REf6FBhy4JJ0a
Nagranie dźwiękowe lekcji pod tytułem Współczesna filozofia polityki: neokonserwatyzm.

Neokonserwatyzm

W pierwszej połowie XX w. konserwatyzm znajdował się w zdecydowanej defensywie.

R1RvPGwdBlBN91
Ilustracja interaktywna. Zdjęcie przedstawia rzeźbę wykonaną ze złomu. Prezentuje ona uśmiechniętą postać ludzką z uniesioną prawą ręką, w której trzyma siatkę w kształcie kuli. Opisane elementy ilustracji interaktywnej. 1. Na zgliszczach po I wojnie światowej trudno było wzywać do pielęgnowania tradycyjnych wartości. Zdjęcie przedstawia wozy ciągnięte przez konie nad brzegiem morza. Na ziemi leżą worki. Mały Pałac Nikołajewski po ostrzelaniu Kremla przez jednostki bolszewickie. 2. Później, w obliczu wydarzeń II wojny światowej, rzeczą najpilniejszą okazało się na Zachodzie odbudowanie świata wolnego od zagrożeń totalitarnych − i tu przewodniczką okazała się myśl liberalna. Zdjęcie przedstawia grupę więźniów skutych ze sobą łańcuchami. Ofiary totalitaryzmu – przymusowo osadzeni w obozie niemieckim, 1933. 3. Stopniowo jednak, w miarę jak powojenny ład krzepł, dały o sobie znać pierwsze negatywne skutki uboczne liberalnego eksperymentu, wobec czego w reakcji na nie (ale nie tylko na nie) odżyły w kulturze zachodniej nastroje konserwatywne. Początkowo, w latach pięćdziesiątych minionego stulecia, miało to miejsce przede wszystkim w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Ilustracja przedstawia otyłego, starszego mężczyznę w meloniku i fraku, który siedzi na stosie książek i worków.
Źródło: Pxfuel, domena publiczna.

Współczesny konserwatyzmkonserwatyzmkonserwatyzm jest ruchem co najmniej równie niejednorodnym jak współczesny liberalizm. Z jednej strony, mówi się o nowym konserwatyzmie, wyraźnie odróżniając go od neokonserwatyzmuneokonserwatyzmneokonserwatyzmu, z drugiej – wyróżnia się neokonserwatyzm amerykański i neokonserwatyzm europejski. W zakresie terminologii nie są zgodni zarówno komentatorzy, jak i sami konserwatyści, którzy toczą ze sobą zażarte spory (czasem równie zażarte jak z liberalistamiliberalizmliberalistami). By kwestię tę jednak uporządkować, całość nowoczesnej myśli konserwatywnej będzie tu określana mianem neokonserwatyzmu, ze wskazaniem na jego cztery podstawowe tendencje:

R13jruC3d4hGf1
Traktat z Kadesz, XIII wiek p.n.e., najstarszy traktat pokojowy zachowany do naszych czasów, zawarty między Ramzesem II a Hattusilisem III.
Źródło: Iocanus, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.
  • preferowanie ciągłości (trwania w ramach jakiegoś procesu), nie nagłych zmian − podstawową cechą myślenia neokonserwatywnego jest tu nacisk na zachowawczość i krytyka innowacyjnościinnowacjainnowacyjności;

  • myślenie w kategoriach ponadindywidualnych, gdzie jednostka jest tylko częścią większej całości i bez niej traci rację bytu − podstawową cechą myślenia neokonserwatywnego jest tu nacisk na wspólnotowość oraz krytyka autonomiiautonomiaautonomii i indywidualizmu;

  • krytyka racjonalizmu i wszelkich postaci ideologii (przekonanie, że poziom komplikacji rzeczywistości przerasta możliwości poznawcze człowieka) − podstawową cechą myślenia neokonserwatywnego jest tu argumentowanie na rzecz oparcia ludzkiego życia na tradycyjnych wartościach czy religii, czego brak prowadzi do nieuchronnego kryzysu tożsamości;

  • pielęgnowanie tradycyjnego ideału wolności (ale w rozumieniu wolności pozytywnejwolność pozytywnawolności pozytywnej) − podstawową cechą myślenia neokonserwatywnego jest tu sztuka pielęgnowania tej wolności jako wyrazu człowieczeństwa.

W pismach poszczególnych myślicieli neokonserwatywnych zazwyczaj któraś z tych tendencji jest mocno wyeksponowana, rzadko jednak występuje jako jedyna. Wśród najważniejszych przedstawicieli neokonserwatyzmu wymienia się następujące osoby: Michael Oakeshott, Irving Kristol, Roger Scruton, Daniel Bell, Leo Strauss czy Allan Bloom.

Roger Scruton

R11WZ8WFLOyZe1
Ilustracja interaktywna. Zdjęcie przedstawia starszego mężczyznę. Ma krótkie, jasne włosy, które częściowo opadają na czoło. Mężczyzna ma pociągłą twarz ze zmarszczkami. Podpiera twarz ręką. Ubrany jest w sweter, pod którym jest koszula. Opisane elementy ilustracji interaktywnej. 1. Roger Scruton (ur. 1944). Brytyjski filozof specjalizujący się w zagadnieniach z zakresu estetyki, filozofii politycznej i historii filozofii, także pisarz i kompozytor, uważany za jednego z najważniejszych teoretyków neokonserwatyzmu. Studiował filozofię na Uniwersytecie Cambridge, gdzie doktoryzował się w 1972 r. z zakresu estetyki. W latach siedemdziesiątych ukończył także studia prawnicze, ale nigdy nie praktykował w tym zawodzie. Współpracował z wieloma uniwersytetami brytyjskimi i amerykańskimi oraz z instytucjami edukacyjnymi. Był żywo zaangażowany w działania wspierające uczonych z bloku wschodniego, organizując stypendia na rzecz tajnego nauczania w tych krajach. Jego liczne publikacje i artykuły prasowe przyniosły mu spory rozgłos. Wdał się także w kilka kontrowersyjnych przedsięwzięć − pisał m.in. artykuły na zlecenie japońskiej firmy tytoniowej (za co dostał pokaźne honorarium), nie ujawniając tego faktu. Spotkała go z tego tytułu fala krytyki. Jest też aktywnie zaangażowany w promowanie myślenia i postawy konserwatywnej, a od 1982 r. jest wydawcą poświęconego tej myśli magazynu "The Salisbury Review". Za jego najważniejsze prace uważa się: Art and Imagination (1974), Co znaczy konserwatyzm (1982), Pożądanie (1986), Dialogi ksantypiczne (1993), Zachód i cała reszta. Globalizacja a zagrożenie terrorystyczne (2002). 2. Wydaje się, że jedną z najogólniejszych cech myślenia konserwatywnego jest szeroko rozumiana zachowawczość. Różnicę między myśleniem liberalnym a myśleniem konserwatywnym Roger Scruton wyjaśnia następująco: Twierdzę, że zasadniczy konflikt między konserwatyzmem, a liberalizmem jest konfliktem między punktem widzenia obserwatora a punktem widzenia podmiotu działającego. Źródło: Roger Scruton, Co znaczy konserwatyzm, tłum. T. Bieroń. Różnica ta, jak wyjaśnia dalej, to nie tylko kwestia poglądu na temat sposobu i celów rządzenia, ale przede wszystkim różnica postaw. Postawa konserwatywna wyrasta z obserwacji, a następnie dostosowuje się, wpasowuje się w to, co już jest.
Źródło: Pete Helme, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
1
Michael Oakeshott O postawie konserwatywnej

Być konserwatywnym znaczy więc przedkładać to, co swojskie, nad to, co nieznane, wypróbowane nad niewypróbowane, fakt nad tajemnicę, to, co rzeczywiste, nad to, co możliwe, ograniczone nad nieograniczone, bliskie nad dalekie, wystarczające nad nadmierne, wygodne nad doskonałe, to przedkładać dzisiejszy śmiech nad utopijną błogość. Dobrze znane związki i więzy lojalności wybrane zostaną pomimo pokusy relacji bardziej korzystnych; nabywanie i powiększanie będzie mniej istotne niż utrzymywanie, kultywowanie i docenianie tego, co już się ma; smutek spowodowany stratą odczuwany będzie dotkliwiej niż podniecenie nowością czy obietnicą. Oznacza to też zdolność do przyjęcia swojego losu, życie na poziomie swych środków, zgodę na brak większej doskonałości zarówno własnej osoby, jak i okoliczności.

fil1 Źródło: Michael Oakeshott, O postawie konserwatywnej, tłum. A. Lipszyc.

Neokonserwatyści myślący w tym duchu podkreślają zazwyczaj, że ład społeczny to krucha struktura, która niczym organizm wymaga złożonego i powolnego wzrostu, a nagłe zmiany, zwłaszcza eksperymenty innowacyjne, poważnie jej szkodzą. Należy więc podtrzymywać istniejące struktury, a jeśli – w efekcie przewrotów i wojen – nie ma ich, trzeba próbować je odbudowywać na starych zasadach.

W rozważaniach neokonserwatystów zachowawczość dość często idzie w parze ze wspólnotowością. Proces, który należy zachować, nie dotyczy bowiem wyłącznie jednostki, ale całego jej społecznego środowiska:

1
Roger Scruton Co znaczy konserwatyzm

Konserwatyzm wyrasta bezpośrednio z poczucia, że przynależymy do jakiegoś ciągłego, zastanego porządku społecznego i że fakt ten w bardzo znaczącym stopniu przesądza o naszych zachowaniach.

fil Źródło: Roger Scruton, Co znaczy konserwatyzm, tłum. T. Bieroń.

Takie podejście narzuca człowiekowi pewne powinności wobec wspólnoty i zadaniem państwa jest te powinności egzekwować.

1
Roger Scruton Co znaczy konserwatyzm

Konserwatyzm zakłada istnienie organizmu społecznego. Konserwatywny program polityczny dąży do podtrzymania życia tego organizmu, w zdrowiu i chorobie, w okresie zmian i rozkładu. […] Każde społeczeństwo winno opierać się na szacunku do porządku, który współtworzą, oraz do siebie samych jako współtworzących ten porządek.

fil Źródło: Roger Scruton, Co znaczy konserwatyzm, tłum. T. Bieroń.
RFu5aBO9ELehF1
Wspólnota grupa oddziałujących ze sobą organizmów żywych współdzielących zaludnione środowisko; społeczna jednostka organizmów ludzkich, które podzielają wspólne wartości.
Z samej więc idei społeczeństwa jako organizmu neokonserwatyści dedukują szereg fundamentalnych wartości, takich jak szacunek, lojalność czy patriotyzm.
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Zadaniem państwa jest aktywne krzewienie tych wartości poprzez inwestowanie w miejsca pamięci, martyrologiimartyrologiamartyrologii, określoną edukację itd. W ujęciu Scrutona częścią tej wspólnoty są także zmarli. Podatek, jaki płacimy na rzecz państwa, winien więc być dysponowany także na rzecz zmarłych, na przykład pod postacią opieki nad cmentarzami. Neokonserwatyści dowodzą, że ideologia liberalna, krzewiąc indywidualizm i racjonalizm, podkopuje naturalne więzi społeczne, prowadząc do egoizmu i kryzysu zaufania. Wszystko to musi prędzej czy później odbić się także na gospodarce.

Michael Oakeshott

R9pfE29l0Sfw31
Ilustracja interaktywna. Zdjęcie przedstawia lewy profil starszego mężczyzny. Ma krótkie, zaczesane na bok włosy. Ma zmarszczki na twarzy. Ubrany jest w garnitur. Opisane elementy ilustracji interaktywnej. 1. Michael Oakeshott (1901—1990) Angielski filozof zajmujący się zagadnieniami z obszaru historii, polityki, religii, estetyki i edukacji, uważany za jednego z najbardziej niezależnych i oryginalnych myślicieli naszych czasów, zaliczany do ruchu neokonserwatywnego. Studiował historię na Uniwersytecie Cambridge, następnie także teologię w Tubingen i Marburgu. W 1925 r. rozpoczął pracę w charakterze wykładowcy historii w Caius College, wchodzącym w skład Uniwersytetu Cambridge. Podczas wojny mimo pacyfistycznych przekonań zaciągnął się do wywiadu wojskowego. Po demobilizacji powrócił do poprzednich zajęć, by po dwóch latach przenieść się do London School of Economics w charakterze wykładowcy politologii. Na emeryturę przeszedł w 1969 r., częściowo w związku z rewoltą studencką późnych lat sześćdziesiątych, której stanowczo nie pochwalał. Na emeryturze kontynuował pracę pisarską.
Za jego najważniejsze prace uważa się: Experience and its Modes (1933), Rationalism in Politics and Other Essays (1962), O postępowaniu człowieka (1975), Voice of Liberal Learning (2000). 2. W odróżnieniu od Scrutona i wielu innych neokonserwatystów Oakeshott nie forsował idei wspólnoty jako wartości nadrzędnej. Pokazywał natomiast, że w historii Europy ścierają się dwa modele państwa: jeden (societas) — nastawiony na kooperację samodzielnych jednostek realizujących swoje partykularne cele, i drugi (universitas) — jako rodzaj wspólnego przedsięwzięcia nastawionego na realizację określonych wartości. Pewne cele można bowiem uzyskać jedynie przez kooperację. Model swobodnego zrzeszenia obywateli, bez wspólnego celu (societas), ma długą tradycję — jest więc sam w sobie konserwatywnie usprawiedliwiony. Z każdym z tych modeli wiążą się jednak pewne wartości realizujące się na zasadzie długiego trwania. Neokonserwatyzm zarzuca liberalizmowi i lewicy, że myślą o społeczeństwie za pomocą abstrakcyjnych racjonalnych narzędzi — w ten sposób przechodzimy do krytyki racjonalizmu. 3. Według Oakeshotta, rzeczywistość społeczna stanowi całość zbyt skomplikowaną, by ją objąć ludzkim rozumem, postawić trafną diagnozę jakiegoś problemu, a następnie ustalić i wdrożyć adekwatną metodę jego rozwiązania. Jest to myślenie utopijne. Jego zdaniem, polityka ma pełnić funkcję służebną wobec rzeczywistości, pielęgnować ją, a nie kreować. Wszelkie radykalne reformy generują fundamentalizm.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Wielu innych myślicieli, idąc tym tropem, dowodziło, że nie da się oprzeć ładu społecznego, gospodarczego i politycznego na samym tylko rozumie. Kapitalizm, oparty na nietrwałych i niedających się wywieść racjonalnie wartościach moralnych, prowadzi do nieuchronnych sprzeczności.

R1cz7sNJaEIxA
McDonald’s to amerykańska spółka publiczna, której zarzuca się wykorzystywanie pracy dzieci oraz wyzysk pracowników w zakładach dostawczych.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
1
Daniel Bell Kulturowe sprzeczności kapitalizmu

To odejście od purytanizmupurytanizmpurytanizmu i protestanckiej etykietykaetyki powoduje oczywiście, że kapitalizm pozbawiony jest jakiejkolwiek etyki moralnej czy transcendentalnej. Podkreśla ono ponadto nie tylko rozdział pomiędzy normami kultury a normami struktury społecznej, ale również niespotykaną sprzeczność w ramach samej tej struktury. Z jednej strony bowiem, korporacja gospodarcza pragnie, by jednostka ludzka pracowała ciężko, pilnowała swojej kariery i godziła się na opóźnione jej wynagrodzenie − czyli żeby była, mówiąc bez osłonek, człowiekiem organizacji (gospodarczej). Ale równocześnie ta sama korporacja w swych produktach i w swej reklamie forsuje przyjemność, nieustanną uciechę, relaks i dezynwolturę. Należy więc być „napiętym” w dzień i „rozluźnionym” wieczorem. Oto jest samospełnienie i samorealizacja!

fil2 Źródło: Daniel Bell, Kulturowe sprzeczności kapitalizmu, tłum. W. Zujewicz.

Daniel Bell

Daniel Bell (1919–2011) − amerykański socjolog i filozof polityczny, uważany za jednego z ważniejszych teoretyków amerykańskiego neokonserwatyzmu. Pochodził z nowojorskiej żydowskiej rodziny, studiował socjologię na City College of New York oraz na Uniwersytecie Columbia. Po studiach parał się przede wszystkim dziennikarstwem. W 1960 r. opublikował swoją pierwszą większą książkę, The End of Ideology, za którą (a także z tytułu dorobku publicystycznego) uhonorowany został przez Uniwersytet Columbia doktoratem z zakresu socjologii. Od tego czasu, kontynuując karierę dziennikarską, wykładał także na kilkunastu prestiżowych amerykańskich uczelniach. Dwie z jego książek – wspomniana wyżej oraz Kulturowe sprzeczności kapitalizmu (1976) – zaliczone zostały przez magazyn „Time” do 100 najważniejszych książek drugiej połowy XX w.

Za ważne jego dzieło uznaje się także Nadejście społeczeństwa postindustrialnego. Próba prognozowania społecznego (1973).

RivavELLDDUBp1
Graffiti Imigracja.
Diagnozy Bella okazały się prorocze, bowiem zdaniem wielu diagnostyków, kryzys w 2008 r. miał charakter nie tyle ekonomiczny, co moralny. Właśnie kryzys tradycyjnych wartości wygenerował patologiczne zjawiska, które doprowadziły do załamania światowego systemu bankowego. Przywrócenie tych wartości (wywodzących się np. z protestantyzmu) jest, zdaniem Bella, jedynym remedium.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Podobnie stanowisko prezentuje Irving Kristol – zdrowe relacje społeczne i zdrowa gospodarka, wymagają fundamentu w postaci wspólnych wartości, których źródło tkwi w religii.

1
Irving Kristol Kryzys duchowy kapitalizmu

Nie można wychować dzieci bez systemu wszechstronnych twierdzeń moralnych, które mogą być dostarczane tylko przez religię − nie znamy żadnego innego źródła moralności. […] Religia jest absolutnie niezbędna, żeby ludzie współżyli ze sobą harmonijnie i moralnie. […] Religia udziela odpowiedzi na pytania, na które nie ma odpowiedzi, np. dlaczego miałbym być uczciwy? Racjonalizm nie udziela odpowiedzi na takie pytania.

fil3 Źródło: Irving Kristol, Kryzys duchowy kapitalizmu.
RM8bqJISaNcCb
Ważnym źródłem inspiracji myślicieli takich jak Bell czy Kristol była głośna książka francuskiego arystokraty, socjologa i polityka Alexisa de Tocqueville’a (1805–1859) O demokracji w Ameryce, w której wykazywał on, że podstaw sukcesu amerykańskiej demokracji należy upatrywać m.in. w podzielanych przez społeczność amerykańską wspólnych wartościach o charakterze religijnym. Obowiązkiem państwa jest więc, jak rozumują neokonserwatyści, pielęgnowanie tych wartości. Widzimy więc, że według neokonserwatystów, państwo winno interweniować mniej w gospodarkę, a bardziej w styl życia, kulturę, edukację i ogólnie – wartości.
Źródło: domena publiczna.

W podobnym duchu rozumują ci przedstawiciele neokonserwatyzmu amerykańskiego, dla których przedmiotem zachowania jest specyficznie rozumiana amerykańska tradycja wolności. Dowodzą oni zazwyczaj, że wolność, wbrew temu, co głoszą liberaliści, nie jest czymś danym, co każdy człowiek po prostu z urodzenia ma, ale czymś zadanym. Wolność, o którą im chodzi, to zatem wolność pozytywna, na którą składają się m.in.: dobre wykształcenie, wysokie aspiracje i standardy moralne, a przede wszystkim umiejętność głębokiego myślenia, jeśli ktoś nie umie myśleć krytycznie i głęboko, nigdy nie będzie wolny. Najbardziej znany przedstawiciel tego nurtu, Allan Bloom, autor głośnej pracy Umysł zamknięty, wywodzi ten model aż od Platona. Uważa, że państwo należycie troszczące się o swoją przyszłość musi zmusić swoich obywateli do duchowego wysiłku przyswojenia tradycyjnych wartości i modelu życia.

RwHTERcpgYdXj1
Ponadto Bloom potępiał współczesną kulturę (zarażoną nietzscheanizmem i freudyzmem) za panujące w niej relatywizm i nihilizm. Właśnie taka kultura, w której człowiek przestał nazywać zło złem, a dobro dobrem, wstawiając w to miejsce bełkotliwe deklaracje o wielości wartości, jest odpowiedzialna za demoralizację, brak perspektyw, kryzysy gospodarcze czy zanik głębokich więzi międzyludzkich. Nie odzyska się ich, nie wychowa prawdziwie wolnych ludzi bez zasadniczej ingerencji państwa w proces edukacji i kulturę masową.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o. o, Pixabay, licencja: CC BY-SA 3.0.

Warto podkreślić, że ta ostatnia postać neokonserwatyzmu, jako restytucja wolności negatywnej, jest praktycznie niemożliwa do pogodzenia z jej nurtem czysto zachowawczym i krytykującym racjonalność. Po pierwsze bardzo wyraźnie nobilituje jedną formę istnienia państwa i jeden model człowieczeństwa, bez względu na tradycję, w której się żyje, a po drugie, argumentuje w sposób racjonalny, technikami Sokratesa i Platona. Nie ma więc możliwości, żeby na przykład Oakeshott zaakceptował rozumowanie Blooma i jego mistrza Leo Straussa.

Słownik

autonomia
autonomia

(gr. autonomia — niezależność, samodzielność) samodzielność i niezależność w decydowaniu o sobie; w etyce: niezależność od norm etycznych zewnętrznych, innych niż własne sumienie

(definicja na podstawie słownika PWN)

byt
byt

(prasł. bytъ — byt) podstawowa, najogólniejsza kategoria filozoficzna, oznaczająca wszystko to, co istnieje, czyli: wszystkie rzeczy w ogóle lub każdą poszczególną rzecz wyróżnioną ze względu na właściwe jej cechy

etyka
etyka

(gr. ethikos (logos) — moralność, etyka) nauka o moralności, która jest ogółem ocen i norm moralnych przyjętych w danej zbiorowości społecznej (zbiorowości, klasie lub grupie społecznej, środowisku) w określonej epoce

innowacja
innowacja

(łac. innovatio — odnowienie) wprowadzenie czegoś nowego; też: rzecz nowo wprowadzona

(definicja na podstawie słownika PWN)

konserwatyzm
konserwatyzm

(łac. conservare – dążyć do zachowania, obrony, ocalenia) jeden z najważniejszych nurtów nowożytnej filozofii politycznej. Powstał w XVIII w., główne założenia tego nurtu były kształtowane i rozwijane w XIX w., a także w czasach współczesnych. ; rodzaj postawy przyjmowanej wobec rzeczywistości społeczno‑politycznej. Postawa ta jest odbiciem założeń nurtu filozoficznego w praktyce

liberalizm
liberalizm

(łac. liberalis — wolnościowy) koncepcja teoretyczna i postawa światopoglądowa oparta na indywidualistycznej koncepcji człowieka i społeczeństwa, głosząca, że wolność i nieskrępowana przymusem politycznym działalność jednostek mają wartość nadrzędną i są najpewniejszym źródłem postępu we wszystkich sferach życia zbiorowego

martyrologia
martyrologia

(gr. martys — męczennik, świadek + logos — nauka) cierpienie i męczeństwo narodu lub wyznawców jakiejś religii

(definicja na podstawie słownika PWN)

neokonserwatyzm
neokonserwatyzm

(gr. néos — nowy + łc. conservare – dążyć do zachowania, obrony, ocalenia) doktryna społeczna i polityczna nawiązująca do założeń konserwatyzmu XIX w

 (definicja na podstawie słownika PWN)

patologia
patologia

(gr. pathos — cierpienie + logos — nauka) nauka o chorobach; stan chorobowy organizmu; nieprawidłowe zjawiska występujące w życiu społecznym

 (definicja na podstawie słownika PWN)

purytanizm
purytanizm

(łac. purus — czysty) religijno‑polityczny ruch reformatorski w XVI i XVII w. w Anglii, dążący do przywrócenia Kościołowi anglikańskiemu czystości doktrynalnej w duchu kalwinizmu; przesadna surowość zasad moralnych i obyczajów

 (definicja na podstawie słownika PWN)

remedium
remedium

(łac. remedium — lekarstwo, środek zaradczy)

(definicja na podstawie słownika PWN)

wolność pozytywna
wolność pozytywna

„wolność do”, sytuacja, w której możliwościom zewnętrznym odpowiada wewnętrzna zdolność jednostki do realizacji własnego ja i związanych z tym celów; pozytywne ujęcie wolności wyraża myśl, że człowiek nie może być wolny, jeżeli nie będzie dysponował odpowiednimi środkami do samorealizacji

(definicja na podstawie encyklopedii PWN)