bg‑azure

Budowa chromosomu

Jedną z najważniejszych struktur komórki eukariotycznej jest jej jądro. To tutaj znajduje się informacja genetyczna w postaci kwasu deoksyrybonukleinowego (DNA)kwas deoksyrybonukleinowy (DNA)kwasu deoksyrybonukleinowego (DNA), od której zależy budowa komórki i pełnione przez nią funkcje. W jądrze komórkowym DNA występuje w postaci chromatyny, której jednostki strukturalne – nukleosomy powstają z połączenia DNA z białkami zasadowymi zwanymi histonamihistonhistonami. Gdy komórka nie dzieli się, chromatynachromatynachromatyna ma postać luźno splątanych nici. W chwili przystąpienia komórki do podziału chromatyna, tworząc pętle, ulega maksymalnemu „upakowaniu” i w ten sposób we wnętrzu jądra pojawiają się pałeczkowate twory zwane chromosomamichromosomychromosomami. Więcej o organizacji DNA przeczytasz w lekcji „Od chromatyny do chromosomuDNZ15aVwgOd chromatyny do chromosomu”.

R1sTXRr8gVaiU
Grafika przedstawia sposób upakowania DNA w jądrze komórkowym. Podstawową formą DNA jest podwójna helisa. Następnie zostaje ona nawinięta na oktamery histonowe. Oktamery histonowe są następnie łączone w formie solenoidu. Pętle zwiniętego solenoidu ostatecznie tworzą chromatydy chromosomu.
Sposób upakowania DNA w jądrze komórkowym.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

W trakcie fazy S (będącej częścią interfazy) następuje podwojenie materiału genetycznego na drodze replikacji. W rezultacie po replikacji DNA chromosomy składają się z dwóch równoległych w stosunku do siebie cząsteczek DNA – chromatyd, które najczęściej tworzą dwie pary ramion połączonych przewężeniem pierwotnym zwanym centromeremcentromercentromerem. To właśnie do niego przyłączają się włókna wrzeciona kariokinetycznego, które w czasie podziałów komórkowych umożliwiają rozejście się chromosomów do komórek potomnych. W niektórych chromosomach znajduje się dodatkowe przewężenie wtórne, a tuż za nim niewielki fragment chromosomu nazywany satelitą lub trabantem. Obszar ten określa się jako jąderkotwórczy, ponieważ – jak sama nazwa wskazuje – jest on elementem tworzącym jąderka w jądrach komórek potomnych.

R8vPtIJYtIUyg1
Budowa chromosomu.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Chromosomy najlepiej obserwować w trakcie metafazy – jednej z faz podziału komórkowego – gdyż wszystkie wymienione elementy budowy są wtedy doskonale widoczne. Dzieje się tak, ponieważ podczas metafazy dochodzi do największej kondensacji chromatyny.

RDFrQ6TQlFiL51
Schemat przedstawiający ludzki chromosom 7 z zaznaczonym rozmieszczeniem wybranych genów (przedstawiona jedna chromatyda). Zawiera on około 700 milionów par zasad, czyli w przybliżeniu 5% ludzkiego genomu. Liczbę genów mających swoje loci na chromosomie 7 szacuje się na 1 000‑1 400.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Porównanie liczby genów i liczby par chromosomów u przedstawicieli różnych gatunków

Nazwa gatunku

Opis

Liczba genów

Liczba par chromosomów

Drożdże piekarnicze (Saccharomyces cerevisiae)

Jednokomórkowy grzyb

6000

16

Ryż siewny (Oryza sativa)

Roślina hodowana w celu spożycia

41000

12

Rzodkiewnik pospolity (Arabidopsis thaliana)

Roślina jednoroczna

26000

5

Topola kalifornijska (Populus trichocarpa)

Duże drzewo

46000

19

Muszka owocowa (Drosophila melanogaster)

Owad, którego larwy żywią się dojrzałymi owocami

14000

4

Caenorhabditis elegans

Niepasożytniczy nicień bytujący w glebach

19000

6

Człowiek rozumny (Homo sapiens)

Ssak dwunożny

23000

23

Rozwielitka pchłowata (Daphnia pulex)

Skorupiak, gatunek wioślarki

31000

12

bg‑azure

Klasyfikacja chromosomów ze względu na budowę morfologiczną

Ze względu na długość ramion i położenie centromeru chromosomy możemy sklasyfikować następująco:

RU34U6krY7lx21
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: Rodzaje chromosomów {color=#003366}
    • Elementy należące do kategorii Rodzaje chromosomów
    • Nazwa kategorii: chromosom[br]metacentryczny[br]– centromer położony[br]w środku, ramiona[br]równej długości{color=#006699}
    • Nazwa kategorii: chromoson[br]submetacentryczny[br]– centromer położony[br]w pobliżu środka[br]chromosomu, ramiona [br]różnej, ale zbliżonej[br]długości{color=#3366CC}
    • Nazwa kategorii: chromosom[br]akrocentryczny[br]– centromer położony[br]bardzo blisko końca,[br]jedno ramię bardzo[br] krótkie{color=#3399CC}
    • Nazwa kategorii: chromosom[br]telocentryczny[br]– centromer położony[br]na końcu jedynego[br]ramienia[br]chromosomu{color=#66CCFF}
    • Koniec elementów należących do kategorii Rodzaje chromosomów {color=#003366}
Źródło: licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑azure

Typy morfologiczne chromosomów

RASDkPAPn6O001
Ilustracja przedstawia typy morfologiczne chromosomów. Od lewej do prawej, są to kolejno: Typ pierwszy: chromosom metacentryczny. Centromer chromosomu metacentrycznego położony jest w jego centrum. Ramiona tego chromosomu są równej długości. W kariotypie zdrowego człowieka jako metacentryczne określa się pięć chromosomów: 1, 3, 16, 19 i 20. Typ drugi: chromosom submetacentryczny to chromosom, w którym długości ramion nie są równe, a centromer leży w okolicy środka chromosomu, lecz nie w samym jego centrum. U człowieka chromosomami submetacentrycznymi są między innymi chromosom 2, 6 i 11. Typ trzeci: chromosom o dwóch ramionach różnej długości, spośród których jedno jest bardzo krótkie, to chromosom akrocentryczny. Ludzki genom zawiera pięć chromosomów akrocentrycznych: 13, 14, 15, 21, 22. Typ czwarty: centromer w chromosomie telocentrycznym położony jest na końcu chromosomu, przez co ma on tylko jedno ramię. Chromosomy telocentryczne nie występują w kariotypie człowieka.
Typy morfologiczne chromosomów.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑gray2
1
Ciekawostka

W ludzkim kariotypie nie występują wszystkie typy chromosomów – jest on pozbawiony chromosomów telocentrycznych. Ten typ chromosomów obserwuje się w kariotypie myszy domowej (Mus musculus). Rzadziej niż chromosomy telocentryczne spotyka się chromosomy holocentryczne, czyli chromosomy, których nie posiadają przewężenia pierwotnego a ich kinetochor rozciąga się na całej długości chromatyd. Taki typ chromosomów obserwuje się m. in. u nicienia Caenorhabditis elegans), który jest jednym z organizmów modelowych.

Słownik

centromer
centromer

(łac. centrum – środek; gr. méros – część) część chromosomu odpowiedzialna za segregację chromosomów podczas podziału komórki (mitozy i mejozy); utrzymuje kontakt pomiędzy chromatydami siostrzanymi, aż do ich rozdzielenia podczas anafazy; w regionie centromeru znajdują się sekwencje wiążące białka tworzące kinetochor (struktura umożliwiająca połączenie chromatydy z mikrotubulami wchodzącymi w skład wrzeciona podziałowego)

chromatyda
chromatyda

(gr. chrṓma – barwa; eídos – postać, kształt) połowa chromosomu po replikacji DNA, widoczna jako odrębna jednostka morfologiczna w stadiach bezpośrednio poprzedzających podział materiału genetycznego (mitoza, mejoza); chromatydy siostrzane to dwie identyczne chromatydy powstałe po replikacji i połączone centromerem

chromatyna
chromatyna

(gr. chrṓma – barwa) substancja nukleoproteinowa występująca w jądrze komórkowym; zbudowana z DNA, histonów, białek niehistonowych oraz niewielkiej ilości RNA

chromosomy
chromosomy

struktury zawierające materiał genetyczny komórki; stanowią jednostki segregacji w podziale jądra komórkowego

histon
histon

(gr. histós – tkanka) białko zasadowe występujące w jądrach komórkowych roślin i zwierząt; tworzą rdzeń nukleosomu

kwas deoksyrybonukleinowy (DNA)
kwas deoksyrybonukleinowy (DNA)

wielkocząsteczkowy biopolimer obecny we wszystkich komórkach organizmów; materialny nośnik informacji genetycznej; DNA w komórkach występuje najczęściej w postaci dwuniciowej

nukleosom
nukleosom

podstawowa podjednostka organizacji eukariotycznej chromatyny; tworzy ją odcinek DNA o długości ok. 200 par zasad oplatający ciasno kompleks ośmiu cząsteczek zasadowych białek histonowych (oktamer)

satelita (trabant)
satelita (trabant)

krótki odcinek chromosomu położony na końcu ramienia chromosomu, oddzielony przewężeniem; niekiedy może znajdować się w środku chromosomu