Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

Przykłady realizacji motywu natury w literaturze

Kwiatki świętego Franciszka (średniowiecze)

Rg7xvQATs67Ua1
Giotto di Bondone, Św. Franciszek z Asyżu głoszącego kazanie do ptaków pod drzewem, pomiędzy 1297 a 1299
Źródło: Hołd prostego człowieka, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Bohaterami zbioru opowiadań są żyjący na przełomie XII i XIII w. święty Franciszek z Asyżu i jego uczniowie. Poszczególne epizody prezentują franciszkański wzorzec życia, będący doskonałym wcieleniem nauki Biedaczyny z Asyżu. Jej ważnym elementem jest kult natury, która jest rozumiana jako doskonałe dzieło Boga i prowadzi do afirmacji świata (aby uwypuklić motyw natury, warto przytoczyć kilka biblijnych źródeł Franciszkowego zachwytu nad naturą: Mdr 13,5; Ps 148,7‑10; Mt 6,28‑29). Mówi o tym początek Pieśni słonecznej, której autorstwo przypisuje się świętemu:

św. Franciszek z Asyżu Pieśń słoneczna

Bądź pochwalony, Panie mój, ze wszystkimi twory.
W szczególności z panem braciszkiem słońcem.
Które dzień niesie i sobą nam świeci,
Jest piękne, jasne i roznieca blask wielki.
I Twem, o Najwyższy, jest wyobrażeniem.

kwi Źródło: św. Franciszek z Asyżu, Pieśń słoneczna.

Inne idee św. Franciszka to wynikające z autentycznej miłości bliźniego zainteresowanie losem ubogich, wyrzeczenie się dóbr doczesnych i pochwała wszelkiego, nawet najmniejszego stworzenia. Na uwagę zasługuje stosunek do zwierząt, które były nazywane przez świętego „braćmi mniejszymi”, a więc istotami wymagającymi szacunku i zrozumienia, do których (np. do jaskółek) święty wygłaszał swoje słynne kazania. Kwiatki świętego Franciszka zostały przetłumaczone na język polski w roku 1910 przez Leopolda Staff a, wpisując się w ówczesne zainteresowania postacią tego świętego, które na przełomie XIX i XX stulecia przyniosło wiele prac popularnych i naukowych, a w sztuce zrodziło nurt zwany franciszkanizmemfranciszkanizmfranciszkanizmem (w poezji reprezentowali go m.in. Jan Kasprowicz lub wspomniany wyżej Leopold Staff).

Johann Wolfgang Goethe Król olch (romantyzm)

RQqiS09txeWji
Ilustracja do Króla Olch autorstwa Moritza von Schwinda
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ballada przedstawia dramatyczny dialog ojca i syna. Umierające dziecko, które wiezie ojciec, majaczy i opowiada o tajemniczym królu olch, który wabi go do swego leśnego pałacu, aby bawił się z jego córkami. Sceneria, w jakiej rozgrywają się wydarzenia (las okryty mrokiem nocy, mgła i zamieć), stwarza nastrój grozy i tajemniczości. Stanowi doskonałe tło dla uczuć bohaterów: ojca rozpaczliwie walczącego o życie syna i słabnącego dziecka, które zaczyna dostrzegać rzeczywistość naprzyrodzoną i coraz bardziej jej ulega. Rola motywu natury w balladzie jest jednak donioślejsza, zgodnie ze znaczeniem, jakie przypisywali przyrodzie romantycy. Na opisy natury składały się, co prawda, konwencjonalne elementy, takie jak las, jezioro, rzeka lub noc. Jednak z tym na pozór zwykłym krajobrazem łączyła się tajemnica; często, jak w balladzie Goethego, był ożywiany fantastycznymi postaciami. Romantyczne obrazy natury symbolizowały nadprzyrodzoną, metafizyczną, niemal sakralną sferę, w odróżnieniu od rzeczywistości materialnej, dostępnej rozumowi i zmysłom. W wielu utworach, jak w balladzie Król Olch, natura urastała do roli pełnoprawnego bohatera literackiego, budzącego grozę i fascynację zarazem. Kluczowa dla interpretacji utworu jest odpowiedź na pytanie, kim jest król „olszyn w koronie, z ogonem jak żmija!”. To postać symboliczna, którą można interpretować jako znak świata duchowego lub naturę wraz z jej niezmiennymi prawami życia i śmierci.

Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem (romantyzm)

RZH2ZBGw1l7K71
Ilustracja do utworu Pan Tadeusz.
Źródło: Polona, domena publiczna.

Pan Tadeusz jest jednym z najważniejszych polskich dzieł literackich, narodową epopeją. Na fabułę składają się trzy przeplatające się wątki: perypetie miłosne Tadeusza, spór o zamek Horeszków oraz wątek patriotyczny, który buduje głównie historia konspiracyjnej działalności księdza Robaka. Soplicowo, gdzie rozgrywa się akcja utworu, stało się dla Mickiewicza symbolem Polski – kraju, za którym tęsknił i jaki pamiętał z czasów dzieciństwa. W owym świecie panuje ład i harmonia, ludzie czują się bezpieczni, a relacje z innymi opierają się na wzajemnej grzeczności i szacunku. Mickiewicz z pietyzmem opisał szlacheckie zwyczaje, wystarczy wspomnieć tak znakomite i zapadające w pamięć sceny, jak grzybobranie czy tańczenie poloneza. Natura w Panu Tadeuszu jest sprzężona z nostalgią oraz arkadyjskością wewnątrz wspomnień autora o wyidealizowanym kraju dzieciństwa. Autor przedstawia czytelnikowi opisy przyrody, o których Julian Przyboś napisał:

Obrazy przyrody w Panu Tadeuszu są zaiste jakby wyjęte z raju wymarzonego przez realistę. W raju tym równocześnie kwitną kwiaty wiosenne i dojrzewają owoce jesieni. (…) W tym raju rosną drzewa, krzewy i trawy niby takie same jak w rzeczywistości, podobne, ale jednak inne, piękniejsze, ubarwione i obwiedzione rysunkiem i ugrupowane w szczególnym porządku perspektywicznym, jak na obrazie malarskim.

Eliza Orzeszkowa Gloria victis (pozytywizm i Młoda Polska)

Nowela przedstawia jeden z epizodów powstania styczniowego: krwawą i przegraną dla Polaków bitwę, w której walczył oddział Romualda Traugutta. Śmierć młodych powstańców oraz ich bezimienna mogiła w lesie zostają opisane przez szczególnego narratora. Jest nim przyroda – wiatr, drzewa, kwiaty... Zabieg ten nadaje utworowi charakter baśniowy, ale niesie także głębszy sens. To nie ludzie, ale przyroda przechowuje prawdę o przeszłości, o młodych powstańcach, którzy zginęli w walce o wolność. Natura współczuje człowiekowi, z czego wynika, że istnieje między nimi ścisła zależność; człowiek jest częścią przyrody, jednym z jej elementów.

RnSdnFRrB2ycP1
Autorka dokonała mityzacji zrywu narodowego, utrwaliła pamięć o powstańcach i ich czynie, świadczy o tym m.in. zakończenie utworu – pędzący wiatr, który roznosi po świecie słowa: Gloria victis (chwała zwyciężonym).
Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Słownik

Arkadia
Arkadia

fikcyjna kraina traktowana przez poetów jako kraina wiecznej szczęśliwości, spokoju, ładu, sielskiego życia; od jej nazwy wywodzi się określenie „topos arkadyjski”; także nazwa historycznej krainy sytuowanej na Półwyspie Peloponeskim

franciszkanizm
franciszkanizm

pojęcie, które w odniesieniu do literatury określa tendencje w literaturze przełomu wieków inspirowane duchowością i żywotem św. Franciszka z Asyżu, objawiające się poprzez afirmację życia, umiłowanie natury i wiarę opartą na osobistej relacji z Bogiem

locus amoenus
locus amoenus

(łac. miejsce przyjemne) – określenie toposu szczęśliwego miejsca, zazwyczaj przedstawianego jako przestrzeń łagodnej i sielskiej natury

topos
topos

(gr. tópos koinós, łac. locus communis) – pojęcie wprowadzone do badań literackich przez niemieckiego uczonego Ernsta C. Curtiusa; oznacza ono „miejsce wspólne” w kulturze, czyli wciąż powracające motywy i tematy, które wskazują na ciągłość tradycji danej kultury