Dekolonizacja Afryki

W Afryce dekolonizacjadekolonizacjadekolonizacja rozpoczęła się pod koniec lat 50. Niepodległość uzyskały wtedy Maroko, Sudan i Tunezja oraz Ghana i Gwinea. W 1960 r. Zgromadzenie Ogólne ONZONZONZ uchwaliło deklarację wzywającą do likwidacji kolonializmu. Niepodległość uzyskało wówczas aż 17 kolejnych państw afrykańskich; rok ten nazwany został Rokiem Afryki.

RWKurH6NpLNKb1
Ahmad Ben Bella, pierwszy prezydent Algierii.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Najtrudniejszą drogę do niepodległości przeszła Algieria, ponieważ mieszkała w niej na stałe bardzo duża liczba francuskich osadników. Wojna o uzyskanie niepodległości rozpoczęła się tam w 1954 r. i trwała aż osiem lat. Francja traktowała Algierię jako własne terytorium i za wszelką cenę starała się tłumić rewolucję. Ówczesne działania wojsk francuskich zapisały się w historii jako szczególnie bezwzględne. Dalszemu przelewowi krwi kres położył w roku 1962 prezydent Charles de Gaulle, który pod naciskiem światowej opinii publicznej podjął decyzję o wycofaniu się Francuzów z Algierii.

1

W wielu już niepodległych krajach Afryki doszło do wojen domowych i wojskowych zamachów stanu. Granice państw afrykańskich zostały arbitralnie wykreślone przez europejskich polityków, bez uwzględniania podziałów plemiennych i religijnych. W imię pokoju państwa afrykańskie przyjęły zasadę niezmienności granic z czasów kolonializmu, ale sytuacja na tym kontynencie jest tak skomplikowana, że do dnia dzisiejszego trwają konflikty wewnątrz państw i między nimi.

RH1G2dnqvsLmt1
Koronacja Jeana Bedela Bokassy na cesarza, grudzień 1977 r. Ceremonia ta wzorowana była na koronacji cesarskiej Napoleona I. Jej przepych kontrastował z nędzą panującą w Cesarstwie Środkowoafrykańskim (1976–1979), obecnie Republice Środkowoafrykańskiej. Koronacja cesarska Bokassy I stała się symbolem wszechwładzy i ostentacyjnej rozrzutności afrykańskich dyktatorów doby postkolonialnej.
Wyjaśnij, z czego mogło wynikać otaczanie się takim przepychem przez nowych władców niepodległych państw afrykańskich.
Źródło: AFP, Pierre Guillaud, domena publiczna.

Źródłem problemów nowo powstałych państw był także brak tradycji państwowych: dla większości mieszkańców Afryki większe znaczenie miała lojalność wobec własnego plemienia i klanu niż wobec państwa. Urzędnicy afrykańscy często wzorowali się na sposobie życia białych urzędników kolonialnych. W rezultacie bolączką stały się korupcja i nadużycia. Wykształcone elity były bardzo nieliczne i swoje rządy opierały na sile wojska. Nowe państwa, zwłaszcza w Afryce, były słabe gospodarczo i politycznie dlatego szybko stały się polem rywalizacji Stanów Zjednoczonych i Związku Sowieckiego. Oba mocarstwa starały się uzyskać tam wpływy polityczne, a dzięki nim – osiągnąć albo cele strategiczne (np. dogodne miejsca na założenie baz wojskowych), albo gospodarcze (złoża surowców naturalnych). Podobnie też, choć w mniejszym zakresie, dawne mocarstwa kolonialne starały się gospodarczo uzależnić kraje, które dopiero co uzyskały niepodległość. Tego rodzaju relacje nazywa się neokolonializmem.

Ciekawostka
R1OILO1WSX6te1
Kwame Nkrumaha, działacz polityczny, myśliciel i pierwszy prezydent Ghany, który wprowadził pojęcie neokolonializmu.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Terminem „neokolonializm” określa się zazwyczaj politykę byłych metropolii dążących do utrzymania związków z dawnymi koloniami i do zachowania w nich wpływów politycznych, ekonomicznych i kulturowych. Przykładem może być postępowanie Francji, która w swoich byłych koloniach pozostawiła bazy wojskowe wraz z oddziałami Legii Cudzoziemskiej. Oznaczało to brak równowagi w stosunkach między dawną metropolią a koloniami. Po 1945 r. metropolie kolonialne stosowały metodę „wyjść, aby pozostać”. Polegała ona na przekazaniu zewnętrznych atrybutów niepodległości przy jednoczesnym zatrzymaniu rozwoju gospodarczego i utrzymaniu wpływów ekonomicznych. Zjawisko neokolonializmu można zatem zinterpretować dwojako. Z jednej strony jest to układ zależności między dawnymi koloniami a byłymi metropoliami, a z drugiej – program częściowego wyjścia państw postkolonialnych z zacofania gospodarczego. Program ten polega na inwestowaniu kapitału, wykorzystywaniu miejscowej taniej siły roboczej oraz rynku zbytu. Teoretycznie celem współpracy jest modernizacja struktury gospodarczej byłych kolonii, kraje zachodnie preferują jednak te dziedziny gospodarki, które są szczególnie korzystne dla nich. Czerpią więc z tej wspólnoty pokaźne zyski i utrzymują kraje ówczesnego Trzeciego Świata w zależności ekonomicznej. Część bogatych państw zachodnich (m.in. Francja, Niemcy, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania) przeniosła swoje fabryki do państw Trzeciego Świata ze względu na wysoki koszt siły roboczej u siebie. Neokolonializm pogłębił nierówności społeczne w krajach globalnego Południa i ich zależność od bogatej Północy. Zyski z wydobycia zasobów naturalnych czerpały (i czerpią nadal) zachodnie koncerny, a ubogie państwa nie tylko nie bogaciły się, ale też często do dziś zmagają się z zanieczyszczeniem środowiska, spowodowanym rabunkową gospodarką. Przykładem takich działań może być Nigeria (ropa naftowa i gaz), Irak (ropa naftowa), czy Sierra Leone (diamenty). Innym niekorzystnym skutkiem neokolonialnej polityki było narzucenie, np. krajom afrykańskim, języków europejskich jako urzędowych oraz dominacja kultury zachodnioeuropejskiej kosztem kultur etnicznych.

RrlTutN19Mxzw1
Wskaż na mapie państwa, które zyskały niepodległość jeszcze w latach 40. Z czego wynikała tak szybka dekolonizacja na tych terenach?
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0.

Republika Południowej Afryki i polityka apartheiduapartheidapartheidu

Jednym z istotniejszych problemów Afryki postkolonialnej była Republika Południowej Afryki (RPA), której powstanie proklamowano w 1961 r. Nie uznali jej za niepodległe państwo ani czarnoskórzy mieszkańcy (stanowiący większość w państwie), ani część państw afrykańskich. Przyczyną była prowadzona przez to państwo polityka apartheidu (po afrykanersku – separacja, rozróżnienie).

RVFurCYvz1C5D1
Znak informujący, że plaża jest dostępna tylko dla białych, Durban, Republika Południowej Afryki. Wyjaśnij, dlaczego apartheid powstał właśnie w RPA. Przypomnij, czyja to była wcześniej kolonia. Jakich miała osadników? Co to były wojny burskie?
Źródło: Guinnog, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Apartheid obowiązywał w RPA w latach 1948–1994, a w Rodezji (obecnie Zimbabwe) w latach 1971–1980. Do jego podstawowych założeń należały segregacja rasowa, dyskryminacja ludności kolorowej oraz podkreślanie misji cywilizacyjnej rasy białej. Czarnoskórzy mieszkańcy mogli się poruszać tylko wyznaczonymi środkami komunikacji i korzystać z lokali gastronomicznych przeznaczonych tylko dla nich. W latach 1963–1989 przeprowadzono tzw. bantustanizacjębantustanbantustanizację RPA – utworzono 10 bantustanów, czyli wydzielonych terytoriów przeznaczonych wyłącznie dla ludności murzyńskiej.

RH0FqAS0kWE1P1
Londyński autobus „bojkot apartheidu”, 1989 r.
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.0.

W związku z sankcjami międzynarodowymi (m.in. zamknięciem portów morskich dla statków RPA, wprowadzeniem ogólnoświatowego embarga na handel z tym państwem) oraz uznaniem apartheidu przez ONZ za zbrodnię przeciwko ludzkości, RPA zaczęła się wycofywać z tej polityki. Główną siłą polityczną walczącą z apartheidem stał się Afrykański Kongres NarodowyAfrykański Kongres NarodowyAfrykański Kongres Narodowy. W 1991 r. RPA anulowała wszystkie ustawy sankcjonujące apartheid. Dwa lata później uchwalono demokratyczną konstytucję. W 1994 r. zlikwidowano bantustany i przeprowadzono wolne wybory. Zwyciężył w nich Afrykański Kongres Narodowy, a jego przywódca Nelson MandelaNelson MandelaNelson Mandela został prezydentem. Istotną rolę w procesie likwidacji apartheidu odegrał również poprzedni prezydent Frederik de KlerkFrederik de KlerkFrederik de Klerk. Obaj politycy otrzymali w 1993 r. pokojową Nagrodę Nobla.

R1aIFg55lzipu
Od lewej: Frederik de Klerk, Nelson Mandela. Zwróć uwagę na osoby stojące w tle. O czym świadczy spora liczba czarnoskórych polityków?
Źródło: dostępny online na stronie brytyjskiego dziennika The Telegraph, tylko do użytku edukacyjnego.
Nelson Mandela
Frederik de Klerk

Słownik

apartheid
apartheid

(afr. apartheid od apart - osobno), ideologia polityczno‑społeczna dyskryminująca ludność czarnoskórą, oparta na segregacji rasowej

Afrykański Kongres Narodowy
Afrykański Kongres Narodowy

partia polityczna w RPA, założona w 1912 r. pod nazwą Południowoafrykański Tubylczy Kongres Narodowy jako organizacja walcząca z dyskryminacją rasową w Związku Południowej Afryki (od 1961 r. RPA) (definicja na podstawie Internetowej encyklopedii PWN)

bantustan
bantustan

(od słowa Bantu – oznaczającego grupy etniczne zamieszkujące Afrykę), wydzielone terytorium dla ludności czarnoskórej, na terenie RPA

dekolonizacja
dekolonizacja

(łac. de - od i colonia), otrzymywanie lub zdobywanie niezależności, niepodległosci przez kolonie, wyzwolenie się narodu z zależności kolonialnej

ONZ
ONZ

Organizacja Narodów Zjednoczonych, powstała w 1945 roku organizacja międzynarodowa, której zadaniem jest utrzymywanie spokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego oraz kontrola przestrzegania praw i wolności człowieka

Słowa kluczowe

postkolonializm, neokolonializm, RPA, Nelson Mandela, Frederik de Klerk, Pokojowa Nagroda Nobla, świat po II wojnie światowej, dekolonizacja

Bibliografia

Wiek XX w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2002.

Wielka historia świata. Tomy 1‑12 (praca pod patronatem Polskiej Akademii Umiejętności); Świat Książki 2004‑2006.

Seria Historia powszechna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011‑2019.