Definicja państwa

We współczesnej nauce funkcjonują różne definicje państwapaństwopaństwa.

Rp1s6uzdWUZcG
Definicja klasyczna (trójelementowa) autorstwa Georga Jellinka (1851–1911) – zakłada, że państwo złożone jest z trzech podstawowych elementów:
  • obywateli;
  • terytorium;
  • suwerennej władzy.
Definicja ta obowiązuje współcześnie, opisuje państwo jako trwałą, polityczną wspólnotę ludzi zamieszkujących określone terytorium i podlegających suwerennej władzy., Definicja politologiczna zakłada, że państwo jest przymusową organizacją, wyposażoną w atrybuty władzy zwierzchniej w celu:
  • ochrony przed zagrożeniami zewnętrznymi i wewnętrznymi;
  • stanowienia ładu;
co zapewnia na terytorium zamieszkiwanym przez obywateli tego państwa korzystne warunki do egzystencji ekonomicznej i politycznej., Definicja prawna opiera się na kryteriach przyjętych podczas konwencji w Montevideo w 1933 roku, takich jak:
  • stała ludność;
  • suwerenna władza;
  • określone terytorium oddzielone od innych granicą;
  • zdolność wchodzenia w stosunki międzynarodowe.

Wszystkie te definicje sprowadzają się do bardzo ważnego problemu, jakim jest kwestia uznania państwa na arenie międzynarodowej przez inne kraje. Teoria konstytutywna stwierdza, że państwo istnieje tylko wtedy, gdy uznają je inne państwa. Przeciwne założenie ma teoria deklaratywna, według której fakt ogłoszenia istnienia państwa nie musi być potwierdzony przez pozostałe państwa – wystarczy sama deklaracja.

Atrybuty (cechy) państwa

Celem powstania i funkcjonowania państwa jest organizowanie życia obywateli i zapewnienie im warunków do dalszego rozwoju przez zagwarantowanie bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego. Jest to możliwe, ponieważ państwo jest organizacją przymusową, która zmusza obywateli do posłuszeństwa i wykonywania poleceń. Tylko organy państwa mogą stanowić prawo na jego obszarze i wymagać od obywateli, by tego prawa przestrzegali. Wszystkie te elementy nazywamy cechami państwa lub jego atrybutami. Są to: terytorialność, suwerennośćsuwerennośćsuwerenność, władza i przymusowość.

Terytorialność

Pod pojęciem terytorialności państwa rozumie się to, że każde państwo zajmuje określone terytorium otoczone granicami. Składa się na nie obszar lądu, cieki wodne oraz wody przybrzeżne, obszar pod powierzchnią terytorium państwa i przestrzeń powietrzna nad nim oraz statki wodne i powietrzne. Wielkość terytorium państwa nie wpływa na jego istnienie. Obok siebie istnieją państwa duże, jak USA czy Federacja Rosyjska, i małe, jak Andora czy Watykan. Na tym tle Polska z powierzchnią 312 696 kmIndeks górny 2 (wraz z morzem terytorialnym 322 719 km²) plasuje się wśród państw o średniej wielkości.

R1ZL0WJ6gCjHH
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Suwerenność wewnętrzna i zewnętrzna

Suwerenność wewnętrzna oznacza, że władza państwowa na danym obszarze jest najwyższym organem decyzyjnym, który jest niezależny w podejmowaniu decyzji i nie podlega żadnym naciskom ze strony innych organizacji.

Suwerenność zewnętrzna to niezależność organów państwa w podejmowaniu decyzji na arenie międzynarodowej. Wyrazem tej suwerenności jest samodzielne decydowanie o ewentualnym członkostwie w danej organizacji międzynarodowej lub nawiązaniu stosunków dyplomatycznych z innym państwem. Państwo suwerenne zewnętrznie jest podmiotem prawa międzynarodowego, niezależnym od innych państw. Należy zaznaczyć, że sytuacja, kiedy państwo rezygnuje z części swojej suwerenności zewnętrznej, by stać się członkiem określonej organizacji międzynarodowej, jest rzeczą normalną.

Tak stało się w 2004 r., kiedy Rzeczpospolita Polska weszła do Unii Europejskiej, co nie stanowiło zagrożenia dla suwerenności państwa. Każde państwo, realizując swoją politykę zagraniczną, kieruje się racją stanu, czyli wyższością interesu państwa nad interesem obywateli, organizacji międzynarodowych czy innych państw.

RjLln2nbG5ugd
Uroczystość podpisania przez Prezydenta RP Aleksandra Kwaśniewskiego dokumentu ratyfikacji Traktatu dotyczącego przystąpienia Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej, Pałac Prezydencki
Źródło: KPRP, licencja: CC BY-SA 3.0.

Władza

Władza to wszelkie organy państwa powołane w celu zarządzania krajem. Na szczeblu centralnym, na mocy obowiązującego trójpodziału władz, wyróżniamy organy władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Na szczeblu lokalnym mamy do czynienia z instytucjami funkcjonującymi w ramach samorządu terytorialnego na szczeblu gminy, powiatu i województwa samorządowego. Wszystkie te organy władzy muszą mieć legitymizację władzylegitymizacja władzylegitymizację władzy, czyli prawo do jej sprawowania.

Przymusowość

Przymusowość to sformalizowana przynależność jednostki do danego państwa, którą określamy mianem obywatelstwa. Fakt bycia obywatelem rodzi określone prawa i obowiązki. Osoba taka jest zobowiązana w ramach swojego obywatelstwa do wypełniania określonych obowiązków obywatelskich oraz korzystania z przysługujących mu praw i uprawnień. W ramach przymusu państwowego władza może decydować o różnych kwestiach dotyczących mieszkańców kraju, jak nadanie obywatelstwa. W Rzeczypospolitej Polskiej odbywa się to przez otrzymywanie obywatelstwa po rodzicach, którzy są obywatelami RP, co nazywamy zasadą prawa krwi. Inną popularną zasadą jest prawo ziemi, według którego otrzymujemy obywatelstwo państwa, w którym się urodziliśmy, tak jak to funkcjonuje w USA. Polskie obywatelstwo można uzyskać na zasadzie naturalizacji. W przypadku osób, które zostały wywiezione z Polski w trakcie II wojny światowej na Wschód stosuje się zasadę repatriacji. Obywatele polscy, którzy utracili obywatelstwo lub się go zrzekli, mogą się starać o jego przywrócenie.

R13MhUb4W16BX
Obowiązek szkolny to tylko jeden z wielu aspektów przymusu państwowego – jakie inne potrafisz wymienić?
Źródło: Bladyniec, licencja: CC BY-SA 3.0.

Funkcje państwa

Każde państwo powinno spełniać określone funkcjefunkcja państwaokreślone funkcje, które są jedną z podstaw jego istnienia. Funkcją państwa określamy całokształt działań podejmowanych przez państwo w określonej dziedzinie życia społecznego. Obejmują one swoim zasięgiem sprawy wewnętrzne państwa oraz te związane z jego położeniem międzynarodowym. Z tego powodu dzielimy funkcje państwa na wewnętrzne i zewnętrzne. Szczególnie rozbudowany jest katalog funkcji wewnętrznych, które państwo realizuje, dążąc do zapewnienia bezpieczeństwa swoim obywatelom.

RWEthgftJ5BIc
prawodawczą jej celem jest tworzenie przez państwo systemu prawnego obowiązującego na jego terytorium;, socjalną wyrażającą się w dążeniu państwa do zapewnienia obywatelom minimum egzystencji, efektywnego zwalczania bezrobocia, doskonalenia systemu świadczeń socjalnych czy dbania o stan środowiska naturalnego;, porządkową (ochronną) polegającą na podejmowaniu przez właściwe temu organy władzy działań mających na celu zapewnienie ładu i porządku publicznego oraz wymuszenie na obywatelach, by przestrzegali obowiązujących przepisów prawa;, gospodarczo-organizatorską polegającą na organizowaniu gospodarki i oddziaływaniu na nią przy pomocy odpowiednich organów państwa; funkcja gospodarczo-organizacyjna może przyjmować różne warianty w zależności od kraju:
  • państwo liberalne, które tworzy podstawy funkcjonowania gospodarki i stara się w nią nie ingerować,
  • państwo regulowanej gospodarki rynkowej, w którym ma miejsce redystrybucja dóbr oraz ingerowanie państwa w sytuacjach kryzysowych w gospodarkę,
  • model państwo-przedsiębiorca, jaki wykształcił się w gospodarkach centralnie planowanych państw socjalistycznych;
    • , administracyjną w której całokształt działań podejmowany jest przez organy administracji publicznej (państwowej i samorządowej) we wszystkich sferach życia publicznego;, kulturalną obejmującą szeroko rozumiane oddziaływanie na kulturę, ochronę zabytków i miejsc pamięci, wspieranie badań naukowych i działalność edukacyjną;, wychowawczą której zadaniem jest wychowanie obywateli, by postępowali według zasad pożądanych przez państwo;, adaptacyjną polegającą na dostosowaniu państwa do zmieniającej się rzeczywistości współczesnego świata w dziedzinie polityki, gospodarki czy nowoczesnych technologii, a także na inicjowaniu nowych procesów społecznych;, innowacyjną dotyczącą wprowadzania zmian, które wymagają interwencji państwa; może ona mieć charakter wewnętrzny lub zewnętrzny, a zmiany mogą dotyczyć powiązań z podmiotami międzynarodowymi lub zmian w systemie funkcjonowania państwa;, regulującą oddziałującą na zachodzące procesy społeczne.

Funkcja zewnętrzna polega na zapewnieniu bezpieczeństwa międzynarodowego państwa, realizowaniu jego polityki zagranicznej i reprezentowaniu państwa w stosunkach międzynarodowych. Funkcję zewnętrzną pełnią Rada Ministrów i powołane Ministerstwo Spraw Zagranicznych oraz służby dyplomatycznedyplomacjadyplomatyczne.

Do funkcji zewnętrznej zaliczamy:

  • działania na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa państwa;

  • utrzymanie i rozwijanie stosunków z innymi państwami;

  • działania, które umożliwiają przepływ informacji oraz kontakty międzyludzkie.

Władza państwowa i jej cechy

Z pojęciem państwa nierozerwalnie łączy się pojęcie władzy, władzy państwowej i legitymizacji władzylegitymizacja władzylegitymizacji władzy. Władza to zdolność wydawania i egzekwowania decyzji. W przypadku władzy politycznej jest to zdolność do wydawania, narzucania i egzekwowania decyzji w skali społecznej. Daje to możliwość wpływania na ludzi tak, by zachowywali się w sposób oczekiwany i pożądany przez władzę. Najszerszym zakresem władzy politycznej jest władza państwowa. Adresatem decyzji tej władzy jest całe społeczeństwo, czyli obywatele, a sferą władzy jest całokształt zagadnień politycznych, społecznych i gospodarczych w państwie. Władza państwowa może w celu wyegzekwowania swoich decyzji zastosować środki przymusu lub użyć siły, oczywiście w ściśle określonych przez prawo sytuacjach.

Legitymizacja władzy

RHgEGpuSe1pHJ1
Max Weber (1864–1920)
Źródło: domena publiczna.

Do cech władzy zalicza się jej autorytet, stabilność i trwałość. Są one uzależnione od procesu legitymizacji władzy. Jest to proces społeczny, podczas którego dochodzi do dialogu między władzą i tymi, którzy się jej podporządkowują. Efektem tego dialogu jest potwierdzenie ważności podstaw władzy w państwie i jej akceptacja przez obywateli. Tym samym proces legitymizacji władzy sprowadza się do uznania, że jest ona słuszna, prawowita i zasługuje na aprobatę społeczeństwa.

R59zCnQChlIiE
legalną w której rządzeni są przekonani, że władza została zdobyta i jest sprawowana zgodnie z obowiązującym w państwie prawem, na przykład w wyniku wyborów; przejawia się to poszanowaniem norm prawnych, istnieniem aparatu urzędniczego oraz instytucji państwowych;, tradycyjną która opiera się na twierdzeniu, że rządzący zyskali władzę na podstawie tradycyjnych praw jej dziedziczenia w ramach rządzącej dynastii (na przykład Windsorowie w Zjednoczonym Królestwie Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej);, charyzmatyczną która jest konsekwencją przekonania, że sprawujący władzę nabył do niej prawo dzięki posiadaniu wyjątkowych zdolności i właściwości, takich jak: odwaga, zdolności przywódcze, charyzma czy autorytet itp., które predysponują go do sprawowania władzy; przykładem są rządy sanacji po zamachu majowym z 1926 r. dokonanym przez Józefa Piłsudskiego.

Niestety, władza państwowa, nawet gdy jest legalna i prawomocna, może ulec różnym deformacjom zagrażającym praworządności, prowadząc do różnego rodzaju patologii władzy. Pojawienie się patologii władzy powoduje, że państwo może nie realizować funkcji, które są na nie nałożone przez prawo, lub realizuje je w sposób częściowy, co jest niekorzystne dla kraju i jego obywateli.

Słownik

dyplomacja
dyplomacja

wszelkie czynności podejmowane w celu porozumiewania się i podejmowania współpracy z innymi państwami przy użyciu środków pokojowych, których celem jest realizacja polityki zagranicznej państwa

funkcja państwa
funkcja państwa

całokształt działalności państwa w określonej dziedzinie życia społecznego w celu realizacji określonych zadań

legitymizacja władzy
legitymizacja władzy

uprawnienie do funkcjonowania władzy wynikające z jej społecznej akceptacji i posłuszeństwa wobec niej

państwo
państwo

forma organizacji społeczeństwa na określonym terytorium, wyposażona w suwerenną władzę, która może nawiązywać i utrzymywać stosunki z innymi państwami

suwerenność
suwerenność

pełna swoboda, jaką ma państwo w prowadzeniu polityki wewnętrznej i zagranicznej oraz podejmowaniu decyzji politycznych; wyróżniamy suwerenność wewnętrzną i zewnętrzną