Podsumowanie analizy fragmentu Aktu I Szewców Ignacego Witkiewicza

Postacie

Postacie dramatu są dalekie od typowości i reprezentatywności. Należą do określonych klas społecznych, ale wypowiedzi i działania bohaterów nie są do nich dostosowane. Witkacy zerwał z psychologicznym prawdopodobieństwem, tworząc groteskowegroteskagroteskowe postacie, które charakteryzowały się jedną karykaturalnie wyolbrzymioną cechą, taką jak np. sadystyczny erotyzm Księżnej czy gadatliwość Sajetana. Groteskowa deformacja pojawia się już w spisie osób dramatu, gdzie został określony ich wygląd. Bohaterowie noszą również groteskowe i znaczące imiona i nazwiska, które odpowiadają ich charakterowi.

R10BtCjOSgT5n1
Sajetan i Czeladnicy - rysunek Andrzeja Czeczota. Wycinek z programu Szewców wystawianych w Teatrze Współczesnym w Szczecinie, 1981.
Źródło: ilustracje pochodzą ze zbioru prof. Janusza Deglera opublikowanych na portalu witkacologia.eu, tylko do użytku edukacyjnego.

Warstwa językowa

RLG4RV2mZ5dSr1
Spektakl wystawiony w Teatrze im. C. Norwida w Jeleniej Górze, 1981. Ryszard Wojnarowski (Sajetan), Edward Kalisz (Józek).
Źródło: ilustracje pochodzą ze zbioru prof. Janusza Deglera opublikowanych na portalu witkacologia.eu, tylko do użytku edukacyjnego.

W wypowiedziach postaci pojawia się brutalna metaforykametaforametaforyka przywołująca sferę ludzkiej fizjologii: seksu, wydalania, różnego rodzaju chorób i rozkładu. Dodatkowym zabiegiem zastosowanym przez pisarza jest stworzenie groteskowego języka, którym mówią bohaterowie dramatu. Niezależnie od klasy społecznej i wykształcenia mieszają oni różne, często nieprzystające do siebie style wypowiedzi. Elementy dziwacznej, niby‑góralskiej gwarygwaragwary przeplatają się w obrębie jednej wypowiedzi z językiem filozoficznym i naukowym, a także z wymyślonymi przez Witkacego groteskowymi wulgaryzmami. Tytułowi bohaterowie – w myśl powiedzenia „kląć jak szewc” – gęsto przetykają swe wypowiedzi dziwacznymi neologizmami (np. sturba ich suka malowana, dziamdzia ich szać zaprzała), używa ich także Scurvy i Księżna.

Przestrzeń

Warsztat szewski, znajdujący się w fantastycznej Polsce przyszłości, nie ma charakteru realistycznego. Witkacy komponuje scenografię w taki sposób, by uzyskać efekt metaforyczny. Szewska scena jest miniaturą świata – wydarzenia, które rozgrywają się na niej, nabierają w ten sposób uniwersalnego znaczenia

Wydarzenia rozgrywają się w bliżej nieokreślonej przyszłości – prawdopodobnie w drugiej połowie XX w., zostały jednak przedstawione z perspektywy dwudziestolecia międzywojennego.

Cechy gatunku

Świat przedstawiony w utworze ma charakter groteskowy. Deformacji uległy relacje między klasami społecznymi, które straciły swą tożsamość, co przejawia się w ich dziwacznym języku. Witkacy ukazuje przedstawicieli różnych warstw za pośrednictwem metaforyki seksualnej, co wywołuje groteskowy efekt. Realistyczna motywacja zdarzeń jest nieustannie kwestionowana, bohaterowie zachowują się niezgodnie z prawdopodobieństwem psychologicznym, a sytuacje, w których się znajdują, mają charakter tragikomiczny. Efekt ten wzmacnia częste podważanie iluzoryczności przedstawianych na scenie wydarzeń.

RnaIHrndCPidV
Spektakl wystawiony w Teatrze im. C. Norwida w Jeleniej Górze, 1981. Od lewej: Jerzy Senator (Czeladnik II), Ryszard Wojnarowski (Sajetan), Edward Kalisz (Józek), Ewa Milde (Księżna).
Źródło: ilustracje pochodzą ze zbioru prof. Janusza Deglera opublikowanych na portalu witkacologia.eu, tylko do użytku edukacyjnego.

Słownik

groteska
groteska

(fr. grotesque – dziwaczny, dziwaczność) – określenie szczególnego rodzaju komizmu, którego właściwością jest odrzucenie przyjętych zasad prawdopodobieństwa, prowadzące do powstania zdeformowanego obrazu rzeczywistości; charakterystyczne dla groteski jest współwystępowanie elementów tragizmu i komizmu, czy kontrastu, które służą celom satyrycznym lub parodystycznym; utwór literacki o elementach komicznie przejaskrawionych, nieprawdopodobnych, karykaturalnych

gwara
gwara

terytorialna odmiana języka narodowego; mowa środowiska zawodowego lub miejskiego

metafora
metafora

(gr. metaphorá – przeniesienie znaczenia, przonośnia) figura stylistyczna występująca zwykle w poezji, oparta na skojarzeniu dwóch zjawisk i przeniesieniu nazwy jednego zjawiska na drugie