Ograniczenie wyścigu zbrojeń

W latach 70. XX wieku w polityce międzynarodowej nastąpiło złagodzenie konfliktu supermocarstwsupermocarstwosupermocarstw, określane jako odprężenieodprężenieodprężenie. Zapoczątkowane zostało ono wizytami prezydenta Stanów Zjednoczonych w 1972 r. w Chinach i ZSRS. Prowadzono wówczas rokowania dotyczące zmniejszenia arsenałów, zwłaszcza jądrowych. W tym czasie Związek Sowiecki pod pewnymi względami miał przewagę militarną nad Stanami Zjednoczonymi, m.in. w liczbie rakiet międzykontynentalnych oraz czołgów. Ameryka z kolei dysponowała większą liczbą samolotów. Różnica polegała jednak także na tym, że Stany Zjednoczone przeznaczały na zbrojenia 6 proc. dochodu narodowego, a Związek Sowiecki 15–20 proc., przy czym ogromna produkcja sowieckiego sprzętu wojskowego i broni odbywała się przy wykorzystaniu zachodnich kredytów.

R1H5oYh7I0Hhq
Richard Nixon podczas wizyty w Chinach zwiedza Wielki Mur Chiński, luty 1972 roku. Odprężenie w stosunkach amerykańsko‑chińskich miało swój dodatkowy wymiar: Mao szukał zbliżenia z Zachodem za plecami Kremla. Stosunki ChRL z ZSRS były napięte, od kiedy Mao po 1956 r. wszedł w konflikt z Chruszczowem. Komunistyczne Chiny starały się o miejsce w ONZ, wreszcie w 1971 r. zajęły w tej organizacji miejsce Tajwanu. Potrzebowały też technologii, finansów i ekspertów, aby zmodernizować gospodarkę. Do początku lat 60. taką pomocą służył im Związek Sowiecki, potem chiński przywódca zerwał tego typu kontakty.
Zastanów się, dlaczego Stanom Zjednoczonym mogło zależeć na zbliżeniu z Chinami.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RzZ6Kmyub2tjV1
Prezydent USA Gerald Ford i przywódca ZSRS Leonid Breżniew podpisują wspólny komunikat w sprawie traktatu SALT podczas szczytu we Władywostoku w listopadzie 1974 r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

W latach 60. oba mocarstwa osiągnęły względną równowagę w zakresie potencjałów broni nuklearnej i środków ich przenoszenia oraz zaczęły wykazywać chęć ograniczenia wyścigu zbrojeń. Jako pierwszy na tę konieczność zwrócił uwagę prezydent John F. Kennedy w przemówieniu wygłoszonym 10 czerwca 1963 r. na Uniwersytecie Amerykańskim w Waszyngtonie. Strategię pokoju w pewnym stopniu kontynuował prezydent Lyndon B. Johnson, negocjując z ZSRS układ o nieproliferacjiproliferacjaproliferacji broni masowego rażenia (podpisany w 1968 r.), a w pełni realizował ją prezydent Richard Nixon. Wyrazem tego było m.in. podpisanie z przywódcą Związku Sowieckiego Leonidem Breżniewem układu o ograniczeniu zbrojeń strategicznych SALT 1. W latach 1972–1974 ZSRS i USA podpisały łącznie aż 41 różnych układów.

1

Istotną rolę w polityce odprężenia odegrała również normalizacja stosunków międzynarodowych w Europie. Rządzący w Republice Federalnej Niemiec kanclerz Willy Brandt rozpoczął pod koniec lat 60. działania mające na celu ocieplenie i unormowanie relacji z krajami Europy Środkowej i Wschodniej. Efektem takiej polityki było zawarcie przez RFN w 1970 r. układu ze Związkiem Sowieckim o wyrzeczeniu się siły we wzajemnych stosunkach, a także układu z Polską, który potwierdzał m.in. nienaruszalność granicy między obu krajami, ustalonej wzdłuż Odry i Nysy Łużyckiej. W kolejnych latach RFN podpisał podobne porozumienia o normalizacji stosunków z Czechosłowacją, Bułgarią i Węgrami.

Współpraca na szerszym polu

Innym elementem polityki odprężenia były rozwój i instytucjonalizacja współpracy międzynarodowej w różnych dziedzinach, m.in. w obszarach politycznym, gospodarczym, społecznym, humanitarnym czy kulturalnym.

R9XJ9KR8HZ9l01
Kanclerz RFN Helmut Schmidt, przywódca Niemieckiej Republiki Demokratycznej Erich Honecker, prezydent USA Gerald Ford oraz kanclerz Austrii Bruno Kreisky podczas konferencji.
Wyjaśnij, jakie było znaczenie obecności przedstawicieli obu państw niemieckich na wspólnej konferencji dyplomatycznej.
Źródło: Bundesarchiv, Bild 183-P0801-026, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Przykładem takiej współpracy była Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, obradująca w latach 1973–1975 i poświęcona opracowaniu zasad dotyczących bezpieczeństwa europejskiego oraz współpracy między państwami. Konferencję zakończyło podpisanie w Helsinkach Aktu końcowego KBWE – deklaracji 35 państw w sprawie nienaruszalności granic w Europie, przestrzegania praw człowieka i niestosowania siły w stosunkach wzajemnych. Państwom podpisującym Akt, który nie był układem międzynarodowym, zależało na różnych elementach dokumentu. KremlKremlKreml np. chciał potwierdzenia polityczno‑terytorialnego porządku Europie: uznania nowych granic i narzuconego ustroju (tzw. porządku jałtańsko‑poczdamskiego) oraz uzyskania dostępu do nowoczesnej technologii i zachodnich kredytów. Zachodowi z kolei zależało na punkcie siódmym, mówiącym o poszanowaniu praw człowieka i podstawowych wolności. Podczas kolejnych spotkań przeglądowych KBWE zaczęły w tej sprawie narastać kontrowersje, gdyż jak się okazało, Wschód i Zachód definiowały te terminy odmiennie.

R1OJpWjMEGLyd1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: Katalog zasad obowiązujących w stosunkach międzynarodowych
    • Elementy należące do kategorii Katalog zasad obowiązujących w stosunkach międzynarodowych
    • Nazwa kategorii: suwerenna równość
    • Nazwa kategorii: powstrzymanie się od groźby użycia siły i jej użycia
    • Nazwa kategorii: nienaruszalność granic
    • Nazwa kategorii: integralność terytorialna państw
    • Nazwa kategorii: pokojowe rozstrzyganie sporów
    • Nazwa kategorii: nieingerencja w sprawy wewnętrzne
    • Nazwa kategorii: poszanowanie praw człowieka i podstawowych wolności
    • Nazwa kategorii: równouprawnienie i prawo narodów do samostanowienia
    • Nazwa kategorii: współpraca między państwami
    • Nazwa kategorii: wykonywanie w dobrej wierze zobowiązań wynikających z prawa międzynarodowego
    • Koniec elementów należących do kategorii Katalog zasad obowiązujących w stosunkach międzynarodowych

Mimo to formalne poparcie rządów komunistycznych dla praw człowieka, w tym prawa do wolności słowa i przepływu informacji, zostało wykorzystane przez kształtujące się w krajach komunistycznych ruchy opozycyjne. DysydencidysydentDysydenci, czyli osoby otwarcie wyrażające sprzeciw wobec władz w państwach totalitarnych, tworzyli tzw. komitety helsińskie, by kontrolować przestrzeganie praw człowieka i nagłaśniać ich łamanie.

Słownik

dysydent
dysydent

(z łac. dissidens, D. dissidentis – niezgadzający się) człowiek przeciwstawiający się panującej władzy, represjonowany z tego powodu; w okresie zimnej wojny określenie stosowano głównie wobec obywateli bloku komunistycznego niezgadzających się z polityką władz i jawnie ją krytykujących, m.in. w związku z łamaniem praw człowieka

Kreml
Kreml

przenośnie: siedziba władz rosyjskich, a wcześniej carów Rosji i władz sowieckich

odprężenie
odprężenie

w stosunkach międzynarodowych osłabienie albo zanik napięcia w relacjach między państwami lub blokami politycznymi, jak miało to miejsce m.in. w latach 70. XX w.

proliferacja
proliferacja

(z franc. prolifération od proliférer – mnożyć się, od łac. proles – potomek + ferre – nieść) rozrastanie się, gwałtowny rozrost, tu w znaczeniu rozpowszechniania się czegoś

supermocarstwo
supermocarstwo

państwo dysponujące dużym potencjałem zarówno politycznym, jak i gospodarczym oraz militarnym, dzięki czemu ma znaczący wpływ na politykę światową i może kształtować relacje międzynarodowe

Słowa kluczowe

wyścig zbrojeń, Leonid Breżniew, Richard Nixon, Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, polityka odprężenia, świat po II wojnie światowej

Bibliografia

Dwudziesty wiek po 1945 roku, red. M. Fulbrook, Warszawa 2011.

J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2012.