Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Détente, czyli odprężenie

Poważne kryzysy polityczne z początku lat 60. XX w. – kubański i berliński – wywołały na świecie psychozę strachu przed wojną nuklearną. Napięcie pomiędzy supermocarstwami wyraźnie opadło, gdy Richard Nixon, prezydent USA od 1969 r., zdecydował się ograniczyć konfrontacyjną strategię Amerykanów wobec Sowietów. Nową strategię Białego Domu współtworzył doradca prezydenta do spraw bezpieczeństwa Henry Kissinger. Obu politykom zależało na honorowym zakończeniu coraz bardziej upokarzającej dla Stanów Zjednoczonych interwencji w Wietnamie. Bardziej ustępliwe stanowisko wobec Moskwy zajęli także inni zachodni przywódcy, którzy w obliczu kryzysu paliwowego zabiegali o nowe rynki zbytu.

RnBL4z5Mof6YP
Przy stoliku siedzą: na pierwszym planie prezydent Stanów Zjednoczonych Richard Nixon, na drugim przywódca ZSRS Leonid Breżniew. Jak sądzisz, w jakim pomieszczeniu odbywają się rozmowy pomiędzy dwoma liderami supermocarstw? Zwróć uwagę na mimikę i mowę ciała postaci. Co możesz powiedzieć na tej podstawie o atmosferze rozmowy?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ożywienie kontaktów handlowych z blokiem wschodnim dawało im nadzieję na dalszy rozwój gospodarczy. Socjaldemokrata Willy Brandt, kanclerz Republiki Federalnej Niemiec, zapoczątkował politykę ocieplenia stosunków z ZSRS i krajami bloku wschodniego, zwaną polityką wschodnią (OstpolitikOstpolitikOstpolitik). W 1970 r. władze RFN zawarły z ZSRS traktat o poszanowaniu granic w Europie. Jeszcze w tym samym roku Willy Brandt odwiedził Warszawę, gdzie uznał – do tej pory stanowczo kwestionowaną przez władze Niemiec Zachodnich – powojenną granicę na Odrze i Nysie Łużyckiej. Brandt wykonał też niezwykle znaczący gest: klęknął przed pomnikiem ofiar powstania w getcie warszawskim. Oznaczało to symboliczne uznanie winy Niemców za zbrodnie nazistowskie. Wkrótce władze RFN uznały istnienie komunistycznej Niemieckiej Republiki Demokratycznej i nawiązały z nią stosunki dyplomatyczne. Nie oznaczało to jeszcze pełnej akceptacji powojennych granic. Niemiecki parlament uzależniał ich niezmienność od przyszłego traktatu pokojowego zjednoczonych Niemiec z aliantami.

Działania Willy’ego Brandta spowodowały, że polityka niemiecka wobec ZSRS stała się niezwykle samodzielna, co wzbudziło zaniepokojenie USA. Również Francja, która pod rządami prezydenta Charles’a de Gaulle’a starała się umocnić swoje znaczenie na arenie międzynarodowej jako główna siła w Europie, nie oglądając się na Amerykanów, poprawiła swoje relacje z ZSRS. Na współpracy z Zachodem zależało także Sowietom. Gospodarka sowiecka wymagała modernizacji oraz doinwestowania. Jednakże USA i inne mocarstwa zachodnie uzależniały pomoc od ograniczenia wyścigu zbrojeń. Zachód nalegał też na przestrzeganie praw człowieka przez kraje bloku wschodniego.

W zamian za dostęp do zachodniego know‑howknow‑howknow‑how Sowieci byli skłonni do ustępstw w tych kwestiach. Moskwa zamierzała jednocześnie wykorzystać porozumienie w celach propagandowych, przedstawiając się na arenie międzynarodowej jako kraj o rzekomo pokojowych intencjach. Sowietom zależało także na ostatecznym uznaniu przez Zachód powojennych granic w Europie. Dlaczego? Po II wojnie światowej nie doszło do międzynarodowej konferencji, która uporządkowałaby te kwestie i oficjalnie zatwierdziła zdobycze terytorialne bloku wschodniego. Niezwykle istotne dla komunistów było też uznanie NRD przez Niemcy Zachodnie. Do porozumienia z USA skłaniał również Sowietów konflikt z komunistycznymi Chinami, które w latach 70. nawiązały stosunki dyplomatyczne z Amerykanami. Ważną rolę odgrywało i to, że Leonid Breżniew, przywódca ZSRS od 1964 r., był bardziej skłonny do kompromisu z Zachodem niż jego poprzednik Nikita Chruszczow.

Kruchy rozejm

Efektem polityki détentedétentedétente, czyli odprężenia w stosunkach międzynarodowych, były układy ograniczające zbrojenia pomiędzy USA a ZSRS. W 1972 r. prezydent Richard Nixon jako pierwszy amerykański przywódca odwiedził Moskwę. Na Kremlu Nixon podpisał układ o ograniczeniu zbrojeń strategicznych, od angielskiego skrótu zwany SALT ISALT ISALT I. Najważniejszym sukcesem polityki odprężenia była Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, do której doszło na terytorium neutralnej Finlandii. Po dwóch latach rozmów w 1975 r. w Helsinkach przywódcy krajów Europy Zachodniej, USA, Kanady oraz liderzy bloku wschodniego uroczyście podpisali Akt końcowy KBWE. Postanowienia konferencji trafiły do tzw. trzech koszyków. Pierwszy z nich obejmował, zgodnie z życzeniami Sowietów, decyzje dotyczące trwałości powojennych granic, w tym utrzymania podziału Niemiec na dwa kraje. W drugim znalazły się postanowienia odnośnie do współpracy gospodarczej, naukowej, technologicznej oraz kwestie ochrony środowiska. Tym samym Związek Sowiecki uzyskał upragniony dostęp do zachodniego know‑how. W zamian za to przywódcy komunistyczni zobowiązali się – w ramach trzeciego koszyka – do przestrzegania w swoich krajach praw człowieka. Ustępstwa Sowietów ułatwiły powstawanie i funkcjonowanie opozycji politycznej w krajach bloku wschodniego. W ten sposób trzeci koszyk odegrał szczególnie istotną rolę z punktu widzenia przyszłego upadku rządów komunistycznych w Europie Środkowo‑Wschodniej.

R1L4FntNB1v3Z
Zachodni przywódcy podczas Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie zorganizowanej w Helsinkach w 1975 r. Od lewej siedzą: kanclerz RFN Helmut Schmidt, przywódca Niemieckiej Republiki Demokratycznej Erich Honecker, prezydent USA Gerald Ford oraz kanclerz Austrii Bruno Kreisky. Zwróć uwagę, że nazwy poszczególnych państw zapisano w języku francuskim, który jeszcze w latach 70. utrzymywał pozycję międzynarodowego języka dyplomacji.
Źródło: Bundesarchiv, Bild, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Dalsza realizacja polityki odprężenia natrafiła już na istotne przeszkody. Konserwatyści w USA krytykowali Nixona, zarzucając mu słabość i nadmierną ustępliwość wobec ZSRS. Tym bardziej że Sowieci nie zrezygnowali z polityki szerzenia swoich wpływów na świecie, np. w Angoli, Etiopii czy Kambodży. Następny gospodarz Białego Domu Gerald Ford (1974–1977) zaostrzył wprawdzie kurs wobec Sowietów, jednakże, pod wpływem Kissingera, nie odszedł całkowicie od polityki odprężenia. Jeszcze bardziej zdecydowane działania przeciwko ZSRS podjął kolejny prezydent, Jimmy Carter. Duży wpływ na jego politykę zagraniczną miał doradca prezydenta do spraw bezpieczeństwa, urodzony w Polsce dyplomata i uczony, polityczny przeciwnik Kissingera – Zbigniew Brzeziński. Zgodnie z sugestiami Brzezińskiego polityka amerykańska nabrała wyraźnie antykomunistycznego charakteru. Aby osłabić pozycję Kremla na arenie międzynarodowej, Carter zacieśnił relacje z Chinami, a współpracę z państwami komunistycznymi uzależniał od przestrzegania przez nie praw człowieka. Jednak nawet pod jego rządami Stany Zjednoczone nie zerwały całkowicie z polityką odprężenia. W 1979 r. Carter podpisał z ZSRS układ określany jako SALT IISALT IISALT II, który jeszcze bardziej ograniczał zbrojenia nuklearne. Porozumienie nie weszło jednak w życie w związku z sowiecką interwencją w Afganistanie z 1979 r.

Henry Kissinger i Zbigniew Brzeziński – giganci amerykańskiej dyplomacji

Olbrzymi wpływ na politykę Stanów Zjednoczonych wobec Związku Sowieckiego i całego bloku wschodniego miało dwóch charyzmatycznych amerykańskich dyplomatów: Henry Kissinger i Zbigniew Brzeziński.

R1XXQN94frcUW1
Wymyśl pytanie na kartkówkę związane z tematem materiału.

Przeciwko „imperium zła”

Ostatecznie politykę odprężenia zdecydowanie porzucił następca Cartera, republikanin Ronald Reagan, prezydent USA w latach 1981–1989. Reagan zapoczątkował tym samym nowy etap w dziejach zimnej wojny. Prezydent otwarcie określał państwo sowieckie mianem „imperium zła”, a Stany Zjednoczone oraz kraje sojusznicze nazywał bojownikami wolności. Reagan podjął decyzję o rozbudowie amerykańskich sił zbrojnych. Ponadto Stany Zjednoczone umieściły w Europie Zachodniej dodatkowe głowice nuklearne. Prezydent rozpoczął program gwiezdnych wojen, jak obrazowo określał system zaawansowanej technologicznie ochrony antyrakietowej z użyciem promieni laserowych. Na arenie międzynarodowej Reagan wspierał wszelkie ruchy polityczne, w tym zbrojne, godzące w pozycję Moskwy, m.in. w Afganistanie i Ameryce Środkowej.

RyK8Lqci64Yex
Niezwykle przyjazne relacje łączyły prezydenta Ronalda Reagana z Żelazną Damą, jak nazywano premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher. Brytyjska liderka podzielała konserwatywne zapatrywania Reagana oraz jego wizję polityki międzynarodowej. Na fotografii obok pary przywódców widoczny jest pies należący do prezydenta, Lucky.
Uzasadnij, że fotografia jest dowodem relacji, które wykraczają poza schematy przyjęte w polityce.
Źródło: fot. Barry Thumma/AP, dostępny w internecie: theguardian.com, tylko do użytku edukacyjnego.

Bojownicy wolności mogli liczyć na dostawy broni, funduszy oraz pomoc amerykańskich doradców wojskowych. Ponadto prezydent aktywnie wspierał opozycję w krajach bloku wschodniego, zwłaszcza w Polsce, którą uważał za najsłabsze ogniwo Układu Warszawskiego. Jednocześnie umacniał relacje z zachodnimi politykami, którzy podzielali jego antykomunistyczne zapatrywania. Szczególnie serdeczne relacje łączyły Reagana z premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher oraz kanclerzem RFN Helmutem Kohlem. Amerykański przywódca przekonywał rodaków, że zaostrzenie zimnowojennego konfliktu zmusi Sowietów do zwiększenia nakładów na wojsko oraz intensywnych zbrojeń. To z kolei doprowadzi do kryzysu niewydolną, mało efektywną oraz przestarzałą gospodarkę i ZSRS zazbroi się na śmierć, jeśli tylko imperium zła spróbuje dotrzymać kroku silniejszym ekonomicznie Amerykanom. Przewidywania Reagana okazały się trafne. Przyszłość pokazała, że Sowieci nie byli w stanie sprostać wyścigowi zbrojeń narzuconemu przez Amerykanów.

Rn4aiLJVftv8U
Na fotografii oddział prawicowej partyzantki contras z Nikaragui. Contras walczyli przeciwko lewicowemu rządowi wspieranemu przez ZSRS. Amerykanie dostarczali bojownikom broń oraz szkolili ich do walki. Gdy Kongres odrzucił projekt finansowego wsparcia dla contras, administracja Reagana nielegalnie i potajemnie przekazywała im środki materialne, które pochodziły ze sprzedaży broni do Iranu. Sprawa wyszła na jaw i przeszła do historii pod nazwą afery Iran–contras. Bojownicy z Nikaragui finansowali swoją działalność, dostarczając do USA kokainę. Przeciwnicy contras oskarżają ich także o łamanie praw człowieka, np. działania zbrojne wymierzone w cywilów.
Wskaż elementy, które świadczą o dobrym przygotowaniu bojowników contras do walki.
Źródło: Tiomono, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

contras
contras

(skrót od hiszp. contrarevolucionario – kontrrewolucyjny) prawicowa partyzantka walcząca przeciwko rządowi Sandinistowskiego Frontu Wyzwolenia Narodowego (FSLN) w Nikaragui; wspierana przez Stany Zjednoczone: CIA prowadziło program szkolenia oddziałów contras, a rząd amerykański udzielał im wsparcia militarnego i finansowego; partyzanci złożyli broń w 1990 r., po porażce FSLN w wyborach

détente
détente

(franc., odprężenie) określenie używane w odniesieniu do złagodzenia napięcia między stronami zimnej wojny w latach 70.; w związku z rozpoczęciem procesu KBWE, podpisaniem Aktu końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie nastąpiła faza pokojowej koegzystencji i dialogu pomiędzy mocarstwami; główną ideą détente była gotowość do współpracy i negocjacji; okres détente zakończyła sowiecka interwencja w Afganistanie w 1979 r.

know‑how
know‑how

(ang., wiedzieć jak) wiedza technologiczna pozwalająca na wytworzenie jakiegoś wyrobu lub wykonanie jakiejś czynności

Ostpolitik
Ostpolitik

(niem., polityka wschodnia) polityka rządu RFN zmierzająca do normalizacji stosunków politycznych i handlowych z krajami socjalistycznymi środkowej i wschodniej Europy; zapoczątkował ją w 1969 r. kanclerz Willy Brandt, który dokonał normalizacji stosunków RFN z krajami Europy Środkowej i Wschodniej – w jej rezultacie RFN zawarła m.in. układy o wyrzeczeniu się siły we wzajemnych stosunkach z ZSRS oraz o normalizacji stosunków z Polską (w tym o uznaniu i nienaruszalności granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej); Ostpolitik przyczyniła się do powstania Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie oraz poprawy stosunków między RFN a NRD

SALT I
SALT I

(skrót od ang. Strategic Arms Limitation Treaty) pierwszy z układów o ograniczeniu zbrojeń strategicznych podpisany między USA a ZSRS w 1972 r., podczas wizyty prezydenta USA Richarda Nixona w Moskwie; podpisanie dokumentu poprzedziły dwustronne rokowania w latach 1969–1972; układ dotyczył redukcji systemów obrony przeciwrakietowej – ograniczono liczbę wyrzutni rakietowych do stu, a do sześciu liczbę stacji radiolokacyjnych; wszedł w życie 3 października 1972 r. SALT I był uznawany za przełomowy w stosunkach USA – ZSRS, w rzeczywistości stał się porażką USA, ponieważ naruszył równowagę strategiczną na korzyść ZSRS

SALT II
SALT II

(skrót od ang. Strategic Arms Limitation Treaty) druga runda rokowań w sprawie ograniczenia zbrojeń strategicznych między USA a ZSRS, zakończona podpisaniem traktatu ustalającego limity ilościowe i jakościowe systemów broni strategicznej; układ nie wszedł w życie ze względu na sprzeciw amerykańskiego Kongresu

Słowa kluczowe

Afganistan, contras, détente, Ostpolitik, rozbrojenie, SALT I, SALT II, USA, „gwiezdne wojny”, zimna wojna, ZSRS, świat na przełomie tysiącleci, świat po II wojnie światowej

Bibliografia

W. Laqueur, Historia Europy 1945–1992, tłum. R. Zawadzki, Londyn 1993.

K. Michałek, Amerykańskie stulecie. Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki 1900–2001, Warszawa 2004.

J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2010.