Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

O autorze

R4OcJ9YjijcyB1
Stanisław Wyspiański, grafika nieznanego autorstwa sprzed 1905 r.
Źródło: domena publiczna.

Stanisław Wyspiański (1869–1907) wychował się w Krakowie. Jako uczeń Gimnazjum św. Anny poznał przyjaciół, z którymi w przyszłości współtworzył młodopolski świat artystyczny: między innymi poetę Lucjana Rydla. Rydel stał się jednym z największych przyjaciół Wyspiańskiego – prowadzili niezliczone dyskusje na temat sztuki, czego świadectwem jest ich wieloletnia korespondencja. Doradzali sobie w sprawach artystycznych, Wyspiański tworzył też ilustracje i grafiki do niektórych dzieł Rydla. Szkolny przyjaciel był ponadto pierwowzorem postaci Pana Młodego z Wesela, a uroczystość jego zaślubin z chłopką Jadwigą Mikołajczykówną stała się główną inspiracją powstania tego dramatu. Wyspiański, podobnie jak Rydel, ożenił się z kobietą pochodzenia chłopskiego – Teodorą Pytko. Artysta znał dzięki temu zarówno życie prostego ludu, jak i problemy ówczesnej inteligencji. Wyspiański ukazał Pana Młodego jako typowego reprezentanta modernistycznej mody na ludowość, który zachwyca się kulturą wiejską w sposób konwencjonalny i powierzchowny. Od czasu premiery sztuki w marcu 1901 roku relacje między przyjaciółmi pogorszyły się.

Folklor w Młodej Polsce

R6HPzBnAHIML91
Wojciech Gerson, Ubiory Krakowiaków. Rycina przedstawia trzy osoby stojące na wiejskiej drodze, 1855 r.
Źródło: ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, domena publiczna.

Wiek XIX był okresem zintensyfikowanych badań folklorystycznych. Studia nad kulturą ludową zaczęły się rozwijać już w czasach romantyzmu i wiązały się z charakterystyczną dla tego okresu ideą powrotu do natury. Głoszono potrzebę twórczości spontanicznej, uczuciowej, która jako jedyna mówi prawdę o ludzkim sercu. Powstawały liczne opracowania ludowych legend, łączące autentyczny materiał z odautorskim omówieniem. Druga połowa wieku przyniosła bardzo istotne prace etnograficzne, m.in. publikacje Oskara Kolberga (1814–1890) opisujące ludową literaturę, muzykę, ale też zwyczaje, stroje i szeroko pojętą kulturę ludową. Dokonania badacza były istotne dla naukowego rozwoju folklorystyki, stały się także impulsem dla wielu artystów przełomu wieków. W latach 90. XIX wieku na łamach czasopisma „Wisła” toczyły się dyskusje dotyczące terminów „folklor” i „folklorystyka”. W 1894 roku na lwowskim zjeździe literatów i dziennikarzy polskich został wygłoszony ważny referat Jana Karłowicza (1836–1903) Narodowy folklor polski, w którym badacz przedstawił sytuację polskiej folklorystyki, wyróżnił jej poszczególne działy i zaproponował kierunki dalszych badań.

Literatura inspirowana folklorem bardzo często wykorzystywała stylizację baśniową. Wprowadzano elementy podań i legend, dokonując ich artystycznej interpretacji. W 1900 roku powstał w Krakowie Teatr Ludowy mający w repertuarze między innymi sztuki Lucjana Rydla – a wśród nich niezwykle popularne jasełkowe widowisko Betlejem polskie. W przeciwieństwie do pozytywistów, młodopolanie tworzący dla ludu nie cenili najwyżej walorów edukacyjnych, lecz były one dla nich równoważne z rozrywkowymi i patriotycznymi. W sztukach kierowanych do mniej wykształconych odbiorców odwoływali się do ludowej wyobraźni, nie zachowując ściśle realiów historycznych. Tego rodzaju teatr stał się popularny również wśród mieszczan i robotników. Folklor przeniknął do sztuki cyganerii.

W zdominowanej przez dekadentyzmdekadentyzmdekadentyzm cyganerii artystycznej (bohemie)cyganeria artystyczna (bohema)cyganerii artystycznej (bohemie) zrodziła się potrzeba znalezienia przeciwwagi dla zwątpienia – odwołanie do witalności prostego ludu miało umożliwić przełamanie marazmu schyłkowców. Tak narodziła się chłopomania, objawiająca się wzmożonym zainteresowaniem życiem i kulturą prostego ludu – jego zwyczajami, strojami, codziennymi czynnościami i pracą. Towarzyszyła temu fascynacja chłopską mentalnością, która wydawała się bardziej naturalna w porównaniu ze sposobem myślenia arystokracji i mieszkańców miasta.

R1aDAgCgUsMXV
Juliusz Kossak, Wesele krakowskie przejeżdża przed cesarzem na Rynku Głównym w Krakowie, 1881 r.
Źródło: ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, domena publiczna.

Sylwetka chłopomana

Wyspiański przedstawił Pana Młodego jako typowego chłopomana. Bohater żeni się z kobietą z ludu i nieustannie wyraża swój zachwyt dla wiejskiego życia. Poetyckie wynurzenia mężczyzny zadziwiają jego żonę, która nie widzi w codziennych czynnościach lirycznej głębi. Niektóre postaci dramatu wyrażają powątpiewanie w stosunku do trwałości tej fascynacji Pana Młodego. Żyd sugeruje, że poeta następnego dnia zrzuci z siebie chłopski strój, Radczyni i Ksiądz obawiają się natomiast, że może szybko stracić zainteresowanie małżonką z powodu różnicy pochodzenia. Inną postawę przyjmuje Rachela, która dostrzega w nietypowym ożenku Pana Młodego możliwą inspirację dla jego twórczości artystycznej:

Stanisław Wyspiański Wesele

Akt I, Scena 19 [fragment]

RACHEL
Na skrzydłach myśl moja zwisła;
szłam, przez błoto po kolana,
od karczmy aż tu do dworu; —
ach, ta chata rozśpiewana,
ta roztańczona gromada,
zobaczy pan, proszę pana,
że się do poezji nada,
jak pan trochę zmieni, doda.

PAN MŁODY
Tak to czuję, tak to słyszę:
i ten spokój, i tę ciszę,
sady, strzechy, łąki, gaje,
orki, żniwa, słoty, maje.
Żyłem dotąd w takiej cieśni,
pośród murów szarej pleśni:
wszystko było szare, stare,
a tu naraz wszystko młode,
znalazłem żywą urodę,
więc wdecham to życie młode;
teraz patrzę się i patrzę
w ten lud krasy, kolorowy,
taki rześki, taki zdrowy —
choćby szorstki, choć surowy.
Wszystko dawne coraz bladsze,
ja to czuję, ja to słyszę,
kiedyś wszystko to napiszę,
teraz tak w powietrzu wiszę
w tej urodzie, w tym weselu;
lecę, jak mnie konie niosą —
od miesiąca chodzę boso,
od razu się czuję zdrowo,
chadzam boso, z gołą głową,
pod spód więcej nic nie wdziewam
od razu się lepiej miewam.

1 Źródło: Stanisław Wyspiański, Wesele, oprac. J. Nowakowski, Wrocław 1981, s. 45–47.

Kluczowe jest stwierdzenie Racheli, że Pan Młody trochę zmienidoda do obrazu chłopskiego świata na potrzeby poezji. Wpływy folklorystyczne rzadko pojawiały się w literaturze młodopolskiej w niezmienionej formie – były zazwyczaj przetwarzane i dostosowywane do autorskiej koncepcji. Postawy bohatera Wesela nie można jednak uznać za sztuczną i całkowicie niepoważną. Pan Młody wyraża szczere zmęczenie atmosferą panującą w modernistycznej bohemie, która skupia się na pesymistycznych nastrojach, dręczona przez nudę i splinspleen, splinsplin. Jego podziw dla ludu to próba przeciwstawienia dekadentyzmowi realnych wartości zdolnych ożywić duszę człowieka przełomu wieków.

R1NhLnsz5tJc8
Włodzimierz Tetmajer, Zagroda w Bronowicach, ok. 1900
Źródło: domena publiczna.

Bunt wobec przedstawicieli własnego środowiska kieruje Pana Młodego w stronę bezkrytycznego uwielbienia dla prostego ludu. Bohater nie chce nawet pamiętać o krwawych rozruchach wywołanych przez chłopów pół wieku wcześniej podczas rabacji galicyjskiejrabacja galicyjska (rzeź galicyjska)rabacji galicyjskiej. W rozmowie z Gospodarzem umniejsza znaczenie tego historycznego wydarzenia, mimo że wśród chłopstwa pamięć o nim nadal trwa:

Stanisław Wyspiański Wesele

Akt I, Scena 30

Pan Młody, Gospodarz

PAN MŁODY
Jak się kłócą, jak się łają!

GOSPODARZ
Ha! temperamenta grają!
Temperament gra, zwycięża:
tylko im przystawić oręża,
zapalni jak sucha słoma;
tylko im zabłysnąć nożem,
a zapomną o imieniu Bożem —
taki rok czterdziesty szósty —
przecież to chłop polski także.

PAN MŁODY
jakże to okropne, jakże…

GOSPODARZ
Do dziś chwalą sobie te zapusty.

PAN MŁODY
Znam to tylko z opowiadań,
ale strzegę się tych badań,
bo mi trują myśl o polskiej wsi:
to byli jacyś psi,
co wody oddechem zatruli,
a krew im przyrosła do koszuli.
Patrzę się na chłopów dziś…

GOSPODARZ
To, co było, może przyjś —

PAN MŁODY
Myśmy wszystko zapomnieli;
mego dziadka piłą rżnęli…
Myśmy wszystko zapomnieli.

GOSPODARZ
Mego ojca gdzieś zadźgali,
gdzieś zatłukli, spopychali:
kijakami, motykami
krwawiącego przez lód gnali…
Myśmy wszystko zapomnieli.

PAN MŁODY
Jak się to zmieniają ludzie,
jak się wszystko dziwnie plecie;
myśmy wszystko zapomnieli:
o tych mękach, nędzach, brudzie;
stroimy się w pawie pióra.

GOSPODARZ
At, odmienia nas natura;
wiara, co jest jeszcze w ludzie,
że coś z tego przecie będzie;
rok w rok idziem po kolędzie
i szukamy, i patrzymy,
czy co kiedy z tego będzie — ?
Ot, odmienia nas natura:
wicher, co nad łanem wionie;
drżenie, gdzieś aż w ziemi łonie; —
par, który się wsiąka, wdycha,
że się tak w tych zbożach tonie;
chocia gleba może licha,
nie trza ustępować z drogi:
były bogi, będą bogi;
wiara jeszcze jakaś w ludzie.

PAN MŁODY
Jak się wszystko dziwnie plecie…

GOSPODARZ
Jak się wszystko plecie dziwno.

2 Źródło: Stanisław Wyspiański, Wesele, oprac. J. Nowakowski, Wrocław 1981, s. 74–76.

Chociaż integracja inteligencji z chłopami jest istotna dla polskiego bytu narodowego, usposobienie Pana Młodego pozwala tylko na jej częściową realizację. Do prawdziwej współpracy potrzebne byłoby pojednanie i naprawienie zadawnionych krzywd wyrządzanych sobie wzajemnie przez szlachtę i prosty lud. W Weselu taka perspektywa zostaje ukazana jako bardzo odległa.

Słownik

cyganeria artystyczna (bohema)
cyganeria artystyczna (bohema)

określenie środowiska artystycznego charakteryzującego się niekonwencjonalnym stylem życia, pogardą dla obyczajowości ogółu społeczeństwa, spędzającego czas na tworzeniu sztuki oraz zabawach

dekadentyzm
dekadentyzm

(fr. décadence – chylenie się ku upadkowi, łac. decadentia – schyłek) – postawa, która ukształtowała się pod koniec XIX wieku, charakteryzująca się pesymistycznym podejściem do rzeczywistości, przekonaniem o zmierzchu kultury i poszukiwaniem sposobów na zapełnienie odczuwanej pustki. Duży wpływ na rozwój dekadentyzmu miały filozofia Artura Schopenhauera oraz powieść Jorisa‑Karla Huysmansa Na wspak nazywana przez współczesnych „biblią dekadentyzmu”

etnografia
etnografia

(gr. éthnos – lud, plemię + graphia – opisywanie) – nauka zajmująca się opisem kultur grup zamieszkujących dane terytorium (ludów, plemion)

folklor
folklor

(ang. folk‑lore – wiedza ludu) – wieloskładnikowa forma ludowej kultury symboliczno‑artystycznej. Wyodrębnia się folklor słowny, muzyczny, taneczny, widowiskowy, a także plastyczny. Przekazy folklorystyczne jako dominujące są znamienne dla społeczności pierwotnych i plemiennych. W społeczeństwach stanowo‑klasowych funkcjonują jako kultury nieoficjalne, środowiskowe; w społeczeństwie masowym stają się reliktowe bądź występują w postaci subkultur. Folklor charakteryzuje się względnie stabilnym modelem świata, który może funkcjonować w kulturze opartej na piśmie i druku, np. w piśmiennictwie ludowym oraz w literaturze brukowej i popularnej. W społeczeństwach organizacyjnych i masowych problematykę folkloru łączy się ze specyfiką światopoglądu potocznego, niewyspecjalizowanego, charakteryzującego się spontanicznością ekspresji, alternatywnością wzorów i norm zachowań

rabacja galicyjska (rzeź galicyjska)
rabacja galicyjska (rzeź galicyjska)

powstanie chłopskie w Galicji w 1846 roku (termin „rabacja”, od niemieckiego rauben ‘grabić’, ‘plądrować’, był używany przez chłopów w okresie napadów na dwory); spowodowane m.in. ciężkim położeniem wsi galicyjskiej; niezadowolenie chłopów władze austriackie skierowały przeciwko szlachcie i głosząc antychłopski charakter przygotowań powstańczych szlachty, wykorzystały rabację do sparaliżowania planowanego trójzaborowego powstania narodowego; agitacja austriacka, brak demokratycznej propagandy na wsi, a także nieudana próba opanowania przez powstańców Tarnowa (18 II) spowodowały, że chłopi w większości nie poparli powstania przeciw zaborcy, lecz uderzyli na dwory, rozbrajali powstańców i za gratyfikacją pieniężną oddawali w ręce Austriaków; powstanie największe rozmiary przybrało w obwodzie tarnowskim, gdzie zniszczono ok. 90% dworów; jednym z przywódców powstania chłopskiego był Jakub Szela, który wzywał chłopów m.in. do grabieży i zaprzestania odrabiania pańszczyzny; powstanie chłopskie zostało stłumione przez austriackie wojska. Wypadki w Galicji odbiły się szerokim echem w Europie i były jednym z pierwszych przejawów fali rewolucyjnej okresu Wiosny Ludów

spleen, splin
spleen, splin

(ang. spleen – śledziona) – ponury nastrój, stan apatyczny, odczucie nudy i bezsensu egzystencji

symbolizm
symbolizm

(gr. sigmaύmubetaomicronlambdaomicronnu, sýmbolon – symbol)– kierunek w sztuce zapoczątkowany przez poetów francuskich w II połowie XIX wieku, zakładający rezygnację z bezpośredniego opisu emocji, opierający się na sugerowaniu wzruszeń i nastrojów, operujący wieloznacznymi symbolami w celu wyrażenia treści, które nie mają jednoznacznego określenia w systemie językowym

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida