Przeczytaj
Życie i twórczość
Zdjęcie przedstawia kilkupiętrową kamienicę. Na parterze znajduje się lokal z witryną.Rezydencja Auguste Comte od 1818 do 1822 roku w Dzielnicy Łacińskiej w Paryżu, Hermann Junghans.
W 1817 r. został sekretarzem Saint-Simona, a ich współpraca zaowocowała z czasem wzajemnym oddziaływaniem, choć oczywiście to do Saint-Simona należało pierwszeństwo w formułowaniu pewnych ważnych dla nich obu idei. Ponieważ jednak rola Comte’a w owej współpracy rosła i narastał też jego krytyczny dystans wobec niektórych pomysłów mistrza, więc po siedmiu latach, na rok przed śmiercią Saint-Simona, nastąpiło zerwanie — jego bezpośrednim powodem było wykorzystanie przez Saint-Simona w Katechizmie industrialnym obszernego tekstu Comte’a bez podania nazwiska autora. Jeszcze przed tym zerwaniem Comte sporządził "Plan badań naukowych niezbędnych do reorganizacji społeczeństwa", stanowiący podstawę do dalszych jego samodzielnych prac (opublikowany w 1883 r. jako Plan des travaux scientifiques nécessaires pour réorganiser la société). 2. Mniej więcej pod koniec lat 20. XIX w. filozof rozpoczął prace nad swoim wielkim sześciotomowym dziełem Cours de philosophie positive (Wykład filozofii pozytywnej), którym towarzyszyły regularne wykłady prezentujące jego treść. Comte wygłaszał je w swym prywatnym mieszkaniu przed wąskim audytorium, składającym się z kilku najwybitniejszych uczonych tamtej epoki. Dzieło zostało opublikowane w latach 1830—1842. Ostatni jego tom stanowił otwarty atak na najwyższe instytucje francuskiej edukacji i nauki, jakimi były Akademia i Uniwersytet, reprezentujące interesy wielkiej burżuazji. Comte zarzucał im hamowanie postępu nauki i propagowanie mętnej metafizyki. Krył się za tym atakiem także motyw osobisty: filozof od lat nie mógł doczekać się stanowiska profesora w Szkole Politechnicznej (o którego obsadzie decydowała Akademia), stałe dochody osiągał jedynie z niepewnej posady korepetytora i egzaminatora w tej Szkole. Na efekty nie trzeba było długo czekać — Comte w wyniku swego wystąpienia utracił pracę, a sprzedaż podręcznika jego autorstwa wstrzymano. Mimo tych szykan Comte’owi udało się przetrwać dzięki temu, że jego "filozofia pozytywna" budziła coraz większe zainteresowanie i uznanie zarówno we Francji, jak i za granicą.
Zdjęcie przedstawia portret starszego mężczyzny. Ma krótkie włosy, okulary oraz kwadratową twarz ze zmarszczkami. Mężczyzna siedzi na krześle. Ubrany jest w surdut. We Francji jej propagowaniem w prasie zajął się uczeń Comte’a, Emil Littré (1801—1881), filolog, lekarz, filozof, późniejszy członek Akademii Francuskiej, autor wartościowego do dzisiaj słownika języka francuskiego (Dictionnaire de la langue française). W Anglii do zaznajamiania czytelników z ideami Comte’a przyczynił się John Stuart Mill, który żywo zainteresował się "filozofią pozytywną" i podjął trwającą kilka lat korespondencję z Comte’em. W wyniku rozszerzania się grona entuzjastów nowej filozofii Comte otrzymywał zaproszenia do prowadzenia prywatnych lekcji oraz korzystał z prywatnych subsydiów. 3. Obraz przedstawia barykadę na ulicy. Znajdują się na niej ludzie. Grupa osób chwyta mężczyznę w surducie. Część osób ucieka w popłochu. Za barykadą unosi się dym. W tle stoją kamienice. Przedstawiwszy w Wykładzie… teoretyczne zręby swojego systemu, Comte zaczął przemyśliwać nad sposobami wprowadzenia jego zasad w życie społeczne, nad efektywnym, pozytywnym systemem polityki i moralności. Znalazło to wyraz w opublikowanej w 1844 r. Rozprawie o duchu filozofii pozytywnej. Skutkiem dalszych refleksji Comte’a na ten temat była idea "religii ludzkości", która po raz pierwszy została przez niego wyartykułowana w Rozprawie o całokształcie pozytywizmu (1848). Jednymi z jego ostatnich opublikowanych dzieł, kontynuujących tę moralno-polityczną, a nawet religijną wykładnię pozytywizmu był czterotomowy Système de politique positive (System polityki pozytywnej, 1851—1854) oraz Catéchisme positiviste (Katechizm pozytywistyczny, 1852). Z tym drugim okresem twórczości Comte’a wiąże się wydarzenie noszące wszelkie znamiona iście romantycznej egzaltacji. Niektórzy interpretatorzy w nim właśnie upatrują — nie jest pewne, czy słusznie — przyczyn zwrócenia się filozofa ku motywom religijnym. 4. Obraz przedstawia portret młodej kobiety. Ma ciemne, półdługie włosy, rumiane policzki i owalną twarz. Ubrana jest w suknię z dekoltem. Otóż w 1844 r. Comte poznał panią Klotyldę de Vaux, kobietę piękną i inteligentną, do której zapałał miłością i w której widział uosobienie wszelkich ideałów ludzkości. Wierzył, że ludzkość jako organizm społeczny trwa i rozwija się dzięki moralności przełamującej egoizm jednostek i promującej uczucia altruistyczne, a te mogą zrodzić się jedynie pod wpływem miłości — miłości mężczyzny do kobiety, rodziców do dzieci, jednostki do całej ludzkości. Uważał wprawdzie, że kobieta nie dorównuje intelektualnie mężczyźnie, ale jako wcielenie miłości stoi na straży moralności oraz więzi społecznych i dlatego powinna być otoczona kultem. Klotylda stała się w jego oczach żywym przykładem takiego wzniosłego uczucia, wiodącego aż do umiłowania wszystkich ludzi. Niestety po roku życia w szczęśliwym uniesieniu nadszedł nieoczekiwany cios — śmierć Klotyldy. Comte wpadł w ciężką depresję, ale żarliwa pamięć o zaletach ukochanej pozwoliła mu potraktować swoje kolejne prace jako wypełnienie jej misji wobec całej ludzkości. Powrócił do aktywnego życia, które oprócz pisania polegało teraz na działalności politycznej. 5. Przez całe lata Comte prowadził jako prelegent, w ramach zorganizowanej akcji mającej na celu szerzenie oświaty wśród robotników, wykłady z astronomii. W 1847 r., na rok przed rewolucją, wykłady poświęcił aktualnej sytuacji politycznej, co miało ten skutek, że wokół prelegenta zaczęła skupiać się grupka robotników, studentów Szkoły Politechnicznej i kilku uczonych, gotowych podjąć jakieś czynne działania. W momencie wybuchu rewolucji w 1848 r. Comte założył na bazie tej grupy Towarzystwo Pozytywistyczne, mające odgrywać rolę partii politycznej o zadaniach zbliżonych do wczesnego programu jakobinów z okresu Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Prezesem Towarzystwa został Fabien Magnin (1810—1884), stolarz, który potem przez lata propagował pozytywizm wśród robotników i reprezentował Towarzystwo na międzynarodowych zjazdach robotniczych. Większej politycznej roli Towarzystwo Pozytywistyczne jednak nie odegrało, gdyż po zamachu stanu Ludwika Napoleona Bonapartego, którego Comte wówczas poparł, większość jego uczniów zajęła przeciwne stanowisko, wskutek czego doszło do rozłamu i radykalnego zmniejszenia i tak niewielkiej liczebności Towarzystwa. Sam Comte również zniechęcony do polityki Ludwika Napoleona, odkąd ten mianował się cesarzem, poświęcił się nauczaniu i szerzeniu kultu ludzkości. 6. Tym sposobem Towarzystwo Pozytywistyczne stało się zalążkiem Kościoła pozytywistycznego z Auguste’em Comte’em jako Najwyższym Kapłanem Religii Ludzkości. W ostatnich swoich publikacjach filozof z detalami opracował pozytywistyczny kalendarz obowiązujący w tym Kościele, kult jego świętych, na których zostali desygnowani najwybitniejsi filozofowie, uczeni i artyści całej historii, a także zestaw sakramentów wzorowanych na sakramentach obowiązujących w religii katolickiej. Wyniósł też na ołtarze pozytywizmu postać Świętej Dziewicy, a w jej obliczu nietrudno było rozpoznać rysy Klotyldy de Vaux. Na dwa lata przed swoją śmiercią Comte sporządził testament, w którym wyznaczył na swego następcę na stanowisku Najwyższego Kapłana i Prezydenta Pozytywizmu wiernego swego ucznia, Pierre’a Laffitte’a (1823—1903).
Po śmierci filozofa w 1857 r. rozpoczął się trwający 12 lat proces sądowy, który wytoczyła uczniom Comte’a upominająca się o prawa autorskie po mężu pani Comte, odwołująca się do argumentu o niepoczytalności umysłowej męża. Proces ostatecznie wygrali uczniowie — spadkobiercy filozofa, ale przy jego okazji odbyła się burzliwa publiczna dyskusja nad prawomocnością zaliczania religii ludzkości do kanonu „filozofii pozytywnej”. Debata ta doprowadziła do rozbicia pozytywistówpozytywistów (od dawna już zresztą zapowiadanego) na dwa obozy: skupionych wokół Laffitte’a „ortodoksówortodoksów”, wiernych doktrynie mistrza ze wszystkimi jej konsekwencjami, i „rewizjonistów”, którym przewodził Littré, a którzy odrzucali religię ludzkości i zasady Comte’owskiej polityki. Mimo przegranego procesu ideeidee pozytywizmu zaczęły się szerzyć w Europie i to w wersji propagowanej przez frakcję Littrégo — dzięki jego aktywności publicystycznej. Natomiast „ortodoksi” zajęli się właściwie tylko komentowaniem dzieł mistrza oraz szerzeniem działalności Kościoła pozytywistycznego. Początkowo kaplice pozytywistyczne powstawały w obrębie Francji, ale z czasem religijny ferwor całkowicie przygasł. Jednak dziwnym zrządzeniem losu (czy raczej historii) religia ludzkości zaczęła się też przyjmować w Ameryce Południowej. Największy wpływ kościół pozytywistyczny uzyskał w Brazylii, gdzie do dzisiaj działa jako nieszkodliwa sektasekta. Nawet na brazylijskiej fladze narodowej niezmiennie widnieje sztandarowe hasło Comte’a: „Porządek i Postęp”.
Nauka, postęp, społeczeństwo
Kiedy Comte rozpoczynał pracę nad zrębami swojej filozofii, we francuskich kręgach intelektualnych postawiono przed sobą zadanie, najwyraziściej sformułowane przez Saint‑Simona, stworzenia Nowej Encyklopedii ludzkiej wiedzy. Chodziło o sporządzenie pełnej klasyfikacji nauk, ustalenie ich wzajemnych powiązań, określenie prawomocnych metod w nich stosowanych oraz wykrycie praw rządzących ich rozwojem. Zadanie to wyrastało i z ducha francuskiego oświecenia, i z potrzeby chwili, uwarunkowanej żywiołowym rozwojem nowych dziedzin nauki. Inne zadanie, które stało przed francuskimi intelektualistami, wypływało z bieżącej sytuacji politycznej – bardzo niestabilnej i grożącej anarchiąanarchią, gdyż kraj był wstrząsany buntami przeciwko Restauracji oraz ciągłymi sporami między rojalistami, tradycjonalistami, republikanami i rewolucjonistami. Zadanie to polegało na opracowaniu planu reorganizacji społeczeństwa, który zapewniłby spokój i dobrobyt; a plan taki, jeśli nie miał być nierealistyczną mrzonką, powinien się opierać na naukowym rozpoznaniu praw rządzących życiem społecznym. Tylko nauka bowiem, ustanawiając ścisłe i uniwersalnie ważne twierdzenia, może uśmierzyć wyrastające z partykularnych interesów spory. W umyśle Comte’a te dwa zadania się zespoliły. Stworzenie ogólnej teoriiteorii i klasyfikacji nauk, a więc stworzenie wszechogarniającego systemu wiedzy, stało się dla niego warunkiem społecznej prognozy: żeby wiedzieć, jakie urządzenie życia społecznego przyniesie kres anarchii i pokona kryzys, trzeba znać prawa rządzące rozwojem i powiązaniem ze sobą poszczególnych nauk, gdyż umożliwi to powstanie nauki o społeczeństwie. „Wiedzieć, żeby przewidywać” – savoir pour prévoir – oto hasło Comte’a. Ale żeby „wiedzieć”, trzeba znać historię rozwoju wiedzy, bo wiedza nie od razu osiągnęła postać naukową. Nauka to najdoskonalsza postać wiedzy, a żeby ją całkowicie rozpoznać, należy przestudiować kolejne fazy jej wyłaniania się z przednaukowych postaci. Comte pod wpływem lektur Vica, Condorceta, Woltera i pod osobistym wpływem Saint‑Simona stał się bardzo wrażliwy na zagadnienia filozofii historiifilozofii historii. To były motywy, które przyczyniły się do sformułowania przez niego słynnego „prawa trzech stadiów”.
Comte dostrzega zarówno w rozwoju intelektualnym gatunku ludzkiego, jak i w rozwoju osobniczym każdej jednostki trzy epoki czy fazy, przez które z konieczności ów rozwój przebiega. Już na podstawie zwykłej obserwacji widać, że dzieciństwo, młodość i dojrzałość każdego osobnika charakteryzują się różnymi typami mentalności. Oczywiście rozwój umysłowy jednostki jest dla Comte’a tylko analogią ilustrującą obrazowo dalece ważniejsze zagadnienie — historyczny rozwój form wiedzy, którym odpowiadają historyczne formy organizacji społecznej.
-
Pierwsze stadium to epoka teologiczna, obejmująca czasy prehistoryczne, starożytność i średniowiecze, epoka, w której wszelkie zjawiska tłumaczono działaniem sił nadprzyrodzonych. W jej pierwszej fazie ludzie przypisywali życie wszystkim ciałom zewnętrznym; w każdym zjawisku — pod wpływem wyobraźni, a nie rozumowania — upatrywali przejaw jakichś tajemniczych, duchowych sił, analogicznych do namiętności istot ludzkich. Był to okres fetyszyzmu. W następnym okresie tej epoki, której zwieńczenie stanowiła kultura starożytnej Grecji i Rzymu, ludzie przypisywali życie już nie obiektom materialnym, ale fikcyjnym istotom, bożkom i bogom, uwikłanym przez poetycką wyobraźnię w mitologiczne perypetie. To okres rozkwitu sztuki, okres pojawiania się pierwszych pojęć abstrakcyjnych (początki filozofii), ale też okres, w którym bogactwo uzyskiwano w drodze podboju militarnego, a nie pracy. Panującą formą religii był wówczas politeizm. Ostatnią fazę tej epoki wyznaczał okres panowania monoteizmu, kiedy to wraz z rozpowszechnieniem się chrześcijaństwa zmieniły się zarówno stosunki społeczne (zniesienie niewolnictwa, dowartościowanie pracy), jak i obraz świata. Okres ten to wyraźnie idealizowane przez Comte’a średniowiecze: wtedy to moralność wkroczyła do życia społecznego i politycznego, zaprowadzając ład społeczny, który podporządkował interesy indywidualne interesom całości. Wtedy też — dzięki upatrywaniu w jedynym Bogu rozumnego twórcy natury i rządzących nią praw — obraz świata zyskał na racjonalności.
-
Kolejna epoka, epoka metafizyczna, przypada na czasy nowożytne, a najlepszy wyraz znalazła w ideach reformacji, oświecenia i Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Należy jednak od razu zaznaczyć, że Comte używa w tym kontekście terminu "metafizyka" w odmiennym niż zwyczajowe znaczeniu. Epoka metafizyczna to dla niego nie tyle okres wielkich systemów filozoficznych, tłumaczących całość rzeczywistości przez odwołanie się do jednej nadprzyrodzonej zasady (np. osobowego Boga), ile okres destrukcyjny, krytyczny wobec starych wierzeń i autorytetów. W epoce metafizycznej myślenie nie odwoływało się do nadprzyrodzonych bytów, lecz poszukiwało wyjaśnień w obszarze wszechogarniającej przyrody — tyle tylko, że w miejsce owych bytów wprowadzało spekulatywne abstrakcje takie jak "natura", "rozum", "duch" czy "tchnienia życiowe" i "eter". Zastosowanie tych metafizycznych pojęć przyczyniło się do rozbicia całościowego obrazu świata, bo w miejsce jednego ustanowiło różne "absoluty". Było też wyrazem obalenia panującego dotąd ładu społecznego i moralnego — burzyło porządek myślowy, społeczny i polityczny, i choć przyczyniło się do emancypacji jednostek, to groziło chaosem, spowodowanym demokratyczną koncepcją powierzenia najważniejszych decyzji wolnej grze sił społecznych. Comte ma tu na myśli koncepcje umowy społecznej, a w szczególności filozofię Jeana Jacques’a Rousseau, która uzurpując sobie prawo do reprezentowania (metafizycznej) "woli powszechnej", w rzeczywistości narzucała większości swoje mniejszościowe interesy i zaowocowała krwawym terrorem Robespierre’a. Epoka metafizyczna na skutek swego krytycznego i destrukcyjnego charakteru niczego konstruktywnego, zarówno jeśli chodzi o system teoretyczny, jak i społeczny, nie stworzyła — zasadniczo jednak zmieniła świat. Oprócz zburzenia starych porządków przyczyniła się do uwolnienia umysłu ludzkiego z okowów myślenia teologicznego i przygotowała go do zajęcia się rzeczywistością doczesną i konkretną. Stanowiła zatem jedynie epokę przejściową.
-
Dopiero trzecia epoka, stadium pozytywne ludzkiej mentalności, dowodzi dojrzałości umysłu ludzkiego, który zarówno w sensie teoretycznej wiedzy naukowej, jak i w sensie organizacji życia społecznego zdolny jest do dzieł prawdziwie konstruktywnych. Epoka ta, zdaniem Comte’a, właśnie w jego czasach nadchodzi i można to zauważyć, studiując rozwój nauk — większość z nich stadium pozytywne już osiągnęła. Comte nie twierdzi przy tym, że pomiędzy poszczególnymi stadiami istnieją ostre, nieprzekraczalne granice. W zależności od dziedziny życia czy wiedzy ludzkość znajdować się może równocześnie w różnych stadiach, tak że stadia teologiczne, metafizyczne, a nawet pozytywne mogą w różnych sferach nakładać się na siebie.
Czym jednak charakteryzuje się pozytywne stadium umysłowości, pozytywistyczny światopogląd? Przede wszystkim antyspekulatywnymspekulatywnym, a więc antymetafizycznymmetafizycznym nastawieniem, związanym z zaufaniem do metod i osiągnięć nauk przyrodniczych, czyli z postawą scjentystycznąscjentystyczną. Przedmiotem ludzkiego poznania mogą być jedynie zjawiska dostępne doświadczeniu zmysłowemu i obserwacji – tzn. fakty – a nie jakieś niepoznawalne przyczyny pierwsze czy celowe albo jakiś ukryty mechanizm rządzący całą rzeczywistością, którego odkrycie (urojone, bo spekulatywne) pozwalałoby na ostateczną teoretyczną syntezę. Nazywanie przez Comte’a zjawisk faktami zawierało w sobie pewną intencję wynikającą z przeświadczenia ontologicznego: mianowicie taką, że zjawiska nie są po prostu subiektywnymi wrażeniami podmiotu poznającego (jak w skrajnej wersji sceptycznego empiryzmuempiryzmu), lecz obiektywnymi elementami rzeczywistości dostępnej zmysłowo. Granice doświadczenia muszą być granicami poznania i granicami rzeczywistości – poza nimi wiedza ludzka, na co właśnie wskazuje najwyższa jej forma, nauka, jest albo urojona, albo bezsilna. Jej siła natomiast, wyrażająca się w pozytywnym poznawaniu rzeczywistości, polega na pozostawaniu w tych granicach i analizowaniu dostępnych faktów. Tylko taka analiza – poprzez klasyfikację, porównywanie i eksperymentowanie na faktach – pozwala bowiem odkryć zachodzące pomiędzy zjawiskami stosunki i powiązania oraz dojść do ustalenia związków stałych, czyli „faktów ogólnych”, inaczej zwanych prawami. Siła nauki polega właśnie na odpowiadaniu na pytanie „jak?”, a nie na pytanie „dlaczego?”, bo tylko w ten sposób może ona ustalać prawa rządzące zjawiskami. Zadanie nauki to nie docieranie do ukrytych sprężyn rzeczywistości, absolutnych początków czy zasad, do „istoty” każdej rzeczy, ale właśnie formułowanie praw. Formułowanie praw, których zbiór jest wiedzą otwartą na nowe odkrycia i przede wszystkim wiedzą operacyjną, skwantyfikowaną – a więc w pewnym sensie względną – a nie pełnym i ostatecznym (absolutnym) obrazem wszechświata, do czego nauka nie aspiruje. Nie znaczy to, że Comte akceptuje ateizm – poglądy głoszone przez ateistów są tak samo nierozstrzygalne jak dywagacje teologiczne. Postawę naukową charakteryzuje pewien minimalizm poznawczy. Dzięki temu nauka osiągnąć może niespotykaną dotychczas w rozwoju ludzkiej wiedzy ścisłość i pewność, pozwalającą przewidywać przyszłe zjawiska i wykorzystywać teoretyczne ustalenia w praktyce, czyli może być użyteczna. Tylko takie uprawianie nauki uwolni ludzką wiedzę od czczych spekulacji i metafizycznych rojeń, a to jest warunkiem rzeczywistego wzięcia świata w posiadanie przez ludzi, dostosowania go do ich potrzeb i tym samym ciągłego doskonalenia i świata, i ludzkości.
Słownik
(gr. anarchía — bezrząd, chaos) stan chaosu i nieporządku powstały wskutek braku lub bezsilności ośrodków władzy; postulowany przez anarchistów ustrój polityczno‑społeczny; naruszanie norm lub ignorowanie prawa i władzy
(gr. émpeiros — doświadczony) fil. kierunek w teorii poznania wywodzący poznanie ludzkie z doświadczenia zmysłowego, zewnętrznego lub wewnętrznego
(gr. philosophia — umiłowanie mądrości, gr. historia — wiedza) dziedzina ogólnych rozważań nad przebiegiem procesu dziejowego, nad sensem historii, statusem praw historycznych
(gr. idéa — wyobrażenie, wzór) myśl przewodnia, pomysł
(gr. ta meta physika — to, co jest po fizyce) dział filozofii zajmujący się bytem jako takim – jego podstawowymi własnościami, leżącymi u podstaw świata, który jest nam dostępny poprzez doświadczenie zmysłowe
(gr. orthos — prosty + doksa — nauka, sąd) bezwzględne wyznawanie jakiejś doktryny i rygorystyczne przestrzeganie wszystkich jej zasad, norm
(łac. positivus — oparty, uzasadniony) kierunek filozoficzny w XIX i XX w. pojmujący naukę jako badanie faktów, postulujący oczyszczenie wiedzy z wszelkiej metafizyki
(łac. scienta — wiedza) pogląd filozoficzny głoszący, że uzyskanie prawdziwej wiedzy o rzeczywistości jest możliwe tylko przez poznanie naukowe
(łac. secta — stronnictwo) odłam wyznaniowy jakiejś religii; grupa ludzi skupiona wokół jakiegoś przywódcy, mająca własną religię; grupa społeczna stanowiąca odłam wśród wyznawców jakiejś ideologii
(łac. speculativus — badawczy) fil. oparty na myśleniu abstrakcyjnym, oderwany od rzeczywistości
(gr. theoria — oglądanie, badanie) całościowa koncepcja zawierająca opis i wyjaśnienie określonych zjawisk i zagadnień; też: czyjakolwiek koncepcja na określony temat; dział nauki o literaturze, kulturze, sztuce itp. zajmujący się systematyzowaniem pojęć i twierdzeń leżących u podstaw tych dziedzin; teza jeszcze nieudowodniona lub nieznajdująca potwierdzenia w praktyce