza próbę wzorowania filozofii na geometrii i matematyce, stąd jego główne dzieło ma specyficzny układ tez, dowodów, argumentów i aksjomatów. W odróżnieniu od Kartezjusza udaje mu się także przedstawić spójny i całościowy system filozoficzny, tj. taki, który udziela ostatecznej odpowiedzi na wszystkie istotne pytania. System ten wzorowany był na geometrii Euklidesa: z kilku wyjściowych pewników‑założeń Spinoza wywodzi logicznie kolejne twierdzenia, a następnie twierdzenia te konfrontuje z rzeczywistością (metodę tę nazywa more geometricomore geometricomore geometrico). Szczegóły systemu dopracowuje przez całe życie, Etyka w porządku geometrycznym wywiedziona zawiera jego najpełniejszą wersję.

RJbmXQ7AKNElk1
Baruch Spinoza (1632-1677), portret pędzla anonimowego artysty, 1665
Substancja jest pierwszym i najpewniejszym przedmiotem naszego poznania. Poznajemy ją wprost i bez konieczności doświadczenia. Takie postawienie sprawy oddala formułowany pod adresem Kartezjusza zarzut subiektywizmu, ale stawia na nowo problem kryteriów prawdy: skąd mianowicie pewność, że to, co poznajemy, nie jest ułudą? Żeby kryteria te przedstawić, musimy najpierw omówić monizm Spinozy.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Wyjściem wszelkich rozważań jest nie samopoznanie podmiotu myślącego (cogito ergo sum), jak to ma miejsce u Kartezjusza, lecz poznanie rzeczywistości niezależnej względem podmiotu. Istotę tej rzeczywistości stanowi specyficznie przez Spinozę rozumiana substancja. Stanowi ona:

Baruch Spinoza Etyka..., cz. 1, aks. 4, def. 3

to, co istnieje samo w sobie i pojmowane jest samo przez siebie, czyli to, czego pojęcie nie wymaga pojęcia innej rzeczy, za pomocą którego musiałoby być utworzone.

cyt1 Źródło: Baruch Spinoza, Etyka..., cz. 1, aks. 4, def. 3, red. I. Myślicki.

Monizm

MonizmmonizmMonizm to stanowisko głoszące, że rzeczywistość ma charakter jednorodny, tj. składa się zasadniczo z jednej substancji czy zasady. Koncepcja ta cechuje system Spinozy, który uzasadnia ją za pomocą zmodyfikowanej wersji dowodu ontologicznego. Swoje rozumowanie zaczyna od tego, że na wzór AnzelmawzórAnzelma i Kartezjusza z tkwiącego w naszym umyśle pojęcia istoty doskonałej wywodzi konieczność istnienia Boga, przy czym słów „Bóg” i „substancja” używa jako synonimów. Następnie z faktu istnienia Boga jako istoty doskonałej wyciąga wniosek, że świat nie został stworzony. Rozumuje następująco: substancja jest nieskończona, a to, co nieskończone, nie może być niczym ograniczone; świat jako stworzony byłby skończony i dlatego ograniczałby Bożą nieskończoność; Bóg nie mógł więc stworzyć świata, bo ograniczyłby w ten sposób własną nieskończoność; zatem Bóg świata nie stworzył. Dowód kończy Spinoza konkluzją: Ponieważ Bóg nie stworzył świata, przeto sam musi być światem − Bóg i świat stanowią więc jedność.

R4eZx9qmZMPrD1
Samuel Hirszenberg, Spinoza wyklęty, 1907
Świat, Bóg i i substancja to jedno. Wynikają z tego ważne konsekwencje, które ściągnęły na Spinozę liczne zarzuty o herezję. Filozof dowodzi, inspirując się tu po części kosmologią stoicką, że Bóg to po prostu Przyroda, którą rządzą ściśle deterministyczne i mechanistyczne prawa.
Źródło: domena publiczna.
Baruch Spinoza Etyka..., cz. II, tw. 13, tw. pomocn. 7, dowód

[...] cała przyroda jest jedną jednostką, której części, to znaczy wszystkie ciała, na nieskończenie wiele sposobów zmieniają się bez jakiejkolwiek zmiany całej jednostki.

cyt2 Źródło: Baruch Spinoza, Etyka..., cz. II, tw. 13, tw. pomocn. 7, dowód, tłum. I. Myślicki.

Panteizm

bg‑azure

Panteizm to stanowisko filozoficzne utożsamiające Boga ze światem, często rozumianym jako przyroda. Zgodnie z tym poglądem Bóg przenika całą rzeczywistość i jest wszędzie, w każdym przedmiocie. Zazwyczaj panteizm prowadzi do zanegowania osobowego charakteru Boga. Najważniejsze filozofie panteistyczne to stoicyzm, neoplatonizm, filozofia Jana Szkota Eriugeny, Giordana Bruna i Spinozy.

Dualizm Kartezjański Spinoza przezwycięża, twierdząc, że rozciągłość (materia) i myśl (duch) to dwa atrybutyatrybutatrybuty (aspekty) tego samego: substancji. Ciało i idea, materia i myśl to nie dwie rzeczy, dwie różne substancje, ale jedna, tyle że z dwu stron ujęta. Jest to panteizm w najbardziej skrajnej postaci.

Teoria poznania

Spinoza odrzuca Kartezjańską teorię idei wrodzonych, neguje też wartość poznania zmysłowego. Jak zatem na gruncie jego systemu możliwe jest czysto racjonalne poznanie rzeczy? Ponieważ myśl i rzecz są dwoma aspektami tego samego, każda rzecz cielesna stanowi zarazem ideę (pojęcie), jest więc poznawalna, gdyż umysł ludzki nie poznaje rzeczy, lecz ich idee. Doświadczenie zmysłowe nie jest tu jako takie potrzebne. Sformułowanie „człowiek myśli” oznacza więc, że człowiek odbiera idealny aspekt świata, którego innym aspektem jest zmysłowość. Między porządkiem myśli a porządkiem ciała (czyli między dwoma aspektami tego samego) zachodzi ścisły paralelizmparalelizm psychofizycznyparalelizm − procesy cielesne i idealne ściśle sobie odpowiadają. Mechaniczny proces zachodzący w ciele jest zarazem procesem świadomości, ale żeby go uchwycić w sposób pewny, nie można się opierać na doświadczeniu, lecz na czysto racjonalnej dedukcji.

Stanowisko to może się wydawać niejasne czy wręcz niedorzeczne, ale myśl jest tu dość nieskomplikowana i da się ją zobrazować za pomocą prostych przykładów. Weźmy przykład relacji między partyturą a dziełem muzycznym. To, co słyszymy, słuchając utworu muzycznego, na przykład koncertu Mozarta, to dźwiękowa wersja tego, co jest zapisane w partyturze. Zapis w partyturze i brzmienie dźwiękowe stanowią więc dwa aspekty tego samego. Niektórzy krytycy muzyczni nie potrzebują słuchać wykonania dzieła (doświadczenie takie im wręcz przeszkadza), żeby je zrozumieć i ocenić, wystarczy im przestudiowanie partytury. Tak samo mówi Spinoza: nie potrzebujemy świadectwa zmysłów, bo one, jak złe wykonanie dzieła muzycznego, mogą nas mylić. Myślą chwytamy istotę rzeczywistości, czyli jakby jej partyturę. Inny dobry przykład podsuwa informatyka. Gra komputerowa, w którą gramy, to tylko inna postać zapisu zrodzonego w głowie programisty. Program komputerowy i zdarzenia rozgrywające się przed oczami gracza na ekranie to dwa aspekty tego samego. Z tej perspektywy patrząc, filozof dla Spinozy to ktoś, kto odbiera rzeczywistość – grę – przez pryzmat programu, a tym programem jest myśl Boga. Ktoś, kto nie rozumie czy nie uznaje poglądów Spinozy, dał się po prostu zwieść zewnętrznemu, realistycznemu poziomowi gry i cechuje go naiwny realizm.

Echa tej koncepcji znajdujemy później u idealistów niemieckich. Dla Hegla dzieje świata to proces myślenia Boga o sobie samym.

Słownik

atrybut
atrybut

(łac. attributum od: łac. tribuere – przydzielać, przyznawać) podstawowa cecha przedmiotu, bez której nie mógłby on istnieć lub byłby nie do pomyślenia

monizm
monizm

(gr. monos – jedyny) stanowisko metafizyczne sprowadzające całą rzeczywistość do jednej zasady

more geometrico
more geometrico

na wzór geometrii, podług geometrii

paralelizm psychofizyczny
paralelizm psychofizyczny

(gr. par‑allelos – równoległy) teoria filozoficzna uznająca harmonijne współistnienie duszy i ciała. W myśl tej teorii procesy fizyczne i umysłowe zachodzą równolegle w sposób wzajemnie zsynchronizowany. Każdej zmianie stanu umysłowego towarzyszy zmiana fizycznego stanu mózgu i ciała, ale nie ma między nimi zależności przyczynowo‑skutkowej

racjonalizm
racjonalizm

(łac. rationalis ‘rozsądny’) kierunek filozoficzny przyznający rozumowi główną bądź wyłączną rolę w procesie poznania

subiektywizm
subiektywizm

(łac. subiectivus – podmiotowy) pogląd, według którego przedmiot poznania nie istnieje obiektywnie, lecz jedynie subiektywnie, tj. w zależności od sposobów i warunków poznawania właściwych podmiotowi poznającemu

wzór