Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał

Prawo wojenne

Już w średniowieczu Kościół próbował narzucić pewne ograniczenia i stworzyć możliwość ochrony najsłabszych, aby zapobiec wyjątkowej brutalności rzemiosła wojennego. Zasady te miały dotyczyć całego świata chrześcijańskiego jako swego rodzaju międzynarodowe prawo wojenne, jednak były w różnym stopniu respektowane. W wieku XIX i XX proces prawnego uregulowania zjawiska wojny jako naturalnego elementu relacji między państwami przyspieszył. Współcześnie zasady prowadzenia konfliktów zbrojnych są już ściśle sformułowanymi zapisami prawnymi, uchwalonymi i ratyfikowanymi przez większość państw.

Czerwony Krzyż

R9EMLWvdx1pkJ
Henri Dunant (1828−1910), szwajcarski filantrop, kupiec i założyciel Czerwonego Krzyża. W 1901 r. przyznano mu pierwszą w historii Pokojową Nagrodę Nobla. Zmarł w przytułku.
Źródło: domena publiczna.

W czerwcu 1859 r. doszło pod Solferino do krwawej bitwy między wojskami francusko‑włoskimi a austriackimi. W wyniku tego starcia śmierć poniosło ok. 40 tys. żołnierzy. Wielu z nich zmarło już po walce z odniesionych ran, ponieważ służby medyczne obu armii nie były w stanie zapewnić wystarczającej pomocy. Świadkiem tego zdarzenia był Szwajcar Henri Dunant. Z jego inicjatywy w 1863 r. powstał ruch Czerwonego Krzyża opiekujący się m.in. rannymi żołnierzami, a rok później została sformułowana pierwsza z konwencjikonwencjakonwencji genewskich.

R1KKiTgnejqN3
Ilustracja interaktywna 1. Czerwony Krzyż opis alternatywny, 2. Czerwony Półksiężyc opis alternatywny, 3. Czerwony Kryształ opis alternatywny
Ruch Czerwonego Krzyża jest międzynarodową organizacją humanitarną. Jej podstawowy cel to ochrona życia i zdrowia zarówno w czasie pokoju (edukacja zdrowotna, niesienie pomocy podczas klęsk żywiołowych, organizacja krwiodawstwa), jak i w czasie wojny (opieka nad jeńcami, rannymi i chorymi). Ze względu na chrześcijańską symbolikę krzyża przyjęło się, że kraje o tradycji muzułmańskiej stosują oznaczenie półksiężyca, a inne (np. Izrael) – kryształu. Organizacje Czerwonego Krzyża działają także w poszczególnych krajach, np. Polski Czerwony Krzyż.
Źródło: domena publiczna.

Liga Narodów

Pierwszą powszechną międzynarodową organizacją, której celem miało być zachowanie pokoju i przeciwdziałanie wojnom, była utworzona w 1926 roku Liga Narodów. W 1927 roku aż 60 państw ratyfikowało traktaty paryskie, dając wyraz swojemu dążeniu do zdefiniowania agresji i uregulowania kwestii wojny w skali międzynarodowej. W wielu innych umowach międzynarodowych sprecyzowano zasady prowadzenia działań zbrojnych, np. konwencje haskie (1907 r.), traktat waszyngtoński (1922 r.) zakazujący używania gazów bojowych, protokół genewski zakazujący stosowania broni biologicznej i chemicznej (1925 r.), protokół londyński, regulujący kwestie walki na morzu (1936 r.).

Konwencje genewskie

RL298kJAGjzAB1
Oryginał pierwszej konwencji genewskiej, 1864 r.
Źródło: Kevin Quinn, licencja: CC BY 2.0.

Konwencje genewskie to zbiór umów prawa międzynarodowego z zakresu postępowania w czasie konfliktów zbrojnych. Pierwszą z nich, O poprawie losu rannych wojskowych w armiach w polu będących, podpisano w Genewie 22 sierpnia 1864 r. Stanowiła ona przede wszystkim o neutralności personelu sanitarnego i wyłączeniu go z udziału w walkach. Międzynarodowym oznaczeniem sił medycznych miał być czerwony krzyż na białym tle. Konwencja określiła również, że ludność cywilna, która udziela pomocy rannym, nie może być atakowana i powinna być traktowana z szacunkiem. Dokument zobowiązywał także do jednakowego traktowania rannych, bez względu na ich narodowość. Kolejną konwencję genewską podpisano 6 lipca 1906 r. Zwiększała ona zakres ochrony rannych żołnierzy, wprowadzała też i ustalała procedury ewidencji rannych oraz wymiany informacji o nich.

Doświadczenia II wojny światowej, podczas której część państw nie przestrzegała lub w ogóle nie ratyfikowała umów chroniących rannych żołnierzy, jeńców wojskowych i ludność cywilną, doprowadziły do podpisania 12 sierpnia 1949 r. czterech kolejnych konwencji. Ze względu na ich rangę przepisy te zyskały status norm ius cogens – czyli powszechnie obowiązujących wszystkich uczestników, niezależnie od tego, czy dane państwo ratyfikowało konwencje, a także niezależnie od okoliczności, w jakich toczą się działania wojenne, również podczas okupacji.

Konwencje genewskie z 12 sierpnia 1949 r.

R3VOm26Mg29UR1
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

W kolejnych latach do czterech konwencji genewskich z 1949 r. dodano protokoły dodatkowe.

R1RLocwdXFpTK
Protokół I Protokół I z 1977 r. nakładał na strony uczestniczą- ce w konflikcie zbrojnym ograniczenia w stosowaniu metod i środków szkodzenia nieprzyjacielowi: wyłączał z działań militarnych ludność cywilną, a również obiekty służące opiece nad rannymi i chorymi oraz niezbędne do przetrwania ludzkości. Zabraniał także stosowania środków powodujących zbędne cierpienia i czyniących poważne szkody w środowisku naturalnym. Protokół ten określił też sytuację prawną organizacji i instytucji obrony cywilnej podczas trwania konfliktów zbrojnych., Protokół II Protokół II pochodził z tego samego roku i do- tyczył ochrony ofiar międzynarodowych konfliktów zbrojnych – zapewniał im tzw. minimum humanitaryzmu., Protokół III III protokół dodatkowy z 2005 r. wprowadził „znak trzeciego protokołu” – czerwony romb z białym rombem w środku, umieszony na białym tle (tzw. czerwony kryształ), którym ma być oznacza- ny personel medyczny z przyczyn religinych niestosujący znaków czerwonego krzyża i czerwonego półksiężyca.

Konwencje haskie

Konwencje haskie regulują zasady prowadzenia konfliktów zbrojnych oraz ochrony dóbr kultury podczas wojny. Pierwsze z nich zostały podpisane 29 lipca 1899 r. Odnosiły się do pokojowego rozstrzygania sporów międzynarodowych (I konwencja haska), unormowania zwyczajów i praw podczas wojny lądowej (II konwencja haska) i określały zastosowanie konwencji genewskiej z 1864 r. do wojen prowadzonych na morzu. Kolejną konwencję, W sprawie okrętów szpitalnych, przyjęto 21 grudnia 1904 r. Dokumenty podpisane w Hadze 18 października 1907 r. zastąpiły lub poszerzyły ustalenia z 1899 r.

R1C9F60pBCT4f
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Organizacja Narodów Zjednoczonych

Powstanie w 1945 r. Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) umocniło antywojenne prawa międzynarodowe.

R1UWWYC2oIgaQ
Siedziba ONZ w Nowym Jorku.
Przedstaw okoliczności utworzenia ONZ.
Źródło: Cancillería Ecuador, wikipedia.org, licencja: CC BY-SA 3.0.
Karta Narodów Zjednoczonych

Artykuł 2

  1. Wszyscy członkowie powstrzymają się w swych stosunkach międzynarodowych od groźby użycia siły lub użycia jej przeciwko integralności terytorialnej lub niezawisłości politycznej któregokolwiek państwa bądź w jakikolwiek inny sposób niezgodny z celami Organizacji Narodów Zjednoczonych.

karta Źródło: Karta Narodów Zjednoczonych, dostępny w internecie: bb.po.gov.pl [dostęp 20.01.2021 r.].
R6aTRcKHaauS71
Flaga ONZ
Dowiedz się, ile państw należy obecnie do Organizacji Narodów Zjednoczonych.
Źródło: domena publiczna.

Zgodnie z zapisami Karty każde użycie siły, w tym dla samoobrony, musi mieć zgodę Rady Bezpieczeństwa ONZ. Tak skonstruowany system bezpieczeństwa międzynarodowego zaprojektowany został na potrzeby rzeczywistości, w której dominowały konflikty międzypaństwowe, a najczęstsze formy agresji sprowadzały się do inwazji na obce terytorium lub ataku na siły zbrojne innego państwa. W latach 90. XX wieku organizacja musiała się jednak zmierzyć z konfliktami, które miały bardziej złożony charakter: były to konflikty wewnątrzpaństwowe, wojny domowe o różnym podłożu, ludobójstwa, katastrofy humanitarne. Z czasem nowym wyzwaniem stały się konflikty z udziałem podmiotów niepaństwowych, jak organizacje terrorystyczne.

Słownik

konwencja
konwencja

umowa społeczna lub międzynarodowa przyjmująca zazwyczaj zespół norm działania i postępowania w określonych sytuacjach; konwencje międzynarodowe zawierane są w sprawach specjalnych, wymagających najczęściej unormowania przez wiele państw

konflikt asymetryczny
konflikt asymetryczny

konflikt, w którym przeciwnicy dysponują nieproporcjonalnym potencjałem (militarnym, ekonomicznym) i mają różny status prawno‑międzynarodowy (jedna ze stron nie jest podmiotem prawa międzynarodowego, np. organizacja terrorystyczna)