Starsi panowie u władzy

RpBq4BA49EKUK1
Sowieccy dygnitarze pozdrawiają tłumy podczas uroczystej parady z okazji Dnia Zwycięstwa 9 maja 1965 r. Od lewej stoją: przewodniczący Prezydium Rady Najwyższej ZSRS Anastas Mikojan, marszałek ZSRS Rodion Malinowski, Leonid Breżniew oraz premier ZSRS Aleksiej Kosygin. Leonid Breżniew kontynuował sowiecką tradycję organizowania hucznych i niezwykle kosztownych uroczystości państwowych, do których należały Święto Pracy (1 maja), Dzień Zwycięstwa (9 maja) oraz rocznica Wielkiej Socjalistycznej Rewolucji Październikowej (7 listopada). Święta państwowe miały integrować wokół wspólnych wartości różnorodne narody ZSRS. Jednocześnie stanowiły okazję do demonstracji potęgi państwa oraz prowadzenia zmasowanej akcji propagandowej.
Zwróć uwagę na wiek osób na zdjęciu. Cechą charakterystyczną sowieckich rządów stało się blokowanie drogi awansu dla przedstawicieli młodszej generacji.
Źródło: fot. RIA Novosti, историк.рф, tylko do użytku edukacyjnego.

Breżniew przejął władzę jako przeciwnik indywidualnych rządów skupionych w rękach pierwszego sekretarza partii. Nowy przywódca ZSRS opowiadał się za kolektywnym kierownictwem. U boku pierwszego sekretarza Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Sowieckiego (KPZS) mocną pozycję zajęli premier Aleksiej Kosygin oraz przewodniczący Rady Najwyższej państwa Nikołaj Podgorny. Jednocześnie Breżniew konsekwentnie obsadzał wyższe stanowiska państwowe swoimi zaufanymi oraz osobami z kręgu rodzinnego. Taka polityka kadrowa doprowadziła do stworzenia tzw. nomenklaturynomenklaturanomenklatury, czyli uprzywilejowanej elity władzy, która przez długi czas utrzymywała wysokie stanowiska i wpływy. W ten sposób pierwszy sekretarz ograniczył możliwość wymiany pokoleniowej wśród rządzących. W rezultacie u władzy pod koniec rządów Breżniewa, czyli na początku lat 80. XX w., znajdowali się ludzie starsi, brakowało zaś młodych działaczy.

Silna pozycja partyjnych liderów sprzyjała też korupcji, która urosła do rangi ogromnego problemu w ZSRS. Breżniew stopniowo wycofywał się z reform poprzednika i starał się w ten sposób przywrócić kontrolę partii nad wszystkimi dziedzinami życia. Podczas jego rządów Moskwa nasiliła w podległych sobie republikach politykę stopniowej rusyfikacji. Rządy silnej ręki przełożyły się na surowe represje wobec dysydentówdysydentdysydentów – osób, które manifestowały poglądy niezgodne z oficjalną ideologią. Niepokornych władze izolowały w więzieniach lub szpitalach psychiatrycznych jako osoby niezrównoważone i wymagające leczenia. Niektórzy intelektualiści, np. słynny pisarz i krytyk sowieckiego systemu masowych represji Aleksander Sołżenicyn, zostali zmuszeni do emigracji. Inni, jak poeta Josif Brodski czy pisarz Aleksander Ginzburg, sami skorzystali z okazji, aby opuścić ZSRS. Władze przez wiele lat izolowały w areszcie domowym niezwykle szanowanego na świecie fizyka i obrońcę praw człowieka Andrieja Sacharowa, który sprzeciwiał się zbrojeniom nuklearnym. Breżniew zaostrzył także kurs wobec „sojuszniczych” krajów bloku wschodniego. Doktryna Breżniewadoktryna BreżniewaDoktryna Breżniewa, zwana też doktryną „ograniczonej suwerenności”, zakładała, że ZSRS oraz państwa Układu Warszawskiego mają obowiązek interweniować w krajach komunistycznych, które chciałyby pozbyć się dominacji Moskwy.

R12P8fv6UXSYp1
Srogie zimy, deszczowe jesienie, krótkie lata – dla większości mieszkańców ZSRS klimat nie był łaskawy… Tym większą popularnością wśród społeczeństwa praktycznie pozbawionego możliwości egzotycznych wyjazdów cieszyły się wczasy na Półwyspie Krymskim. Ciepłe morze, soczyste owoce na targach, orientalna architektura przyciągały na Krym rzesze sowieckich turystów. Czarnomorskie kurorty, takie jak chociażby Jałta, stanowiły też swego rodzaju okno na świat. Urlopy na Krymie chętnie spędzali bowiem nie tylko mieszkańcy imperium, ale także liczni turyści z krajów bloku wschodniego, a nawet przybysze z Zachodu: komuniści z Francji i Włoch chętnie wysyłali tam swoje dzieci na obozy pionierów.
Przyjrzyj się ilustracji i zaproponuj możliwości spędzania wolnego czasu w ukazanej na zdjęciu Jałcie.
Źródło: Vyacheslav Argenberg, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 4.0.

Gospodarka niedoboru

R1H09lfUyMT5v1
Plakat do sowieckiego filmu Kaukaska branka, czyli nowe przygody Szurika w reżyserii Leonida Gajdaja. Nakręcona w 1967 r. komedia o „kaukaskiej brance” zdobyła w ZSRS olbrzymią popularność. Inspiracją dla twórców filmu były historie z Kaukazu dotyczące porwań młodych dziewcząt przez zapalczywych miejscowych górali – dżygitów. W filmie jako czarny charakter występuje prezes rejonowego przedsiębiorstwa, towarzysz Saachow, postać niewątpliwie wzorowana na lokalnych dygnitarzach partyjnych, członkach lokalnej nomenklatury, którzy przez lata pozostając u steru władzy, gromadzili majątki oraz wpływy.
Zwróć uwagę na różne elementy nawiązujące do kultury Kaukazu: osioł jako środek transportu w górach oraz nakrycie głowy jednego z bohaterów – charakterystyczna barania czapa.
Źródło: Viktor Lukich Titov, wydawnictwo „Рекламфильм”, Wikimedia Commons, tylko do użytku edukacyjnego.

Pomimo wzmożonych represji w latach 70. mieszkańcy ZSRS odczuli pewną poprawę warunków życia. Za rządów Breżniewa powstały liczne tanie, chociaż pełne usterek i niedbale wykończone, mieszkania w blokach. Niemal każda rodzina mogła się już poszczycić własnym telewizorem i nowoczesnym sprzętem AGD. Władzy nie udało się jednak zlikwidować znaczących różnic poziomu życia pomiędzy miastem a wsią. Wskaźniki wzrostu gospodarczego wyraźnie spadły. W drugiej połowie lat 70. wzrost PKB nie przekraczał 3 proc. pomimo ogromnych nakładów na rozwój przemysłu. Na gospodarce ZSRS niekorzystnie odbijały się intensywne zbrojenia oraz pomoc materialna sprzyjającym Moskwie reżimom Trzeciego ŚwiataTrzeci ŚwiatTrzeciego Świata. Problemem były także ekstensywna produkcja rolnaekstensywna gospodarka rolnaekstensywna produkcja rolna oraz niewydolne centralne planowaniecentralne planowaniecentralne planowanie. Konieczność realizacji planów powodowała, że sowiecki przemysł produkował dużo, ale w sposób niedbały i wadliwy. Drobne przedsiębiorstwa prywatne, które na Zachodzie stanowiły ważny sektor napędzający rozwój oraz innowacyjność gospodarki, w ZSRS praktycznie nie istniały. W wielkich zakładach pracy panowała biurokracja, niechętna zmianom i skupiona głównie na realizacji planów opracowywanych w Moskwie. Wyżsi urzędnicy, bez względu na ich kompetencje, latami pozostawali na swoich stanowiskach, co również negatywnie odbijało się na organizacji produkcji. Nawet wzrost oszczędności mieszkańców ZSRS, który nastąpił w czasach Breżniewa, świadczył raczej o słabości gospodarczej państwa. Mieszkańcy ZSRS woleli bowiem oszczędzać pieniądze, niż wydawać je na wadliwe produkty rodzimego przemysłu. Rosjanie i przedstawiciele innych narodowości Kraju Rad zdawali sobie przy tym sprawę, że oficjalna propaganda sukcesu nijak ma się do rzeczywistości, a ich poziom życia wyraźnie odbiega od zachodniego. Na przykład przeciętny sowiecki robotnik w 1979 r., aby kupić bochenek chleba, musiał pracować 4,5 godziny, amerykański zaś 48 minut. Centralne planowanie powodowało przy tym ciągłe niedobory nawet podstawowych produktów spożywczych. Plagą życia codziennego były długie kolejki do słabo zaopatrzonych sklepów. Dieta w ZSRS opierała się głównie na chlebie i ziemniakach, przy czym miasta stołeczne – Moskwa i Leningrad – były lepiej zaopatrzone od prowincji, chociaż także w metropoliach brakowało np. owoców i warzyw.

RCs9j0ymRVJgB
Sowieckie dążenia do wzrostu produkcji za wszelką cenę odbijały się negatywnie na stanie środowiska. Przykładem służyć może katastrofa jednego z największych naturalnych akwenów świata – Jeziora Aralskiego na pograniczu współczesnego Uzbekistanu i Kazachstanu. Nadmierna eksploatacja szczupłych zasobów wodnych tego pustynnego regionu w celu masowej uprawy bawełny spowodowała gwałtowne wysychanie jeziora. Niemal wszystkie organizmy zamieszkujące wody Jeziora Aralskiego wymarły na skutek drastycznego wzrostu zasolenia. Średnia długość życia ludzi znacząco spadła z powodu plagi chorób takich jak gruźlica czy tyfus. Tętniące niegdyś życiem dawne przybrzeżne miejscowości opustoszały.
Nadaj własny tytuł fotografii ukazującej porzucone wraki zacumowane niegdyś u brzegów Jeziora Aralskiego.
Źródło: Staecker, Wikimedia Commons, domena publiczna.

W całym kraju kwitła ogromna szara strefaszara strefaszara strefa. Poza oficjalnym obiegiem towarów handlowało się materiałami z importu, zachodnią gotówką i bimbrem. Powszechne ubóstwo boleśnie kontrastowało z wystawnym życiem partyjnych notabli, w tym samego Breżniewa, miłośnika luksusowych aut, okazałych uczt i drogich alkoholi. Wszelkie uciążliwości życia codziennego w ZSRS oraz brak perspektyw sprzyjały patologiom społecznym. Poważnym problemem stał się alkoholizm.

RefuHMrAqxoiJ
Początek lat 80. w ZSRS przyniósł rozwój młodzieżowej kontrkultury oraz muzyki rockowej. Ikoną sowieckiego rocka został Wiktor Coj (po lewej), współzałożyciel grupy Kino. Odważne teksty Coja stawały się hymnami pokolenia i nawet współcześnie nie straciły na aktualności. Pieśń z 1986 r., w której wokalista zespołu Kino śpiewał, że ludzie oczekują przemian, stała się jednym z nieoficjalnych hymnów Rewolucji Godności przeciwko dyktaturze Aleksandra Łukaszenki na Białorusi w 2021 r.
Do jakiej zachodniej subkultury nawiązywały stroje muzyków grupy Kino?
Źródło: AnTrop - Alexey Vishnya, Marianna Tsoi, Wikimedia Commons, tylko do użytku edukacyjnego.

Fatalna interwencja

R1Z485g9wkLCX1
Śmigłowce Mi‑24 podczas misji w Afganistanie. Sowieci prowadzili działania zbrojne w Afganistanie pośród wysokich gór, głębokich wąwozów, rozpadlin i pustyń. Specyficzne warunki naturalne sprzyjały powstańcom: ruchliwym, znającym teren, mającym oparcie w ludności tubylczej. Skuteczną bronią, która ułatwiała Sowietom tropienie i likwidowanie mudżahedinów, stały się zatem śmigłowce. Podczas gdy te zaangażowane były w działania bojowe, część sowieckich samolotów przewoziła do ojczyzny trumny z ciałami zabitych żołnierzy. Transporty zwłok zyskały miano „czarnych tulipanów”, trumny zaś „ładunku 200”.
Zwróć uwagę, że pomimo trudności terenowych Sowieci sprowadzili do Afganistanu także potężne czołgi.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Pod rządami Breżniewa Sowieci starali się także umacniać swoje wpływy na świecie. Dzięki poparciu Moskwy władzę w Afganistanie zdobyli lokalni komuniści. W grudniu 1979 r. z rąk sowieckich komandosów zginął przywódca kraju Hafizullach Amin. ZSRS opanował wówczas strategiczne punkty i przekazał rządy w ręce Babraka Karmala.

Obca interwencja skłoniła do oporu przywiązanych do tradycji i religii Afgańczyków. Przeciwnicy władzy komunistycznej tworzyli partyzanckie oddziały bojowników – mudżahedinówmudżahedinmudżahedinów. Byli oni wprawdzie słabo uzbrojeni i wyszkoleni, ale sprzyjały im warunki naturalne: wysokie, skaliste góry, uniemożliwiające Sowietom prowadzenie regularnych działań militarnych. Bojownicy otrzymali także pomoc z USA: Amerykanie dostarczali im nowoczesny sprzęt wojskowy oraz szkolili afgańskich partyzantów. Symbolem amerykańskiego wsparcia dla afgańskich mudżahedinów stały się wyrzutnie StingerStingerStinger. Sowiecka przewaga w powietrzu uniemożliwiała bojownikom odnoszenie większych zwycięstw nad komunistami. Dopiero dostarczenie mudżahedinom nowoczesnych pocisków przeciwlotniczych poprawiło ich sytuację. Amerykanie starali się też przełamać podziały klanowe i plemienne wśród Afgańczyków, nawołując ich do zjednoczenia się wokół idei dżihadudżihaddżihadu, czyli świętej wojny muzułmanów przeciwko „niewiernym”. Stany Zjednoczone na wsparcie dla Afgańczyków wydały w sumie ogromną kwotę 3,5 mld USD, licząc na osłabienie swojego rywala w zimnej wojnie.

Amerykańskie starania się opłaciły. Sowieci zmuszeni byli utrzymywać w Afganistanie ogromną armię składającą się ze 100–150 tys. żołnierzy, co dodatkowo podłamało słabnącą gospodarkę ZSRS. Wojna w Afganistanie wiązała też siły Armii Czerwonej, uniemożliwiając Sowietom skuteczne akcje militarne w innych częściach świata. Nieudana interwencja stała się potężnym ciosem dla prestiżu państwa sowieckiego i znacząco przyczyniła się do jego rozpadu. Zaciekłość i nieustępliwość wszystkich stron konfliktu sprawiła również, że wojna w Afganistanie przybrała bardzo brutalną formę, także wobec cywilów. Spowodowało to masową emigrację Afgańczyków do Pakistanu i Iranu, gdzie powstały bazy szkoleniowe i zaopatrzeniowe mudżahedinów. Monstrualne koszty sowieckiej operacji oraz brak widoków na ostateczny sukces skłoniły Moskwę do wycofania się z Afganistanu w 1989 roku.

Słownik

centralne planowanie
centralne planowanie

rodzaj gospodarki, w której decyzje o wielkości produkcji, reglamentacji i wysokości cen produktów podejmuje władza państwowa

dygnitarz
dygnitarz

(z łac. dignitas – godność, dostojeństwo) osoba sprawująca wysoki urząd

doktryna Breżniewa
doktryna Breżniewa

inaczej doktryna „ograniczonej suwerenności”, nazwa zasady polityki zagranicznej ZSRS, zgodnie z którą miał on prawo do interwencji zbrojnej, jeśli uznał, że zostały naruszone „podstawy ustroju socjalistycznego” w którymś z krajów bloku komunistycznego

dysydent
dysydent

(z łac. dissidens, D. dissidentis niezgadzający się) określenie obywateli Związku Sowieckiego niezgadzających się z polityką władz i jawnie ją krytykujących, m.in. w związku z łamaniem praw człowieka; do najbardziej znanych dysydentów należeli m.in. Aleksander Sołżenicyn, Andriej Sacharow, Władimir Bukowski, Wiktor Krasin

dżihad
dżihad

(z arab. ğihād – zmaganie, walka) w kulturze islamu pojęcie pierwotnie oznaczające dokładanie starań i ponoszenie trudów w celu wzmocnienia wiary, by trafić do lepszego miejsca; w tradycji europejskiej termin ten często tłumaczy się jako „święta wojna”

ekstensywna gospodarka rolna
ekstensywna gospodarka rolna

rodzaj gospodarki rolnej, w którym na jednostkę powierzchni gruntu przypada mały nakład pracy i środków

mudżahedin
mudżahedin

(z arab. mudżahid – bojownik) mężczyzna uczestniczący w ruchu religijnym, społecznym lub wyzwoleńczym w krajach muzułmańskich lub zamieszkanych przez muzułmanów; mudżahedini, zwani bojownikami, w wielu krajach prowadzą walkę partyzancką przeciwko okupantom lub przeciw nieakceptowanej władzy

nomenklatura
nomenklatura

(z łac. nomenclatura – mianowanie, nazywanie) grupa ludzi uprzywilejowanych przez władze, instancje partyjne itp., wyznaczonych na stanowiska kierownicze w instytucjach i urzędach państwowych w ZSRS i innych krajach bloku wschodniego

pionierzy
pionierzy

członkowie Wszechzwiązkowej Organizacji Pionierskiej imienia W.I. Lenina – sowieckiej organizacji politycznej skupiającej dzieci w ZSRS

Stinger
Stinger

przenośny, ręcznie odpalany, naprowadzany na podczerwień pocisk kierowany ziemia–powietrze, produkowany w USA i używany przez amerykańskie siły zbrojne

szara strefa
szara strefa

niezarejestrowana lub niezgodna z przepisami działalność gospodarcza

Trzeci Świat
Trzeci Świat

kraje słabo rozwinięte gospodarczo (głównie w Afryce, Ameryce Łacińskiej, Azji)

Słowa kluczowe

Afganistan, Breżniew, dysydenci, dżihad, Jezioro Aralskie, Kosygin, KPZS, mudżahedini, zimna wojna, ZSRS, świat po II wojnie światowej

Bibliografia

M. Panas‑Goworska, A. Goworski, Grażdanin N.N. Życie codzienne w ZSRR, Warszawa 2017.

P. Oxley, Russia 1855–1991. From Tsars to Commissars, Oxford 2001.

J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski,Historia powszechna. Wiek XX, Warszawa 2012.