Wiosna ze Wschodu

Dla Węgrów II wojna światowa skończyła się upokarzającą klęską. Po nieudanej próbie porzucenia sojuszu z III Rzeszą na rzecz porozumienia z aliantami w 1944 r. kraj trafił pod okupację niemiecką. W październiku 1944 r. do Węgier wkroczyła Armia Czerwona. Sowieci postrzegali Madziarów jako kolaborantów Rzeszy, toteż traktowali ich z wyjątkową surowością. Na mocy postanowień teherańskiej konferencji Wielkiej Trójki Węgry znalazły się w sowieckiej strefie wpływów (w przeciwieństwie np. do sąsiedniej Austrii).

RkFNqjH7Ihucn
Mátyás Rákosi (1892–1971) przemawia podczas otwarcia targów w Budapeszcie w 1948 r. Przywódca komunistycznych Węgier zbierał doświadczenie polityczne w okresie międzywojennym jako aktywny działacz Międzynarodówki Komunistycznej. Władze Węgier ukróciły jego działalność. W 1926 r. Rákosi trafił do więzienia, w którym spędził osiem lat. Po wojnie role się odwróciły. Rákosi wziął surowy odwet na swoich przeciwnikach politycznych. Dyktator, bezkrytycznie kopiując metody sowieckich czystek politycznych, konsekwentnie stosował zasadę „kto nie jest z nami, ten przeciw nam”. Za rządów Rákosiego liczba więźniów politycznych była trzykrotnie wyższa niż w Polsce przy trzykrotnie mniejszej liczbie ludności. Po śmierci Stalina władze na Kremlu zdecydowały o odwołaniu węgierskiego dyktatora. Ławrientij Beria skomentował tę decyzję w rozmowie z Rákosim, odwołując się do jego żydowskiego pochodzenia: „Słuchajcie, towarzyszu Rákosi, wiemy, że Węgry miały habsburskich cesarzy, tatarskich chanów, polskich książąt, tureckich sułtanów i austriackich królów. Ale z tego, co mi wiadomo, nigdy nie miały żydowskiego króla, a wy próbujecie nim zostać. Możecie być pewni, że nigdy na to nie pozwolimy”. Rozstrzygnij, czy przemówienie Rákosiego przedstawione na zdjęciu wygląda na improwizowane, czy raczej wcześniej przygotowane.
Źródło: Fortepan, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Obecność żołnierzy sowieckich ułatwiła przejęcie władzy komunistom. Węgierscy „towarzysze” zdawali sobie sprawę z antyrosyjskich i antykomunistycznych nastrojów społecznych, toteż działali ostrożnie. Władzę zagarniali stopniowo, zakończyli ten proces w 1947 r., kiedy za pomocą fałszerstw i przemocą zdobyli przewagę w parlamencie. Mátyás Rákosi, który przejął totalitarną kontrolę nad partią i krajem, stosował terror, zwalczał narodowe tradycje i posługiwał się nachalną propagandą. Nic dziwnego, że śmierć Stalina (zmarł w 1953 r.), protektora znienawidzonego Rákosiego, obudziła wśród Węgrów nadzieję na zmiany. Lokalne władze komunistyczne zdawały sobie sprawę z tych nastrojów, dlatego latem 1953 r. podjęły decyzję, aby nowym przywódcą został Imre Nagy.

R3ejI09sofQhr
Imre Nagy po wizycie w Moskwie w czerwcu 1953 r. Zwróć uwagę na nastrój osób na zdjęciu.Andrzej Krawczyk, felietonista tygodnika „Polityka”, scharakteryzował ukazanego na fotografii węgierskiego przywódcę następująco: „W czasie pierwszej wojny światowej Nagy dostał się jako austriacki kapral do niewoli rosyjskiej na Wołyniu. W obozie na Syberii przyłączył się w 1917 r. do bolszewików i walczył w szeregach Armii Czerwonej. Znalazł się w grupie 300 węgierskich bolszewików, którzy przeszli w Czeka kurs szpiegowski i wrócili na Węgry z zadaniem wspierania Związku Sowieckiego. Pod koniec lat 20. Nagy, zagrożony aresztowaniem, uciekł do Wiednia, a potem do ZSRS. W Moskwie został oddelegowany do Instytutu Gospodarki Rolnej. Na tym dość podrzędnym dla działacza miejscu spędził prawie 14 lat. Jak prawie wszystkie tego typu osoby był donosicielem NKWD. Z zachowanej dokumentacji wynika, że obciążył co najmniej 20 osób […]. Naród węgierski czci go dzisiaj jako bohatera – ofiarę systemu komunistycznego i symbol oporu przeciwko niemu, co jest prawdą, ale i wielkim paradoksem. Ale taka już bywa historia”. Wyjaśnij, jak rozumieć stwierdzenie Krawczyka o „wielkim paradoksie”.
Źródło: Fortepan, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Nagy przyjął bardziej liberalny kurs. Położył nacisk na rozbudowę przemysłu lekkiego, wzrost zamożności oraz odejście od przymusowej kolektywizacjikolektywizacja rolnictwakolektywizacji. W kraju zelżała cenzura i ustały masowe represje. Jednakże Rákosiemu udało się wykorzystać zamieszanie związane z walkami o wpływy na Kremlu i na przełomie 1954 i 1955 r. na krótko odzyskał pozycję. Nagy utracił funkcję premiera, a nawet został wyrzucony z partii. Wraz z Rákosim powróciły demony czasów stalinowskich.

Za wolność

Nikita Chruszczow, który po wygłoszeniu tajnego referatu umocnił się u steru władzy w Moskwie, doprowadził do ponownego odwołania stalinisty Rákosiego. Na jego miejsce wskazał jednak Ernő Gerő, szefa znienawidzonej policji politycznej ÁVHÁVHÁVH – (Államvédelmi Hatóság – Urząd Bezpieczeństwa Państwa).

R1egRXBOfqt5k
23 października 1956 r., pod wpływem wiadomości z Polski, budapeszteńscy studenci zorganizowali manifestację poparcia dla zmian zachodzących w Polsce. Madziarzy z hasłem „Wszyscy Węgrzy, chodźcie z nami, pójdziemy za Polakami!" zebrali się pod pomnikiem gen. Józefa Bema. Manifestacja przerodziła się w rewolucję węgierską. Przypomnij sobie, kim był Józef Bem i dlaczego został uznany za węgierskiego bohatera narodowego. Dlaczego na miejsce manifestacji Węgrzy wybrali właśnie plac z pomnikiem Józefa Bema?
Źródło: dostępny w internecie: hungary1956nyc.org, tylko do użytku edukacyjnego.

Tymczasem wieści o przemianach politycznych w Polsce budziły na Węgrzech kolejną falę emocji, dyskusji i debat wokół konieczności głębszych zmian politycznych w kraju. W geście solidarności z Polakami Madziarzy zebrali się licznie 23 października 1956 r., podczas manifestacji w centrum Budapesztu. Wśród rozentuzjazmowanego tłumu powiewały transparenty z hasłami „Niech żyje Polska!”, „Wolność, niepodległość!” i „Rosjanie do domu!”. Jeden z uczestników manifestacji, węgierski pisarz i pedagog Pius Zimándi, w taki sposób opisał panujące wówczas nastroje:

To przekracza wszelkie dotychczasowe wyobrażenie, jak odważni są ludzie. Na lewo ode mnie ktoś mówi głośno: „Dość się namilczałem przez trzy lata!”. Pewnie siedział w więzieniu lub obozie internowania. […] Po mojej prawej siwy mężczyzna wykrzykuje, czerwieniejąc na twarzy: „Precz z Rosjanami!”. Nic się mu nie dzieje. Jeszcze niedawno za coś takiego posiedziałby parę lat. […] Widać po ludziach, że to dla nich duża sprawa. Tłoczą się tutaj wspólnie – niektórzy mają kokardy w barwach narodowych – mężczyźni, kobiety, starzy, młodzi, prości ludzie i intelektualiści. Komunistom udało się zbudować narodową jedność. Budapeszt, 23 października.

A Źródło: , [w:] 1956. Pozór rewolucji, wybór Zbigniew Gluza, Warszawa 2017, s. 46.

Rewolucyjne nastroje szybko rozlały się po całej stolicy Węgier. Manifestanci ruszyli pod parlament. Tam do tłumu zwrócił się – odsunięty wcześniej od władzy – Imre Nagy.

Przemówienie nie najlepiej mu się udało. Zaczął od zwrotu „towarzysze”, na co tłum zaczął gwizdać i skandować: „Tu nie ma towarzyszy”. Lepszy kontakt z demonstrantami złapał, gdy kilkakrotnie powtórzył: „Cały Budapeszt jest tutaj”.

B Źródło: , [w:] Andrzej Krawczyk, Węgry 1956 r.: pierwsza rewolucja antykomunistyczna, w: „Polityka”, 2016.

Tym samym rewolucja znalazła swojego przywódcę, opromienionego sławą ofiary systemu stalinowskich represji, Imre Nagya. Jeszcze tego samego dnia na rozkaz władz padły w Budapeszcie pierwsze strzały. Stało się to podczas próby opanowania siedziby radia, skąd manifestanci chcieli wezwać Węgrów do ogólnonarodowego powstania. Strzelali funkcjonariusze ÁVH, natomiast część wojska przeszła na stronę „buntowników”.

RaKoWQUFjN80B
Jednym z wydarzeń, które stały się symbolem powstania węgierskiego, było obalenie pomnika Stalina w Budapeszcie. Polski pisarz i reportażysta, który przebywał w 1956 r. w Budapeszcie, tak to opisał: „Przechodzę plac, na którym pierwszego dnia rewolucji zwalili go [tj. Stalina] z piedestału. Dokładniej przecięli acetylenem na wysokości kolan. Został pomnik jedyny w swoim rodzaju: para ogromnych butów na wysokim postumencie […]. Ten, do którego należały one dawniej, przeniesiony został o kilka ulic od placu swego imienia i ciśnięty na bruk. Głuchym echem rozlega się miarowe kucie. Mosiężny gigant zamienia się w kupę nieforemnych odłamków. Każdy chce mieć na pamiątkę kawałek Stalina”. Zdjęcie pochodzi z 23 października 1956 r. Określ, jakie emocje wyrażają postawy osób widocznych na fotografii.
Źródło: Fortepan, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Imperium kontratakuje

Strzelanina z 23 października 1956 r. tylko podgrzała nastroje w stolicy. Sytuacja wydawała się wymykać węgierskim towarzyszom spod kontroli. Z pomocą przyszli im towarzysze sowieccy. Chruszczow uznał, że oswobodzenie się Węgier z dominacji sowieckiej może spowodować podobną reakcję innych krajów bloku sowieckiego. Ponadto uwaga świata skupiła się wówczas na kryzysie sueskim. Działania państw zachodnich na Bliskim Wschodzie spotkały się z ogromną krytyką, co dodatkowo ułatwiło Chruszczowowi podjęcie zdecydowanych kroków przeciwko Węgrom. Z kolei Amerykanie, również zaangażowani w kryzys sueski, postanowili zostawić Sowietom wolną rękę w ich strefie wpływów.

24 października 1956 r. do Budapesztu wjechały czołgi z czerwonymi gwiazdami. Na ulicach rozgorzała regularna bitwa. Węgrzy przeciwstawili sowieckim „tankom” butelki z benzyną, które okazały się całkiem skuteczne.

Jednocześnie Kreml próbował stonować nastroje i przekazał władzę na Węgrzech Nagyowi. Ten jednak ogłosił koniec systemu jednopartyjnego, powołał do życia koalicyjny rząd, a następnie ogłosił wystąpienie Węgier z Układu WarszawskiegoUkład WarszawskiUkładu Warszawskiego.

Nadzieje Węgrów na większą niezależność potęgowało uznanie przez mocarstwa neutralności Austrii w 1955 roku. Sąsiednie Węgry liczyły na podobne potraktowanie, stąd neutralność w proklamacji Nagya. Rewolucyjne nastroje podgrzewała nadająca ze Stanów Zjednoczonych węgierska rozgłośnia Radia Wolna Europa (inaczej niż w Polsce w tym samym czasie, gdzie polska sekcja RWE tonowała buntownicze nastroje). Sowieci postanowili działać zdecydowanie. W odpowiedzi na proklamację neutralności kraju powołali do życia marionetkowy Rewolucyjny Rząd Robotniczo‑Chłopski z Jánosem Kádárem na czele. Ten zaś na początku listopada poprosił o sowiecką „pomoc” w zdławieniu powstania. Sowieci przystąpili do kolejnego natarcia przeciwko słabo uzbrojonym Węgrom. Mieszkaniec Budapesztu Gyula Csics tak wspominał tamte wydarzenia:

Dzisiaj miałem mieć dwunaste urodziny. Dziś nie można było obchodzić urodzin, bo dziś też strzelali, nawet jeśli nie tak bardzo, to z oddali także słychać było strzały. […] Ledwie przeszedłem ulicę, przejechało przez nią sześć czołgów. Jeden z nich stanął przed naszym domem i strzelał. Przez to kilka okien w domu zostało wybitych. Po południu zaczęła się ogromna walka. Działa ciągle strzelały. Naraz pomiędzy mieszkańcami domu rozniosła się wieść, że [dom towarowy] Corvin się zapalił. W domu szybko napełniono wodą wszystkie wiadra i balie, żeby móc ugasić ogień, jeśli przeniesie się na dom.

A Źródło: , [w:] 1956. Pozór rewolucji, wybór Zbigniew Gluza, Warszawa 2017, s. 46.

Ostateczny szturm na miasto nastąpił 4 listopada. Już po trzech dniach walk Gieorgij Żukow, sowiecki minister obrony, mógł z satysfakcją odnotować:

Nasze oddziały kontynuowały likwidację mniejszych grup powstańczych, rozbrajały byłych żołnierzy węgierskiego wojska, konfiskowały broń miejscowej ludności. […] Sytuacja polityczna w kraju poprawia się.

A Źródło: , [w:] 1956. Pozór rewolucji, wybór Zbigniew Gluza, Warszawa 2017, s. 46.

11 listopada 1956 r. sowieckie oddziały likwidowały już ostatnie punkty oporu w robotniczej dzielnicy Csepel.

Krajobraz po burzy

Ostatni bastion powstańców odwiedził wkrótce po upadku powstania polski pisarz i reportażysta Wiktor Woroszylski. Jego oczom ukazał się zatrważający widok:

Wojna przeszła przez Csepel. Ta dzielnica broniła się najdłużej w Budapeszcie. Jeszcze dziś w głębi Csepla tlą się nie zgaszone ogniska opon […]. Kilometrami ciągną się puste, bezludne ulice.

Rozglądamy się; ani jednego domu nie oszczędziła wojna. Każdy ma potężną dziurę – najczęściej na poziomie pierwszego lub drugiego piętra. Wygląda to tak, jakby przeszło tędy jakieś żarłoczne, przedpotopowe zwierzę, kąsające na prawo i na lewo […].

Wracając z Csepla zawadzamy o prawie już śródmiejskie ulice […]. Tu widok jest jeszcze groźniejszy: wszystkie domy spalone albo pogruchotane, jezdnie wywrócone na nice, swąd, kurz, wąskie ścieżynki wydeptane wśród zgliszcz.

C Źródło: , [w:] Wiek XX w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1998.

Skutki buntu wobec sowieckiej dominacji okazały się dla Węgrów straszliwe. Życie straciło od ok. 2,5 do 3 tys. osób. Nowe władze pod przywództwem zausznika Kremla Jánosa Kádára rozpoczęły akcję szeroko zakrojonych czystekczystka politycznaczystek i prześladowań. W obawie o swoje bezpieczeństwo ponad 200 tys. osób zdecydowało się emigrować na Zachód. Kardynał József Mindszenty, którego Węgrzy darzyli olbrzymim autorytetem, zdołał znaleźć azyl w amerykańskiej ambasadzie w Budapeszcie. Przebywał tam aż do 1971 roku. Nagy z kolei znalazł schronienie w ambasadzie Jugosławii, licząc na wsparcie przywódcy komunistycznej Jugosławii Josipa Broz‑Tity. Jugosłowiański przywódca był wprawdzie osobistym wrogiem Stalina, ale jego relacje z Sowietami znacznie się poprawiły za rządów Chruszczowa. Tito, nie chcąc wystawiać swoich stosunków z Kremlem na szwank, wydał Nagya w ręce Kádára. Nowe władze w 1958 r. wykonały na nim wyrok śmierci. Nikita Chruszczow mógł ogłosić sukces: stłumiwszy powstanie węgierskie, wyraźnie dał do zrozumienia, że zapoczątkowana przez niego „odwilż” ma swoje granice. Do stalinowskiego sposobu sprawowania władzy nie ma już powrotu, ale to nie zmienia faktu, że zależność państw bloku socjalistycznego od Moskwy pozostaje bez zmian.

Słownik

acetylen
acetylen

palny, bezbarwny gaz, najprostszy węglowodór nienasycony z szeregu homologicznego alkinów

ÁVH
ÁVH

(Államvédelmi Hatóság) policja polityczna Węgierskiej Republiki Ludowej w latach 1945–1956

czystka polityczna
czystka polityczna

usunięcie „niepożądanych” osób z zajmowanych przez nie stanowisk; czystkami zwykło się określać usuwanie części elit rządzących lub kierujących różnymi strukturami państwa przez monarchów lub dyktatorów; charakteryzowała je zazwyczaj masowość oraz bezwzględność

kolektywizacja rolnictwa
kolektywizacja rolnictwa

proces łączenia gruntów chłopskich w gospodarstwa będące własnością grupową (spółdzielczą) lub państwową

lincz
lincz

(z ang. lynch, od nazwiska Lynch) rodzaj samosądu, polegający na zabiciu przez tłum osoby posądzonej o przestępstwo

Układ Warszawski
Układ Warszawski

organizacja polityczno‑wojskowa państw bloku wschodniego z dominującą rolą ZSRS; formalnie powołany na podstawie deklaracji bukareszteńskiej, jako reakcja na powstanie NATO i zawarcie układów paryskich w 1954 r., przewidujących remilitaryzację przyjętej do NATO w 1955 r. Republiki Federalnej Niemiec

Słowa kluczowe

Budapeszt, komunizm, odwilż, sowietyzacja, Suez, Układ Warszawski, ZSRS, świat po II wojnie światowej, zimna wojna

Bibliografia

Johnson P., Historia świata od roku 1917 do lat 90‑tych, Warszawa 2016.

Laqueur W., Historia Europy 1945–1992, Londyn 1993.

Najnowsza historia świata. 1945–1963, t. 1, pod red. A. Patka, J. Rydla, J.J. Węca, Kraków 2000.