Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Niemcy się zbroją

Alianci po zakończeniu I wojny światowej nałożyli na przegrane Niemcy ogromne ograniczenia. Zgodnie z zapisami traktatu pokojowego w Wersalu (28 czerwca 1919 r.) Niemcy utraciły znaczną część terytoriów: Alzację i Lotaryngię przejęła Francja, okręgi Eupen, Malmédy i Morenset - Belgia, zaś Wielkopolskę i Pomorze Wschodnie - bez Gdańska, który został wolnym miastem - Polska. W sumie obszar Niemiec skurczył się o ⅛, a od kraju odpadły terytoria zamieszkiwane przez około sześciu milionów ludzi. Ponadto pokonani musieli zapłacić olbrzymią kontrybucję: 132 miliardy marek w złocie: kwotę, której wyniszczone ekonomicznie na skutek wojny i okrojone terytorialnie Niemcy nie były w stanie zapłacić. Przywódcy Francji, Wielkiej Brytanii i USA zadbali także o poważne ograniczenie potęgi militarnej Niemiec. Od tej pory ich armia nie mogła przekraczać liczby stu tysięcy zawodowych żołnierzy, pozbawionych ciężkiego sprzętu bojowego: samolotów, czołgów oraz łodzi podwodnych. Stan niemieckiej marynarki wojennej został ograniczony do sześciu pancerników, sześciu lekkich krążowników i kilkudziesięciu jednostek innego typu. Powszechny pobór do wojska został całkowicie zakazany. Niemcy powszechnie nazywali postanowienia wersalskie „dyktatem” i uważali je za wyjątkowo krzywdzące i upokarzające. Niechęć Niemców wobec traktatu pokojowego zręcznie wykorzystywał w swojej propagandzie przywódca nazistów Adolf Hitler, który zawzięcie występował przeciwko „wersalskiej hańbie”. Jednocześnie roztaczał przed rodakami wizję wielkiej RzeszyRzeszaRzeszy, „od Kłajpedy do Bratysławy i od Królewca do Strasburga”. Wstępem do realizacji projektu miała być odbudowa potężnej i nowoczesnej armii. W poufnych rozmowach ze swoimi współpracownikami Hitler snuł już jednak wizje przyszłej wielkiej wojny, ekspansji w kierunku Europy Wschodniej, a następnie bezwzględnej germanizacji podbitych terenów.

R1RuROnv5nLLD1
Przebieg granicy pomiędzy Niemcami a Francją ustalony podczas konferencji wersalskiej w 1919 r. Omów straty terytorialne Niemiec kosztem sąsiednich państw. Nazwij status poszczególnych ziem granicznych pomiędzy Niemcami a Francją: Zagłębia Saary oraz Nadrenii.
Jakie obszary utraciły Niemcy na rzecz Francji?
Źródło: Contentplus.sp. z o.o. na podstawie Matthias Küch, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
R1E7jJH2fT1dV
Generał Werner von Blomberg (pierwszy spośród idących od prawej, salutuje) wizytuje oddziały armii niemieckiej 22 marca 1933 r. w Poczdamie. Generał von Blomberg został wyznaczony przez kanclerza Adolfa Hitlera na stanowisko ministra obrony. Jako bliski współpracownik Hitlera działał aktywnie na rzecz powiększenia i modernizacji armii. W 1935 r. jego resort zmienił nazwę: z ministerstwa obrony na ministerstwo wojny. Pod koniec lat 30. von Blomberg popadł w niełaskę Hitlera, który przejął pełną kontrolę nad armią. Zwróć uwagę na charakterystyczne hełmy żołnierzy oraz inne, równie eleganckie i schludne elementy stroju: płaszcze, pasy i wysokie skórzane buty.
Źródło: Brittanica.com, tylko do użytku edukacyjnego.

Hitler zdawał sobie sprawę z wielkich obaw, jakie wywoływały w Europie jego deklaracje. Dlatego początkowo starał się przedstawiać jako miłośnik pokoju i sprawiedliwy krytyk krzywdzącego dla Niemców traktatu wersalskiego. Aby umocnić swój wizerunek pokojowego polityka, 26 stycznia 1934 r. zawarł z Polską układ o niestosowaniu przemocy. Jednocześnie podejmował jednak agresywne działania na arenie międzynarodowej. Na przykład w 1933 r. wycofał niemiecką delegację z międzynarodowej konferencji rozbrojeniowej w Genewie oraz wyprowadził Niemcy z pokojowej organizacji międzynarodowej – Ligi Narodów. Rok później naziści podjęli nieudaną próbę zamachu stanu w Austrii. Następnie, w marcu 1935 r., Rzesza wypowiedziała klauzule traktatu wersalskiego, które nakładały na Niemcy ograniczenia militarne, a Hermann Göring poinformował o istnieniu niemieckiego lotnictwa wojskowego (LuftwaffeLuftwaffeLuftwaffe). Władze ogłosiły też rozbudowę armii do liczby pół miliona żołnierzy. W Niemczech rozpoczął się okres intensywnych zbrojeń, a dotychczasowa nazwa armii, Reichswehra, zmieniła się na WehrmachtWehrmachtWehrmacht. Niemcy położyli szczególny nacisk na rozwój nowoczesnej broni pancernej oraz lotnictwa. Początkowo Hitler nie zdecydował się na poważną rozbudowę marynarki wojennej (KriegsmarineKriegsmarineKriegsmarine), gdyż liczył na sojusz z wciąż największą potęgą morską ówczesnego świata – Wielką Brytanią.

Robho5a1gdrTF
Rozbudowie armii w Niemczech towarzyszyła militaryzacja społeczeństwa. Motywy i symbole wojskowe pojawiały się nawet na przedmiotach codziennego użytku. Na fotografii widać pudełko na cygara z wizerunkiem Hermanna Göringa, ministra lotnictwa Rzeszy, w mundurze Luftwaffe. W pudełku leży też bombka choinkowa z portretem Göringa.
Źródło: Wolfmann, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Interesy mocarstw

R1FuDhPA2iUcR1
Fotografia przedstawia przemawiającego kanclerza Austrii Engelberta Dollfussa (1892–1934). Dollfuss w 1933 r. przeprowadził w Austrii zamach stanu i przejął pełnię władzy. W kraju starał się zaprowadzić porządki wzorowane na faszyzmie włoskim: zakazał zgromadzeń publicznych, wprowadził cenzurę i stosował represje wobec przeciwników politycznych, w tym także miejscowych nazistów. Pomimo podobnych metod sprawowania władzy Dollfuss z niechęcią odnosił się do Hitlera, który otwarcie zapowiadał Anschluss, czyli wcielenie Austrii do Rzeszy. 25 lipca 1934 r. austriaccy naziści przeprowadzili nieudany zamach stanu i zamordowali Dollfussa. Austria zdołała jednak utrzymać niepodległość m.in. dzięki zdecydowanej postawie Benita Mussoliniego, przeciwnika Anschlussu.
Zwróć uwagę na podobieństwo krzyża, symbolu do którego odwoływał się Dollfuss, do swastyki, symbolu nazistów. Jaki inny element może wskazywać na dyktatorski charakter rządów Dollfussa?
Źródło: Bettmann Archive / Getty Images, dostępny w internecie: polityka.pl, tylko do użytku edukacyjnego.

RemilitaryzacjaremilitaryzacjaRemilitaryzacja Rzeszy zaniepokoiła przede wszystkim Francuzów, głównych orędowników osłabienia Niemiec. Władze w Paryżu liczyły się jednak z pacyfistycznymi nastrojami w kraju. Tymczasem Wielka Brytania, sojuszniczka Francji, koncentrowała swoją uwagę na umacnianiu więzi w ramach imperium kolonialnego. Brytyjczycy, ciężko doświadczeni Wielką Wojną, obawiali się wybuchu kolejnego krwawego konfliktu zbrojnego na kontynencie, dlatego z niechęcią podchodzili do pomysłów zdecydowanej reakcji na poczynania Hitlera. Francuzi mogli liczyć na zrozumienie włoskiego dyktatora Benita Mussoliniego, który obawiał się wzrostu wpływów niemieckich w Austrii, gdyż postrzegał ją jako własną strefę wpływów. Ponadto DuceDuceDuce z lekceważeniem i ironią wyrażał się o Hitlerze. Jednak faszyści włoscy, podobnie jak naziści niemieccy, krytykowali porządek wersalski, więc złamanie zasad porozumienia pokojowego z 1919 r. leżało także w ich interesie. Dodatkowo Hitler wskazywał jako teren swojej przyszłej ekspansji Europę Wschodnią, co odpowiadało Mussoliniemu, który marzył o podbojach w basenie Morza Śródziemnego. Odbudowa niemieckich sił zbrojnych budziła natomiast uzasadnione obawy w Związku Sowieckim, Polsce i Czechosłowacji. Pomimo sprzeczności interesów agresywna polityka Hitlera skłoniła zaniepokojone nią państwa do umacniania sojuszy. 14 kwietnia 1935 r. we włoskiej miejscowości Stresa Mussolini podpisał z Francuzami i Brytyjczykami układ gwarantujący niepodległość Austrii. Miesiąc po powstaniu Frontu Stresa Francja podpisała z ZSRS układ o wzajemnej obronie w przypadku agresji. Podobne porozumienie z Sowietami podpisała Czechosłowacja, która jednocześnie odnowiła swoje dobre relacje z Francją.

Współpraca mocarstw w ramach Frontu Stresa nie trwała długo. Brytyjczycy bez konsultacji z Francuzami w czerwcu 1935 r. podpisali z Niemcami tzw. układ morski. Na mocy tego porozumienia tonaż Kriegsmarine (niemieckiej marynarki wojennej) miał stanowić nie więcej niż 35 proc. tonażu floty całego imperium brytyjskiego. Zawierając porozumienie z Niemcami, Brytyjczycy chcieli zapewnić sobie przewagę na morzach oraz umocnić panowanie nad koloniami. Hitler miał powody do radości, traktat wersalski zabraniał bowiem Niemcom posiadania floty wojennej, a oto Wielka Brytania godziła się na jego złamanie. Kolejnym ciosem dla Frontu Stresa była włoska agresja na Cesarstwo Etiopii (Abisynię) w październiku 1935 r. Włoski atak postawił Francuzów i Brytyjczyków w niezręcznej sytuacji. Z jednej strony bowiem zależało im na utrzymaniu antyniemieckiego sojuszu z Mussolinim, z drugiej – jako czołowi przedstawiciele Ligi Narodów – zobowiązani byli do potępienia brutalnej agresji. Francuzi i Brytyjczycy zdawali sobie też sprawę, że zdecydowane potępienie poczynań Włochów w Afryce skłoni Mussoliniego do szukania porozumienia z Hitlerem. W takiej sytuacji oficjalnie poparli sankcje wobec Włoch, jednakże podczas tajnych rokowań z Mussolinim wyrażali gotowość do zaakceptowania jego roszczeń terytorialnych kosztem Abisynii.

Bezzębny Paryż

R1JcVYohxFpVK1
28 lutego 1935 r., oddziały SA wkraczają do Saarbrücken w Zagłębiu Saary. Zwróć uwagę na obecność licznych symboli nazistowskich, o czym to świadczy?
Napis na transparencie: „Saara jest wolna, niech żyje Führer!”.
Źródło: dostępny w internecie: welt.de, tylko do użytku edukacyjnego.

Ogromny wpływ na sytuację polityczną w Europie wywarł plebiscyt w Zagłębiu Saary w 1935 r. Zgodnie z postanowieniami traktatu wersalskiego ten silnie rozwinięty przemysłowo region, słynący z produkcji żelaza, stali oraz wydobycia węgla, leżący na pograniczu francusko‑niemieckim, znalazł się pod zarządem Ligi Narodów. Jednocześnie Francuzi uzyskali w zagłębiu specjalne prawa do kontroli przemysłu wydobywczego. Po piętnastu latach mieszkańcy Saary mogli zdecydować o swojej przynależności państwowej, wybierając pomiędzy Francją a Niemcami. Przygniatająca większość wybrała Niemcy, co wzbudziło w III Rzeszy euforię. Na fali patriotycznego uniesienia Hitler ogłosił decyzje, które łamały kolejne postanowienia traktatu wersalskiego: przywrócił powszechną służbę wojskową oraz ogłosił, że wszelkie ograniczenia militarne nałożone na Niemcy po I wojnie światowej nie są zgodne z zasadą równouprawnienia państw. Wobec braku zdecydowanych protestów Francji i Wielkiej Brytanii, Hitler wprowadził wojska niemieckie do Nadrenii, która – zgodnie z postanowieniami traktatu wersalskiego – miała stanowić strefę zdemilitaryzowaną pomiędzy Niemcami a Francją. FührerFührerFührer usprawiedliwiał swoje działania koniecznością kontrolowania przez Niemcy całości ich terytorium. Remilitaryzacja Nadrenii uderzała bezpośrednio w interesy Francji, dla której ten pograniczny obszar stanowił strefę buforową, mającą gwarantować bezpieczeństwo ze strony Niemiec. Tym razem Hitler odważył się złamać nie tylko postanowienia traktatu wersalskiego, ale również porozumienia z Locarnotraktat w Locarnoporozumienia z Locarno (z 16 października 1925 r.), w którym Niemcy potwierdzili demilitaryzację Nadrenii. Francja, bez gwarancji brytyjskiego wsparcia, nie zdecydowała się jednak na akcję zbrojną przeciwko bezprawnym działaniom Führera, do czego namawiały ją polskie władze. Nie zaprotestowali także Włosi, zajęci podbojem Abisynii. Bezsilna, po raz kolejny, okazała się Liga Narodów. Brak jednolitego frontu wśród mocarstw europejskich odebrał Hitler jako zachętę do dalszych agresywnych poczynań na arenie międzynarodowej.

R18TDtEUwFezV
Fort Latiremont, część umocnień Linii Maginota, sieci umocnień wybudowanej przez Francuzów wzdłuż granicy z Niemcami. Potężne fortyfikacje miały chronić Francję na wypadek agresji oraz działać na Niemców odstraszająco. Francuzi wierzyli w siłę Linii Maginota, co częściowo tłumaczy ich bierną postawę wobec kolejnych przykładów łamania przez Hitlera postanowień traktatu wersalskiego i układu z Locarno. Zwróć uwagę na elementy świadczące o obronnym charakterze budowli: masywne mury, otwory strzelnicze, wieżyczkę obserwacyjną na szczycie fortu.
Wskaż elementy wskazujące na obronny charakter budowli.
Źródło: Morten Jensen, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.0.

Słownik

Anschluss
Anschluss

(niem., przyłączenie) wcielenie terytorium Austrii przez Rzeszę Niemiecką

Duce
Duce

(z wł. „wódz”, wym. ducze) – tytuł, jaki przyjął w 1925 r. przywódca włoskich faszystów, Benito Mussolini

Führer
Führer

(niem. wódz) – tytuł używany przez Adolfa Hitlera, przywódcę nazistowskich Niemiec po przejęciu władzy

Kriegsmarine
Kriegsmarine

(niem., Kriegs – wojenna + Marine – marynarka) marynarka wojenna III Rzeszy, część sił zbrojnych Niemiec istniejąca w latach 1935‑1945 w ramach Wehrmachtu

Luftwaffe
Luftwaffe

(niem., broń powietrzna) oficjalna nazwa sił powietrznych Niemiec hitlerowskich i Republiki Federalnej Niemiec

remilitaryzacja
remilitaryzacja

proces odwrotny do demilitaryzacji, polegający na powtórnym wprowadzeniu wojsk oraz budowy budynków i maszyn o charakterze wojennym na obszarze wcześniej poddanym rozbrojeniu, lub powrót do polityki wojennej i przygotowań do wojny; przykładem jest remilitaryzacja Nadrenii w 1936 r.

Rzesza
Rzesza

(niem. Reich) – historyczne określenie państwa niemieckiego. Wyróżnia się cztery historyczne państwa niemieckie określane w ten sposób:

  • Święte Cesarstwo Rzymskie (niem. Heiliges Römisches Reich, potocznie: Altes Reich – Stara Rzesza; Erstes Reich – Pierwsza Rzesza, I Rzesza) – państwo istniejące w latach 962‑1806. W historiografii używana jest także nazwa Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, (niem.) Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation

  • Cesarstwo Niemieckie, Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich, Deutsches Kaiserreich, potocznie: Zweites Reich – Druga Rzesza, II Rzesza) – państwo istniejące w latach 1871–1918

  • Rzesza Niemiecka (Deutsches Reich, potocznie: Weimarer Republik – Republika Weimarska) – państwo istniejące w latach 1918–1933

  • Rzesza Niemiecka (1933–1945) (Deutsches Reich),po aneksji Austrii w 1938 także Rzesza Wielkoniemiecka (Großdeutsches Reich), potocznie: Drittes Reich – Trzecia Rzesza, III Rzesza, inna używana nazwa to Niemcy hitlerowskie, (niem.) Nazi‑Deutschland, Nazideutschland) – państwo istniejące w latach 1933–1945

traktat w Locarno
traktat w Locarno

układy przyjęte przez Francję, Wielką Brytanię, Włochy, Niemcy i Belgię 16 października 1925 r. w szwajcarskiej miejscowości Locarno; traktat gwarantował nienaruszalność granicy niemiecko‑belgijskiej i niemiecko‑francuskiej oraz demilitaryzację Nadrenii, w ten sposób Niemcy ostatecznie godziły się z wyznaczoną w Wersalu niemiecką zachodnią granicą, ale jednocześnie odmówiły gwarancji w odniesieniu do granic z Polską i z Czechosłowacją

Wehrmacht
Wehrmacht

(niem., siła zbrojna) całość sił zbrojnych III Rzeszy.

Słowa kluczowe

Anschluss, faszyzm, Kriegsmarine, Luftwaffe, Nadrenia, nazizm, III Rzesza, strefa zdemilitaryzowana, traktat wersalski, Wehrmacht, Zagłębie Saary

Bibliografia

T. Howarth, Twenthieth Century History. The World since 1900, New York 1987.

P. Johnson, Historia świata od roku 1917 do lat 90‑tych, Warszawa 1992.

J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2010.

https://www.szarmant.pl/mundury-iii-rzeszy

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida