Układ oddechowy jest niezbędny do przeżycia. Jego ewolucja zachodziła wraz z ewolucją zwierząt – po ich wyjściu na ląd pęcherz pławny ryb dał początek płucom. Zwierzęta lądowe zaadaptowały się do oddychania tlenem atmosferycznym, dlatego nie są w stanie przeżyć w wodzie bez zapasu powietrza. Niektóre z nich, np. walenie, przystosowały się jednak wtórnie do środowiska wodnego. Nie wykształciły na nowo skrzeli, lecz ich układy oddechowe dostosowały swoje działanie do warunków życia w wodzie.

Również wykształcenie umiejętności latania – przez ptaki i nietoperze – wiązało się z wieloma zmianami anatomicznymi, także w budowie i fizjologii układu oddechowego.

bg‑azure

Zwierzęta latające

Ptaki

Konieczność pokonania siły grawitacji sprawia, że lot to czynność wymagająca dużego wysiłku. Z tego powodu ptaki muszą dostarczyć do mięśni jak największą ilość tlenu. W tym celu wykształciły podwójne oddychanie.

Mechanizm podwójnego oddychania polega na wtłaczaniu powietrza przy wdechu nie tylko do płuc, ale i do połączonych z nimi tylnych worków powietrznychworki powietrzneworków powietrznych. W płucach następuje wymiana gazowa, a zapas świeżego powietrza przechowywany jest w workach.

Jednocześnie do przednich worków przetłoczone zostaje zużyte powietrze z płuc. Przy kolejnym wydechu zużyte powietrze z przednich worków powietrznych jest usuwane na zewnątrz ciała. Zmagazynowane świeże powietrze z worków tylnych trafia natomiast do płuc, gdzie znów następuje wymiana gazowa. Mechanizm ten sprawia, że wymiana gazowa u ptaków następuje zarówno przy wdechu, jak i przy wydechu. Oznacza to stały dopływ tlenu do tkanek i stałe odbieranie z nich dwutlenku węgla, co pozwala mięśniom na intensywną, nieprzerwaną pracę konieczną do lotu.

Płuca ptaków to system bardzo dobrze ukrwionych rurek, w których powietrze może przepływać wyłącznie w kierunku od tyłu do przodu. Są niewielkie, a także sztywne, co sprawia, że nie zmieniają objętości podczas wymiany gazowej – gdyby nie to, przy wydechu ich objętość bardzo by się zmniejszała i podwójne oddychanie stałoby się nieefektywne (nie byłby wówczas możliwy przepływ powietrza w jednym kierunku).

Układ oddechowy ptaków ułatwia im lot również w inny sposób. Worki powietrzne wnikają do niektórych kości, co skutkuje zmniejszeniem masy ciała ptaka, a także chroni go przed wychłodzeniem i urazami mechanicznymi (powietrze działa tu jednocześnie jako izolacja i amortyzacja).

RKcAFECp9NPrg1
Grafika przedstawia budowę płuc ptaków i ich umiejscowienie w ciele ptaka. Składają się one z tchawicy – cienkiej rurki, która łączy płuca z dziobem. W budowie płuc możemy wyróżnić worki powietrzne przednie, znajdujące się bliżej głowy oraz worki powietrzne tylne, znajdujące się za nimi. Mają one formę worków o nieregularnym kształcie połączonych z płucami. Worki powietrze składają się z oskrzeli II-rzędowych. Mają one formę długich rurek, przez które przepływa powietrze.
Płuca ptaków mają budowę rurkowatą. Drobne oskrzela tworzące system odgałęzień oskrzeli głównych układają się równolegle względem siebie.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Nietoperze

Nie tylko ptaki wykształciły zdolność do aktywnego lotu – wśród kręgowców posiadły ją również nietoperze, będące jedynymi latającymi ssakami. W porównaniu z niewielkimi zwierzętami żyjącymi na ziemi nietoperze mają znacznie większą powierzchnię wymiany gazowej w stosunku do masy ciała oraz wyższe ciśnienie krwi. Przystosowania te umożliwiają im dostarczanie dużej ilości tlenu do mięśni. Ponieważ nietoperze nie mają worków powietrznych, nie są w stanie latać tak długo jak ptaki ani wzbijać się tak wysoko.

R1XOL58RNBMA1
Nietoperze (Chiroptera) to jedyne aktywnie latające ssaki.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.
bg‑azure

Zwierzęta nurkujące

Walenie

Poza brakiem tlenu atmosferycznego środowisko wodne charakteryzuje się jeszcze jedną właściwością, do której w toku ewolucji musiały się przystosować walenie – ciśnieniem wzrastającym wraz z głębokością i osiągającym bardzo wysokie wartości. By płuca tych ssaków nie zostały zgniecione, mają objętość proporcjonalnie mniejszą niż u zwierząt lądowych.

Jednak mniejsza objętość płuc skutkuje mniejszym zapasem powietrza możliwym do zabrania pod wodę. Aby to zrekompensować, większa ilość tlenu magazynowana jest w tkankach – z tego powodu krew waleni zawiera, w przeliczeniu na kilogram masy ciała, kilkukrotnie więcej hemoglobinyhemoglobinahemoglobinymioglobinymioglobinamioglobiny niż u ludzi.

Rggs4Opkc5NFd
Kaszalot spermacetowy (Physeter macrocephalus) nurkuje na głębokość nawet 1500 m, podczas gdy okręty podwodne implodują już na kilkuset metrach pod powierzchnią.
Źródło: Gabriel Barathieu, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.0.
Foki

U ludzi 36% tlenu znajduje się w płucach, a 51% we krwi. U fok w płucach przechowywane jest jedynie 5% tlenu, natomiast we krwi aż 70%. Dzięki temu zwierzęta te mogą zabierać pod wodę bardzo duży jego zapas, wystarczający nawet na 80 min.

Foki wykształciły także odruch nurkowania, który ma duży wpływ na zużycie tlenu. Polega on na automatycznym obniżeniu tętna, kiedy zwierzę nurkuje, co przekłada się na zmniejszenie zużycia tlenu, a zatem pozwala dłużej przebywać pod wodą.

RokCJKrKZTrJT
Foki (Phoca) są w stanie swobodnie pływać na głębokości, na której ludzie potrzebują specjalnych urządzeń. Mogą nurkować na głębokość nawet 200 m.
Źródło: Aquaimages, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 2.5.

Słownik

hemoglobina
hemoglobina

czerwony, zawierający żelazo barwnik białkowy rozpuszczony w osoczu krwi (np. u pijawek) lub znajdujący się w erytrocytach (u kręgowców); zdolny do przenoszenia tlenu i dwutlenku węgla w organizmie dzięki nietrwałemu łączeniu się z nimi

implozja
implozja

zjawisko polegające na zgnieceniu danego obiektu przez panujące wokół niego bardzo wysokie ciśnienie, znacznie przekraczające wartość ciśnienia w jego wnętrzu

mioglobina
mioglobina

białko odbierające tlen z krwi i magazynujące go w mięśniach szkieletowych oraz mięśniu sercowym

worki powietrzne
worki powietrzne

uchyłki dróg oddechowych u ptaków; stanowią system komór wypełniających się powietrzem i magazynujących je; działają też jako amortyzatory i izolatory termiczne