Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby udostępnić materiał Dodaj całą stronę do teczki

Wyprawa w stronę fantastyki

Podróże Guliwera wpisują się w nurt popularnej już od czasów starożytnych, a w nowożytnej Europie odnowionej przez Marca Polo (XIII/XIV w.), dokumentalnej lub na poły fikcyjnej literatury podróżniczej, w której ogromną rolę odgrywają opisy dalekich krain, zamieszkujących je ludów i ich obyczajów, nierzadko zaprawiane pewną dozą fantazji, wynikającej chociażby z niezrozumienia inności i obcości. Swift wykorzystuje motyw podróży do pokazania całkowicie fikcyjnych krajów (Liliput, Brobdingnag, Laputa, Glubbdubdrib i innych), rzekomo położonych gdzieś na obrzeżach naszych map, czyli w obrębie świata rzeczywistego.

R1F8Kb4tOXgla
Jedną z najważniejszych powieści angielskiego oświecenia są opublikowane w 1726 r. Podróże Guliwera do wielu odległych narodów świata irlandzkiego kaznodziei i satyryka Jonathana Swifta. Powieść ta uznawana jest za pierwszą ważną powieść fantastyczną w dziejach literatury. Na narodziny prawdziwej fantastyki naukowej trzeba będzie poczekać jeszcze co najmniej do roku 1818 (publikacja Frankensteina Mary Shelley), dzieło Swifta natomiast przynosi wiele wątków, które będą istotne dla rozwoju tej odmiany literatury w XX w.
Źródło: Pierwsza edycja Podróży Guliwera, 1726, domena publiczna.

Uwiarygodnieniu opowieści służy z jednej strony forma pamiętnikarska, z drugiej - liczne retoryczne chwyty1chwyty stosowane przez narratora.

Najdoskonalsze z nich zawarte zostały w ostatnim rozdziale powieści, gdzie czytamy: I tak, Miły Czytelniku, przekazałem ci wierne sprawozdanie z mych podróży […], a nie dbałem w nim tyle o kwiecistość, co o prawdę. Mógłbym, być może, na podobieństwo innych autorów, zaskoczyć cię nieprawdopodobnymi i przedziwnymi przygodami, lecz wolałem raczej zdać sprawę z rzeczy zwykłych […], gdyż głównym mym zamiarem było wzbogacenie twej wiedzy, a nie twa rozrywka. Dalej narrator sugeruje, że każdy autor powinien składać przysięgę przed Lordem Kanclerzem Anglii, że to, co opisuje, jest prawdą - sam oczywiście bez trudu taką przysięgę by złożył.

Czy te deklaracje narratora Podróży Guliwera są jedynie grą z fikcją literacką i retoryką? To pytanie prowadzi nas ku najważniejszej bodaj warstwie powieści, jaką jest satyrasatyrasatyra społeczna. Jonathan Swift znany był współczesnym przede wszystkim jako autor ostrych pamfletówpamfletpamfletów uderzających we wszelkie sfery życia: politykę, religię, kulturę. W swoich satyrach potrafił posługiwać się drastycznymi środkami, jak chociażby w słynnej Skromnej propozycji, w której opisał makabryczne rozwiązanie problemu głodu w Irlandii przez hodowanie dzieci na mięso. Również w przygodowej fikcji literackiej, jaką są Podróże Guliwera, zawarł rozważania społeczne, przedstawiając rozmaite przywary współczesnych sobie ludzi w krzywym zwierciadle dziwacznych ludów żyjących w nieznanych krainach. A zatem w odautorskiej retoryce tkwi przewrotne ziarno prawdy: Podróże przy całej swej fantastyczności opisują istotnie prawdziwy świat. Do najsłynniejszych satyrycznych epizodów powieści należy ten z podróży do krainy Liliputu, w którym opisane są zwalczające się frakcje zwolenników wysokich i niskich obcasów oraz trwająca od trzech lat wojna między sąsiadującymi mocarstwami - jej powodem jest spór o to, z której strony należy tłuc jajka przed zjedzeniem.

Ostatnia wyprawa Guliwera, do kraju Houyhnhnmów i Yahoosów, oprócz elementów satyry społecznej, obecnych w całym dziele, ma również cechy utopijne: opisanie doskonałego, harmonijnego społeczeństwa istot o kształtach koni. Podobnie jak we wcześniejszych utopiachUtopiautopiach - a i późniejszych antyutopiach - ład społeczny w państwie Houyhnhnmów opiera się na odgórnych przepisach regulujących życie obywateli. Wiek XX miał zrewidować te poglądy, niemniej podobne wizje społeczne stały się istotnym bodźcem dla popularnego nurtu literackiego.

Podróże Guliwera Jonathana SwiftaFrankenstein Mary Shelley to dwie powieści, które najsilniej wpłynęły na rozwój literatury fantastycznej. Historia szalonego naukowca z Ingolstadt jest archetypem powieści science fiction - eksperyment doktora Frankensteina odbija poglądy naukowe epoki, jest również wyrazem dążenia romantyków do zrównania się z Bogiem w dziele tworzenia. Powieść Swifta z kolei wprowadza elementy, które okażą się ważne zarówno dla fantastyki naukowej jak i literatury fantasy.

RhdomlvwWCR7C1
Jonathan Swift nie był pierwszy, który opisywał literacko odległe krainy, nawet nie pierwszy, który opisywał lądy nieistniejące, nie był też pierwszy, który opisał ustrój wymyślonego państwa. Nie tworzył też literatury fantastycznej w nowoczesnym rozumieniu, ponieważ gatunek taki jeszcze nie istniał. Niemniej jednak w swojej powieści po mistrzowsku połączył kilka istniejących już wcześniej w literaturze elementów, tworząc w ten sposób model, do którego świadomie lub nieświadomie odnosi się spora część późniejszych powieści, określanych przez nas mianem fantastyki.
Źródło: Charles Jervas, Jonathan Swift, domena publiczna.

Na koniec należy wspomnieć o jeszcze jednej odmianie fantastyki, która zapewne zawdzięcza sporo powieści Jonathana Swifta. Mianowicie o nurcie humorystyczno‑satyrycznym w obrębie tego gatunku. Doskonałym przykładem opowiastek, w których wyobraźnia fantastycznonaukowa miesza się z groteską, wykorzystując przy tym konwencję podróży do wielu odległych narodów wszechświata, są Dzienniki gwiazdowe Stanisława Lema. Ich bohatera, Ijona Tichego, różni od Guliwera właściwie jedynie to, że jego podróże do obcych krain są zamierzone, nie jest rozbitkiem na nieznanych lądach. Natomiast zarówno drobiazgowość opisów mieszkańców poszczególnych planet i obyczajów tam panujących, jak i pomysłowość w wymyślaniu absurdalnych sytuacji, wiedzie swój literacki ród właśnie od Podróży Guliwera.

1

Słownik

antyutopia
antyutopia

inaczej: dystopia; utwór przedstawiający wizję społeczeństwa zmierzającego ku katastrofie i samounicestwieniu

chwyty retoryczne
chwyty retoryczne

środki językowej ekspresji mające na celu wywołanie określonego wrażenia na odbiorcy, np. wzmocnienie emocjonalności lub obrazowości opisu, także uwiarygodnienie przekazywanych treści

fantasy
fantasy

utwór literacki, filmowy lub gra komputerowa, w których świat przedstawiony rządzi się prawami magii; także współczesny nurt fantastyki obejmujący tego typu utwory

pamflet
pamflet

(ang. pamphlet – broszura, krótka rozprawa na dany temat) utwór publicystyczny lub literacki krytykujący i ośmieszający określone grupy społeczne, instytucje albo osoby

satyra
satyra

(łac. satira) krytyka polegająca na ośmieszeniu danej osoby, rzeczy, zjawiska; w literaturze gatunek wywodzący się ze starożytnej Grecji, ukazujący świat w krzywym zwierciadle, piętnujący coś lub kogoś

science fiction
science fiction

(ang.) fantastyka naukowa, dzieło literackie lub filmowe, którego fabuła umieszczona jest w przyszłości lub w innych częściach wszechświata

utopia
utopia

(gr. ou - nic, topos - miejsce) wizja lub projekt doskonałego ustroju społeczno‑politycznego, którego idealny ład przedstawiany jest zazwyczaj bez względu na możliwość jego urzeczywistnienia; utopia nierzadko stanowi formę krytyki istniejącej rzeczywistości społeczno‑politycznej lub jakichś jej aspektów; termin ten został stworzony przez angielskiego humanistę, filozofa i polityka Tomasza Morusa (1478–1535); wydał on w 1516 r. dzieło zatytułowane Prawdziwie złota książeczka o najlepszym urządzeniu rzeczypospolitej i o nowej wyspie Utopii; Morus nie był pierwszym myślicielem, który proponował w traktacie literacko‑filozoficznym idealny ustrój społeczny – tradycja ta sięga Państwa Platona, ale to jego dzieło dało nazwę gatunkowi; inną słynną utopią jest Miasto Słońca (1602) Tommasa Campanelli (1568–1639); do wizji wczesnych utopistów odwoływali się późniejsi filozofowie, zwłaszcza pierwsi teoretycy socjalizmu, i pisarze, w Polsce m.in. Ignacy Krasicki; pod koniec wieku XIX w wizjach utopijnych zaczęto dostrzegać elementy negatywne: „idealne” państwa są państwami policyjnymi, porządek społeczny ma w nich zapewniać całkowita kontrola władzy nad społeczeństwem; powstanie systemów totalitarnych w XX w. potwierdziło te obserwacje, co dało bodziec do powstania nurtu antyutopii bądź dystopii, ukazującego skutki proponowanej przez utopistów inżynierii społecznej; najsłynniejsze dwudziestowieczne dystopie to Rok 1984 George’a OrwellaNowy wspaniały świat Aldousa HuxleyaWyspa doktora Moreau Herberta George’a WellsaMy Jewgienija Zamiatina, 451 stopni Fahrenheita Raya Bradbury’ego.

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida