Przeczytaj
Eliza Orzeszkowa
![Obraz przedstawia portret młodej kobiety. Jej włosy są długie, zaczesane ku górze. Z tyłu głowy, na włosach, jest upięta chustka. Kobieta ma owalną twarz. Wyraźnie zaznaczone brwi i duże oczy. Jej nos jest prosty, wyrazisty. Na szyi kobiety widać kołnierzyk. Okala on dekolt ciemnej sukni.](https://static.zpe.gov.pl/portal/f/res-minimized/Rc6lUFHbdx00t/1645608230/1B2d2zsN0JhgpRi3W9iUYIO9rwan8Ya0.jpg)
Eliza Orzeszkowa, zd. Pawłowska, urodziła się w 1841 roku w Milkowszczyźnie pod Grodnem. W wieku siedemnastu lat wyszła za mąż za Piotra Orzeszkę i zamieszkała w Ludwinowie. Razem z młodszym bratem męża założyła tam wiejską szkółkę, działała na rzecz asymilacji Żydów. Pomagała choremu Romualdowi TrauguttowiRomualdowi Trauguttowi w czasie powstania styczniowegopowstania styczniowego. Przyszła pisarka podczas walk narodowowyzwoleńczych pracowała także w służbach pomocniczych. Wydarzenia te wpłynęły na twórczość Orzeszkowej i były źródłem wątków patriotycznych pojawiających się w jej dziełach. Do powstania nawiązywała między innymi w swoich powieściach Pompalińscy (1876), Widma (1880) i Nad Niemnem (1888). Małżeństwo z Orzeszką nie było szczęśliwe i w 1869 roku doszło do jego unieważnienia. Młoda autorka wyjechała do Grodna, gdzie zaczęła się utrzymywać z działalności literackiej – była jedną z pierwszych polskich pisarek, które traktowały literaturę jako swój zawód. Orzeszkowa publikowała teksty w czasopismach, takich jak „Tygodnik Ilustrowany” czy „Przegląd Tygodniowy”. Tematyce powstańczej poświęciła również ostatni wydany za życia zbiór opowiadań Gloria victisGloria victis (1910). Zmarła w Grodnie w 1910 roku.
Słownik
(łac. chwała zwyciężonym) – okrzyk wykorzystany przez Elizę Orzeszkową w opowiadaniu, nawiązujący do starożytnej frazy Vae victis! („biada zwyciężonym”) i odwracający jej znaczenie. Zawołanie z utworu polskiej autorki wyraża wiarę w moralne zwycięstwo pokonanych uczestników powstania styczniowego
heros z mitologii rzymskiej, utożsamiany z greckim Heraklesem; syn Zeusa i śmiertelniczki Alkmeny, znany ze swej wielkiej siły i bohaterskich czynów określanych mianem dwunastu prac Herkulesa
po 540 p.n.e.–480 p.n.e. – król Sparty w latach ok. 490 p.n.e.–480 p.n.e.; dowodził obroną wąwozu termopilskiego w 480 r. p.n.e., gdzie bohatersko zginął, osłaniając odwrót wojsk greckich; symbol wytrwałości i poświęcenia
(fr. naturalisme) – prąd literacki powstały w drugiej połowie XIX wieku wykorzystujący osiągnięcia nauk przyrodniczych, związany z poglądami deterministycznymi i ewolucjonistycznymi, często operujący silnymi środkami wyrazu, niestroniący od szczegółowego opisywania scen drastycznych, ukazujący ludzi jako organizmy biologiczne
polski zryw niepodległościowy zwrócony przeciw Imperium Rosyjskiemu, trwający w latach 1863–1864; było to największe polskie powstanie, zjednoczyło wszystkie klasy społeczne i zyskało poparcie opinii międzynarodowej
236 p.n.e.–183 p.n.e. – wódz wojsk rzymskich w czasie II wojny punickiej, znany głównie ze zwycięstwa nad Hannibalem podczas bitwy pod Zamą w 202 r. p.n.e.; później dwukrotnie pełnił funkcję konsula
(1826–1864) polski generał; początkowo niechętny powstaniu styczniowemu, ostatecznie dołączył do niego jako dowódca; wybrany na dyktatora powstania; aresztowany przez rosyjską policję, więziony, a następnie skazany na śmierć
(łac. biada zwyciężonym) – okrzyk pochodzący z czasów wojny Galów z Rzymianami. Według rzymskiego historyka Tytusa Liwiusza, kiedy Galowie zajęli całą stolicę Republiki poza Kapitolem, Rzymianie postanowili zapłacić okup. Najeźdźcy oszukiwali jednak przy ważeniu złota. Kiedy podstęp wyszedł na jaw, wódz Galów Brennus miał wykrzyknąć: Vae victis! i zażądać, aby zwyciężeni zapłacili jeszcze więcej