Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Erotyka w poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego

W wierszach miłosnych Krzysztofa Kamila Baczyńskiego zderzają się dwie różne, choć w wielu aspektach powiązane ze sobą siły: miłości, symbolizowanej przez Erosa, i śmierci, której antycznym symbolem jest Tanatos. W licznych wierszach poety współistnieje bowiem opis intymnej, czułej miłości z obrazami wojennej grozy. Z tego powodu częstą dominantądominanta stylistycznadominantą kompozycyjną i estetyczną w erotykach autora Białej magii jest kontrast. Miłość staje się ratunkiem, w której podmiot liryczny szuka schronienia. W wielu tekstach Baczyński stosuje czas przyszły bądź umieszcza sytuację liryczną w przestrzeni onirycznej, podkreślając magiczną siłę erosa. Wpływa na to także świadome unikanie konkretu i potoczności w komponowaniu wyznania miłosnego.

R1K3bLPOH381x
grafika z książki, 1940
Źródło: domena publiczna.

Równocześnie adresatka tych wierszy jest biograficznie skonkretyzowana. Jak pisze Jerzy Święch:

Jerzy Święch Wstęp

Adresatką wierszy miłosnych Baczyńskiego jest oczywiście Barbara Drapczyńska, od czerwca 1942 roku żona poety, muza jego licznych wierszy, które zapewniły autorowi trwałe miejsce  w dziejach polskiej poezji miłosnej. Już pierwsze utwory jej poświęcone [...] odbiegają znacznie od popularnej konwencji erotyku, nie mieszczą się w ramach znanych i często eksploatowanych schematów literackich. I tu, i gdzie indziej portret kobiety uległ znacznemu odrealnieniu, bohaterka stanowi jakby integralną część kosmosu, który ją przenika, nie wyodrębnia się na tle natury. Przeciwnie, jest jakby w niej stale roztopiona, współobecna w każdym jej zjawisku i dlatego nietrwała, bo z jednego stanu przechodząca w drugi, ukazana więc w całej serii migotliwych przeobrażeń.

1 Źródło: Jerzy Święch, Wstęp, [w:] Krzysztof Kamil Baczyński, Wybór poezji, oprac. J. Święch, Wrocław 1989, s. LXXV.

Drugim żywiołem pojawiającym się w erotykach autora Białej magii jest śmierć. Jako żołnierz Baczyński doświadczył grozy II wojny światowej, co miało swój wydźwięk w katastroficznych wizjach obecnych w jego twórczości. W odniesieniu do tego poety  można mówić wręcz o katastrofizmiekatastrofizmkatastrofizmie generacyjnym wynikającym z doświadczenia pokolenia apokalipsy spełnionej. Żywioły miłości i śmierci, Erosa i Tanatosa, współistnieją w poezji Baczyńskiego i są ze sobą niemal nierozerwalnie związane.

Stanisław Stabro Chwila bez imienia: o poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego

Przyjrzawszy się uważniej polu stylistycznemu [...], napotykamy tam: noc, ptasie torty, mroczne muzyki, złoto, białe, modre i różowe demony, mruczące zwierzęta, rośliny, lustra ciszy, ciało, głos. Szczególnie utwór Niebo złote ci otworzę w pierwszym fragmencie jest pełen uroczystego skupienia, zawiera nastrój nieledwie sielanki. Miękkość, okrągłość, płynność emanują z tych słów. Bohater liryczny pozornie odsuwa się daleko od realnego świata, porzuca go i przekreśla. Tymczasem to złudzenie, „jeno wyjmij mi z tych oczu”: bolesne szkło, czaszki, łąki krwi, czas kaleki, groby, pył gniewnych lat. Słownictwo tego pola stylistycznego jest zupełnie inne. W granicach jednego utworu funkcjonują tu dwie płaszczyzny emocjonalne, będące świadectwem odmiennych skrajnie nastawień, pozostających ze sobą w nieustannym dialogu.

2 Źródło: Stanisław Stabro, Chwila bez imienia: o poezji Krzysztofa Kamila Baczyńskiego, Kraków 2003, s. 241.
Krzysztof Kamil Baczyński Biała magia

Stojąc przed lustrem ciszy
Barbara z rękami u włosów
nalewa w szklane ciało
srebrne kropelki głosu.

I wtedy jak dzban - światłem
zapełnia się i szkląca
przejmuje w siebie gwiazdy
i biały pył miesiąca.

Przez ciała drżący pryzmat
w muzyce białych iskier
łasice się prześlizną
jak snu puszyste listki.

Oszronią się w nim niedźwiedzie,
jasne od gwiazd polarnych,
i myszy się strumień przewiedzie
płynąc lawiną gwarną.

Aż napełniona mlecznie,
w sen się powoli zapadnie,
a czas melodyjnie osiądzie
kaskadą blasku na dnie.

Więc ma Barbara srebrne 
ciało. W nim pręży się miękko
biała łasica milczenia
pod niewidzialną ręką.

4. I. 42 r., 3 w nocy

3 Źródło: Krzysztof Kamil Baczyński, Biała magia, [w:] tegoż, Utwory zebrane, oprac. A. Kmita-Piorunowa, K. Wyka, Kraków 1961, s. 176–177.
Krzysztof Kamil Baczyński ***Niebo złote ci otworzę

Niebo złote ci otworzę,
w którym ciszy biała nić
jak ogromny dźwięków orzech,
który pęknie, aby żyć
zielonymi listeczkami,
śpiewem jezior, zmierzchu graniem,
aż ukaże jądro mleczne
ptasi świt.

Ziemię twardą ci przemienię
w mleczów miękkich płynny lot,
wyprowadzę z rzeczy cienie,
które prężą się jak kot,
futrem iskrząc zwiną wszystko
w barwy burz, w serduszka listków,
w deszczów siwy splot.

I powietrza drżące strugi
jak z anielskiej strzechy dym
zmienię ci w aleje długie,
w brzóz przejrzystych śpiewny płyn,
aż zagrają jak wiolonczel
żal – różowe światła pnącze,
pszczelich skrzydeł hymn.

Jeno wyjmij mi z tych oczu
szkło bolesne – obraz dni,
które czaszki białe toczy
przez płonące łąki krwi.
Jeno odmień czas kaleki,
zakryj groby płaszczem rzeki,
zetrzyj z włosów pył bitewny,
tych lat gniewnych
czarny pył.

15 VI 43 r.

4 Źródło: Krzysztof Kamil Baczyński, ***Niebo złote ci otworzę, [w:] tegoż, Wybór poezji, oprac. J. Święch, Kraków 1989, s. 205–206.

O autorze

R1cDefR6qBw1w1
Piotr Janowczyk, Portret K. K. Baczyńskiego, 2010
Źródło: Piotr Janowczyk, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 4.0.

Krzysztof Kamil Baczyński (1921–1944) – poeta, żołnierz Armii Krajowej, zaliczany ze względu na swój życiorys i charakter twórczości do tzw. pokolenia Kolumbów – pisarzy urodzonych około 1920 roku, których młodość przypadła na czas drugiej wojny światowej i dla których to właśnie wojna stała się dominującym motywem twórczości. Pochodził z rodziny o wielopokoleniowych tradycjach niepodległościowych (ojciec poety walczył w szeregach Legionów Polskich w pierwszej wojnie światowej, a dziadek był powstańcem styczniowym w latach 1863–1864). Ukończył słynne warszawskie Gimnazjum im. Stefana Batorego, gdzie w maju 1939 roku zdał maturę. Pierwsze próby literackie podejmował już jako uczeń gimnazjum. Debiutował w wieku zaledwie 19 lat tomem Zamknięty echem. Ukazało się sześć tomów jego poezji, a także liczne pojedyncze utwory i rysunki. Jednocześnie Baczyński aktywnie działał w podziemiu niepodległościowym i wstąpił w szeregi Armii Krajowej. Zginął w powstaniu warszawskim 4 sierpnia 1944 roku.

W twórczości Baczyńskiego można wyróżnić dwie główne grupy utworów: wiersze miłosne i erotyczne inspirowane osobą żony poety, Barbary z Drapczyńskich, oraz wiersze podejmujące temat wojny. Niektóre utwory – jak wskazane wyżej – łączą w sobie oba pola tematyczne.

Cechą charakterystyczną utworów wojennych jest powracanie do pytania o moralną słuszność wojny, sprzeciw wobec zabijania, przy jednoczesnym głębokim poczuciu obowiązku walki za ojczyznę. Tym samym podmiot liryczny wielu utworów Baczyńskiego jest bohaterem tragicznym, rozdartym pomiędzy niedającymi się pogodzić w sytuacji wojny postawami – patriotyzmem a pacyfizmem.

Słownik

dominanta stylistyczna
dominanta stylistyczna

dominujące, najistotniejsze dla danego tekstu środki artystycznego wyrazu, determinujące jego warstwę stylistyczną

katastrofizm
katastrofizm

jest nurtem poezji cechującym się pesymistyczną wizją historii. Jego cechami są m.in.: podniosły nastrój, wizyjność, hiperbolizacja rzeczywistości.

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida