bg‑blue

Czym są dipole?

Pomiędzy cząsteczkami działają siły przyciągania i odpychania. Nazwano je oddziaływaniami międzycząsteczkowymioddziaływanie międzycząsteczkoweoddziaływaniami międzycząsteczkowymi. Wpływają one znacząco na właściwości substancji, w których występują (np. na temperaturę wrzenia i topnienia, stan skupienia, gęstość). Jednym z przykładów takiego oddziaływania jest oddziaływanie dipol–dipoloddziaływanie dipol–dipoloddziaływanie dipol–dipol, które występuje w cząsteczkach polarnych. Posiadają one ładunek cząstkowy (dodatni oraz ujemny), skoncentrowany w konkretnym obszarze związku chemicznego. Ponadto takie cząsteczki polarne charakteryzują się również stałym, elektrycznym momentem dipolowym. Ich bieguny (ładunki cząstkowe) decydują o orientacji w przestrzeni względem innych cząsteczek. Oddziaływanie dipol–dipol polega więc na elektrostatycznym przyciąganiu się przeciwnie naładowanych biegunów cząsteczek.

Dipol elektrycznydipol elektrycznyDipol elektryczny jest układem dwóch ładunków o równych wartościach i przeciwnych znakach, znajdujących się od siebie w pewnej odległości.

RXRUGgrjhwhSx
Dipol elektryczny (linie obrazują powierzchnie ekwipotencjalne)
Źródło: Matsievsky, dostępny w internecie: commons.wikimedia.org, licencja: CC BY-SA 4.0.
bg‑blue

Jakie są przykłady dipoli?

Do dipoli zalicza się wiele cząsteczekcząsteczka polarnacząsteczek z wiązaniem kowalencyjnym spolaryzowanym. Przykładami mogą być: HF, HCl, HBr, HI. Po stronie atomu wodoru znajduje się dodatni biegun dipola, a po stronie atomu fluorowca – ujemny. Takie substancje określa się jako polarne.

R90Mq5BMCz1WS1
Cząsteczki wodorków fluorowców są dipolami
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Jednak nie wszystkie cząsteczki, w których występuje wiązanie spolaryzowane, są dipolami. Moment dipolowy cząsteczki jest sumą wektorów momentów dipolowych poszczególnych wiązań w cząsteczce. Jeśli poszczególne momenty dipolowe wiązania znoszą się wzajemnie, to cząsteczka nie posiada wcale momentu dipolowego. Przykładem jest dwuatomowa, liniowa cząsteczka CO2. Każde wiązanie CO jest polarne, jednak eksperymenty pokazują, że cząsteczka tlenku węgla(IV) nie posiada momentu dipolowego. Dzieje się tak, ponieważ dwa dipole wiązania CO, równe pod względem wielkości oraz zorientowane względem siebie pod kątem 180°, znoszą się wzajemnie. Zerowy moment dipolowy występuje również w cząsteczce czteroatomowej – BF3 czy tetraedrycznej CCl4.

R1751wCbOUIfN1
Przykłady niepolarnych cząsteczek, w których występują wiązania kowalencyjne spolaryzowane.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Cząsteczka o kształcie piramidy, np. amoniak, jest dipolem, ponieważ na atomie azotu, w miejscu występowania wolnej pary elektronowej, jest większa gęstość ładunku ujemnego niż po stronie atomów wodoru.

R8x5Z2M5v6ZcI1
Rozkład ładunków w cząsteczce amoniaku, który jest dipolem.
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Silniejszy charakter dipolowy posiadają cząsteczki wody, ponieważ wiązanie OH jest bardziej spolaryzowane niż wiązanie NH. Dodatkowo atom tlenu posiada dwie wolne pary elektronowe.

R10ES1IXhatSH1
Rozkład ładunków w cząsteczce wody
Źródło: GroMar Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Ładunki elektryczne o przeciwnych znakach przyciągają się, a o takich samych odpychają, dlatego także dipole mogą się przyciągać lub odpychać, w zależności od wzajemnej orientacji. Bardziej korzystne energetycznie jest przyciąganie, dlatego cząsteczki będące dipolami ustawiają się właśnie w taki sposób. Jest to oddziaływanie dipol–dipol.

R1UJk6pl9bk6A
Korzystne energetycznie ułożenie dipoli
Źródło: GroMar Sp. z o.o., na podstawie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Plik:Dipole_moments_changing.svg, licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑blue

Jakie są skutki występowania oddziaływań dipol–dipol?

Ciecze, w których występuje silne oddziaływanie międzycząsteczkowe, posiadają duże entalpie parowania oraz wysokie temperatury wrzenia. Dzięki znajomości tej temperatury można uzyskać informacje o względnej sile oddziaływań międzycząsteczkowych.

Substancje polarne są dobrymi rozpuszczalnikami dla innych substancji polarnych (zgodnie z zasadą „podobne rozpuszcza się w podobnym”). Na przykład woda stanowi dobry rozpuszczalnik dla amoniaku.

Oddziaływania dipol–dipol występują pomiędzy grupami polarnymi w białkach, stabilizując ich trzeciorzędową strukturę. Grupy polarne, zawarte w białku, mogą tworzyć oddziaływania dipol–dipol.

Słownik

powierzchnia ekwipotencjalna
powierzchnia ekwipotencjalna

w przestrzeni trójwymiarowej powierzchnia, w obrębie której potencjał elektryczny jest równy (ma jednakową wartość)

dipol elektryczny
dipol elektryczny

układ dwóch ładunków punktowych o równych wartościach i przeciwnych znakach, znajdujących się w pewnej odległości od siebie

oddziaływanie międzycząsteczkowe
oddziaływanie międzycząsteczkowe

przyciąganie oraz odpychanie, występujące pomiędzy atomami sąsiadujących cząsteczek

moment dipolowy
moment dipolowy

wektor o kierunku zgodnym z osią dipola, umownym zwrocie od ładunku ujemnego do dodatniego; jego wartość jest równa iloczynowi ładunku i odległości między ładunkami

oddziaływanie dipol–dipol
oddziaływanie dipol–dipol

elektrostatyczne oddziaływanie cząsteczek polarnych, odpowiednio zorientowanych wobec siebie

cząsteczka polarna
cząsteczka polarna

cząsteczka, w której występują dwa przeciwnie naładowane bieguny

Bibliografia

Atkins P., Jones L., Chemical Principles: The Quest for Insight, 5 th Edition, New York 2009.

Penkala T., Podstawy chemii ogólnej, Warszawa 1982.