Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał
Raiy3GdFHgQW41
Poeci Zdzisław Stroiński, Tadeusz Gajcy, Andrzej Trzebiński zaliczani do pokolenia Kolumbów.
Źródło: domena publiczna.

Pokolenie Kolumbów to określenie, które na stałe weszło do historii literatury dzięki powieści Romana Bratnego Kolumbowie. Rocznik 20 wydanej w 1957 r. Stało się też kluczem do interpretacji twórczości artystów urodzonych około roku 1920. Bratny, sam należący do tej generacji, stworzył wielowątkową opowieść o ludziach wkraczających w dorosłe życie w okresie II wojny światowej. Przedstawił tragiczne losy warszawskiej młodzieży ze środowiska inteligenckiego, uczestniczącej w zbrojnej konspiracji antyhitlerowskiej w szeregach Armii Krajowej. Koleje życia głównych bohaterów tworzą typowe życiorysy pokolenia, które przyszło na świat już w niepodległej Polsce i miało kształcić się, pracować, realizować swoje marzenia i aspiracje. Krzysztof Kamil Baczyński pisał w 1938 roku w liście do koleżanki:

Sławomir Koper Śmierć poety

Odwalić maturę, zwiedzić Włochy, Egipt.

C2 Źródło: Sławomir Koper, Śmierć poety, [w:] tegoż, Miłość w Powstaniu Warszawskim, Warszawa 2013, s. 117.

Wybuch II wojny światowej to symboliczny kres świata, który ci ludzie znali. Wyrazistą cechą twórczości pokolenia Kolumbów jest poczucie, że potężne zewnętrzne siły odebrały im młodość, zmusiły do przedefiniowania celów, przyjęcia określonej postawy wobec zaistniałej sytuacji:

Lesław M. Bartelski Genealogia ocalonych

Wojna nosiła bowiem charakter totalnej, jednostki nie miały żadnego wpływu na nią, front trwał przez całe pięć lat i pięć miesięcy, każdy z przypadków mógł się okazać śmiercionośny. Apokaliptyczne wizje katastrofistówkatastrofizmkatastrofistów zbladły wobec rzeczywistości, tego nalotu zbrodni i okrucieństwa, gdzie zacierały się granice wrażliwości sumień człowieczych. Świadomość niepewności istnienia, nieustanne zagrożenie było najpowszechniejszym uczuciem, obojętne, czy ktoś dokonał wyboru walki, czy nie. Za wysokim czerwonym murem getta ginęli co godzina ludzie z głodu i chorób zakaźnych, jeśli nie dosięgła ich kula żandarma. Trupy leżały na chodnikach przykryte gazetami, które darł wiatr na strzępy i ciskał nimi po przepełnionych ulicach. [...] Ciężkie warunki życia dawały się wszystkim we znaki, kradzież zamieniała się, niestety, w cnotę narodową. [...] Społeczeństwo ulegało stałej demokratyzacji, równanie przebiegało oczywiście w dół. Listonosz jeździł za bimbrem i rąbanką, świat jego wzruszeń i przeżyć był równie heroiczny co konspiratora, jedna ich ochraniała noc, skala zaś ryzyka w istocie nie była wcale taka odmienna.

C3 Źródło: Lesław M. Bartelski, Genealogia ocalonych, Kraków 1963, s. 77–78.

Postawę wyrażającą się w poczuciu odpowiedzialności obywatelskiej i patriotycznej zaszczepiła generacji Kolumbów przedwojenna szkoła hołdująca wzorcom romantycznego postrzegania powinności wobec ojczyzny. Młodzi, mimo poczucia dziejowej niesprawiedliwości, wzięli na swoje barki ciężar zbrojnego oraz moralnego sprzeciwu wobec okupanta. Wielu z nich zdecydowało się na udział w konspiracji zaraz po klęsce wrześniowej. Równocześnie uczestniczyli w tajnym nauczaniu, byli aktywni twórczo. Jednak ich podstawowym celem stała się walka z okupantem.

Opis doświadczeń i uczuć, oddanie klimatu czasu Apokalipsy spełnionej stało się jednym z największych wyzwań twórców generacji wojny. Założenia poezji skamandrytów, pogardliwie określanych w czasie wojny mianem ,,pięknoduchów”, nie odpowiadały realiom wojennej rzeczywistości i rozterkom przeżywanym przez młodych ludzi. Związany ze „Sztuką i Narodem”„Sztuka i Naród”„Sztuką i Narodem” Andrzej Trzebiński głosił śmierć poezji, opowiadając się za wyższością dramatu, który najlepiej pozwala, w jego opinii, oddać tragiczne doświadczenia.

Poeci poszukiwali sposobu pokazania rozdźwięku między osobistymi pragnieniami a powinnością wobec ojczyzny i narodu, potrzebą miłości a koniecznością zabijania i patrzenia na wszechobecną śmierć. Uciekali przed patosem, dosłownością. Czerpali inspiracje z poezji Józefa Czechowicza, zwracali się w stronę twórczości Cypriana Kamila Norwida, Juliusza Słowackiego i założeń romantycznego mesjanizmu. Wielu, tak jak Baczyński, kreowało w swoich utworach oniryczneonirycznyoniryczne odległe światy, szukając w nich ucieczki i ukojenia, sposobu na wyrażenie pokoleniowego doświadczenia. Kazimierz Wyka uważa, że:

Kazimierz Wyka Pokolenia literackie

Generacja wojenna odrzuciła ostatecznie katastrofizmkatastrofizmkatastrofizm, jej tendencją była walka o oblicze nowego humanizmu, wyłaniającego się z klęski dawnych pojęć, które w zetknięciu z wojennym koszmarem zbankrutowały. [...] Jednym z elementów zespalających odmienne spojrzenia na zagadnienia poezji i wojny był motyw przeznaczenia, anhellicznyanhellicznyanhelliczny, dominujący w utworach młodych - wyrzeczenie się ziemi, zgoda na ofiarę z życia, a nawet i więcej - poszukiwanie wielkości w śmierci, która nadchodziła razem z walką.

C4 Źródło: Kazimierz Wyka, Pokolenia literackie, Warszawa 1991, s. 149.

Wojna staje się w tych tekstach irracjonalną siłą przypadkowo wybierającą swe ofiary. Krzysztof Kamil Baczyński pisał:

Krzysztof Kamil Baczyński Żyjemy na dnie ciała

Żyjemy na dnie ciała. Na samym dnie grozy.
Rzeźbi nas głód cierpliwy i tną białe mrozy.
U okien przystajemy. Noc za oknem czeka
i śmierć się jeży cicho, gdy czuje człowieka.

C5 Źródło: Krzysztof Kamil Baczyński, Żyjemy na dnie ciała, [w:] Antologia literatury polskiej, red. J. Grzybowski, Katowice 2007, s. 774.

Tadeusz Borowski rozliczał się z idealistycznym pojmowaniem świata w utworze Czasy pogardy:

Tadeusz Borowski Czas pogardy

Spod brwi zmarszczonych boleśnie oczy człowiecze patrzą.
Przeminie żelazny krok, chorągwie dymu się zetlą,
umilknie kobiet pisk i zawodzenie pobitych,
pomniki nasze i bronie, i tarcze pójdą na złom
i ślady zawieje wiatr. Wnuk nasz, z kobiety zrodzony,
zwycięzcy i niewolnika imion zapomni na zawsze.

C6 Źródło: Tadeusz Borowski, Czas pogardy, [w:] Kamienny świat, Warszawa 1976, s. 74.

Poeta wyraża podstawową rozterkę pokolenia Kolumbów - nawet jeśli potomni zostaną uwolnieni od doświadczenia wojny, to dla niego i jego rówieśników nie ma już nadziei. Nie tylko muszą oni złożyć najwyższą ofiarę, ale także poradzić sobie ze świadomością, że zostanie ona zapomniana, bo takie są prawa historii:

Lesław M. Bartelski Genealogia ocalonych

[...] nie było wyboru; został on całkowicie narzucony przez los i historię, można go było przyjąć lub odrzucić, ale to nic nie znaczyło i nic nie zmieniało, gdyż śmierć dosięgała wszystkich jednakowo

C7 Źródło: Lesław M. Bartelski, Genealogia ocalonych, Kraków 1963, s. 246.

Przyjęcie postawy aktywnej staje się dla tych młodych ludzi wewnętrznym imperatywem, wyrazem szczerego, realnego sprzeciwu wobec „czasu pogardy”, który podtrzymuje wiarę w wartości stanowiące dla nich wyznacznik człowieczeństwa.

Słownik

anhelliczny
anhelliczny

(nawiąznie do postaci Anhellego z dramatu J. Słowackiego) – uosabiający najwyższe wartości duchowe

historiozofia
historiozofia

(gr. historía – badanie, informacja, opowiadanie + sophía – mądrość) – filozofia historii; ogólne rozważania nad sensem wydarzeń dziejowych, mechanizmami oraz prawami rządzącymi biegiem dziejów, miejscem i rolą jednostki w kształtowaniu historii, a także wzajemnymi relacjami pomiędzy kulturą a historią. Problematyka i ustalenia historiozofii zmieniają się w czasie pod wpływem aktualnych wydarzeń, osiągnięć nauki oraz przemian światopoglądowych

katastrofizm
katastrofizm

(gr. katastrophḗ — punkt zwrotny) – prąd artystyczny, szczególnie widoczny w poezji dwudziestolecia międzywojennego, wyrażający się przeczuciem nadchodzącej zagłady, historiozoficznym oraz metafizycznym niepokojem, nawiązaniami do języka symboliki biblijnej

mesjanizm
mesjanizm

(gr. Messias od aram. Mêszichã - pomazaniec) - wiara w przyjście Mesjasza; system idei, według którego zbawienie ludzkości nastąpi po przyjściu Mesjasza; mistyczna wiara w posłannictwo własnego narodu, wybranego przez Boga do wypełnienia zbawczej misji

oniryczny
oniryczny

(gr. óneiros – marzenie senne) - dotyczący marzeń sennych, snów

„Sztuka i Naród”
„Sztuka i Naród”

konspiracyjne czasopismo literackie wydawane przez organizację Konfederacja Narodu (KN), redagowane oraz wydawane w latach 1942‑1944 w Warszawie przez grupę młodych pisarzy (m.in. A. Trzebiński, T. Gajcy, W. Bojarski)