RwbSN4BS9Kvz4
Michaił Bułhakow (1891–1940)
Źródło: domena publiczna.

Michaił Bułhakow (1891–1940) – rosyjski prozaik i dramaturg. Urodził się w Kijowie, gdzie ukończył studia medyczne. Od 1921 roku mieszkał w Moskwie; pracował m.in. jako dziennikarz i asystent reżysera teatralnego. Jednocześnie pracował nad powieściami (Biała gwardia, Mistrz i Małgorzata), opowiadaniami (Diaboliada, Fatalne jaja) i dramatami, często utrzymanymi w konwencji fantastycznej. Ich druk był regularnie wstrzymywany przez cenzurę, a sam pisarz – inwigilowany przez radziecką tajną policję GPU z powodu zawartych w jego tekstach krytycznych aluzji do sowieckiego ustroju totalitarnego i rzeczywistości społecznej ZSRS. Swoje najważniejsze dzieło – powieść Mistrz i Małgorzata – pisarz tworzył przez około dwanaście lat, od 1928 roku do śmierci. Jego pierwsza wersja, nosząca tytuł Konsultant z kopytem, została odrzucona przez cenzurę. Bułhakow zniszczył maszynopis i rozpoczął pracę od początku, wielokrotnie zmieniając koncepcję. Ocenzurowana wersja Mistrza i Małgorzaty ukazała się w Rosji dopiero w 1966 roku.

Trzy światy Mistrza i Małgorzaty

Świat przedstawiony Mistrza i Małgorzatyzostał skonstruowany na zasadzie paralelizmu płaszczyzn fabularnychparalelizm płaszczyzn fabularnychparalelizmu płaszczyzn fabularnych. Na pierwszej płaszczyźnie akcja powieści toczy się w Moskwie przełomu lat 20. i 30. XX wieku. Ukazana jest ona jako świat odarty z wolności i zasad moralnych, w którym wskutek działania degenerującego, totalitarnego systemu politycznego kwitnie łapówkarstwo, donosicielstwo, chciwość i zazdrość. Komunistyczna cenzura niszczy powieść Mistrza, co doprowadza go do obłędu. O odzyskanie ukochanego walczy Małgorzata, w imię miłości zawierająca pakt z Wolandem. Drugą płaszczyznę fabularną stanowi świat przedstawiony powieści Mistrza – Jerozolima początku naszej ery, w której wędrowny filozofJeszua Ha‑Nocri zostaje skazany na śmierć za głoszenie poglądów niezgodnych z imperialną ideologią Rzymu i nauczaniem żydowskich arcykapłanów. W powieści Mistrza, podobnie jak w Moskwie, nie ma miejsca na wolność przekonań i wolność słowa. Urzeczywistnia się ona dopiero na trzeciej płaszczyźnie fabularnej – w zaświatach, gdzie splatają się i znajdują swój finał losy bohaterów moskiewskich i jerozolimskich.

bg‑cyan

Andrzej Drawicz wyróżnia w Mistrzu i Małgorzacie trzy płaszczyzny fabularne podporządkowane motywowi szatana. Zatytułuj każdy z tych wątków powieściowych.

Andrzej Drawicz Mistrz i diabeł. Rzecz o Bułhakowie

[Diabeł] władczo podporządkowuje sobie układ fabularny. Czas akcji powieści układa się w trzech dniach, od środy do soboty wieczór, między przybyciem do Moskwy i odlotem z niej zespołu Wolanda. Działanie zespołu określa bieg wydarzeń; cykl skandali rozbija spoistość moskiewskich układów. Jest to płaszczyzna pierwsza. Płaszczyznę drugą, którą [...] Bułhakowowskie pióro zaczęło formować nie od razu i która podobnie nie od razu pojawia się w samym dziele, tworzą losy tytułowych bohaterów. Diabelska siła pozwala im przezwyciężyć ziemskie przeciwności i otwiera przed nimi nowy wymiar istnienia. Wreszcie inicjuje też Woland projekcję przekomponowanego i sekularyzowanegosekularyzacjasekularyzowanego mitu biblijnego, dając ku końcowi możliwość zamknięcia go aktem uwalniającego miłosierdzia; i to jest płaszczyzna trzecia. Łączność tych trzech płaszczyzn, w sensie konstrukcyjnym, jest dziełem diabelskim. Zorganizowawszy powieściowe widowisko niby własny, szatański bal, zadbawszy o wszystkie efekty i spełniwszy rolę mistrza ceremonii, Woland z asystą ulatuje; a kiedy koncept zostaje spełniony i założenie „niech to diabli porwą” wyczerpane – kończy się też utwór, logicznie nazwany przez autora powieścią o diable.

[...]

Zespół Wolanda ma precyzyjną plastyczność [...]; jego postacie są obrysowane wyraźnym konturem, bez rozmyć i dwuznaczności. Równie konkretne są zadania zespołu, przypominającego roboczą brygadę fachowców o ściśle określonych kompetencjach, wysłanych w piekielną delegację służbową. Są one najdalsze od wszelkiej destrukcji. [...] diabły Mistrza i Małgorzaty nie wikłają się w żadne sprzeczności, działają ściśle według przyjętych założeń, a przede wszystkim wcale nie chcą zła [...]. Mają w Moskwie do załatwienia konkretne sprawy organizacyjne. W sfery ludzkiej realności mieszają sięen passanten passanten passant, od niechcenia, ale właśnie nie jako destruktorzy, lecz korektorzy błędów i regulatorzy zachwianych porządków. Od czasu do czasu, z nadmiaru sił nadprzyrodzonych, płatają figle bezinteresowne, poza tym jednak oddają to, co się komu należy; psują do reszty popsute, podstawiają nogę chwiejnemu, łamią spróchniałe, namawiają do złego niedobre. [...] Umieją wprawdzie zyskiwać i tracić cielesność, przepowiadać przyszłość, przemieszczać siebie, ludzi i rzeczy w czasie i przestrzeni. Czyny te jednak, zgodnie z wielokrotnie opisywanymi tradycjami, nie muszą być przejawami mocy piekielnych. Należą raczej do arsenału magów, czarowników, badaczy mocy tajemnych; do sfery okultyzmuokultyzmokultyzmu, mediumizmumediumizmmediumizmuparapsychologiiparapsychologiaparapsychologii. [...]

Tacy diabli, zaledwie w diabelstwie zaznaczeni, umowni, nader ziemscy i bardzo w ziemskich pracach zaaferowani – powołani są najwyraźniej po to, by wstrząsnąć układem, wymodelowanym w powieści bardzo dokładnie. Jest to materia powszedniości: obyczaju i psychologii społecznej. Składają się na nią nawyki, reakcje, repliki, odruchy. [...] To układ szpiegomanii, donosicielstwa, demagogii i gwałtu, które nie przestają być sobą także i wówczas, kiedy są obracane w żart [...]. To struktura złożona z podmienionych elementów: mieszkanie nie jest mieszkaniem ani sklep – sklepem, a organizacja literacka zajmuje się wszystkim, prócz literatury – jednakże [...] przymus uznawania nienormalności za normalność każe traktować pozór jak prawdę. [...]

Jest to rzeczywistość pseudologicznych zdań typu: „jesiotr drugiej świeżości”, argumentów „brałem, ale brałem nasze, radzieckie”, pytań retorycznych: „a za mieszkanie Puszkin będzie płacić?”[...]

Tak została [...] zrealizowana w Mistrzu i Małgorzacie wymowna zamiana ról: ludzki diabeł naprawia piekielne życie.

pol1 Źródło: Andrzej Drawicz, Mistrz i diabeł. Rzecz o Bułhakowie, Warszawa 2002, s. 457–463.
bg‑cyan
  1. Jakie role, według Drawicza, odgrywają diabły w świecie ludzi? Podaj przykłady z tekstu potwierdzające twoją odpowiedź.

  2. Odwołaj się do powieści Bułhakowa i uzasadnij tezę Drawicza, że diabły wcale nie chcą zła.

Słownik

paralelizm płaszczyzn fabularnych
paralelizm płaszczyzn fabularnych

(gr. parállēlos – równoległy, parallēlismós – porównanie) – w utworze fabularnym zabieg konstrukcyjny polegający na zestawieniu dwóch lub więcej światów przedstawionych i toczących się w nich akcji; realia i wydarzenia na poszczególnych płaszczyznach wiążą się na zasadzie analogii. Paralelizm płaszczyzn fabularnych służy ukazaniu uniwersalności prezentowanych w utworze problemów

sekularyzacja
sekularyzacja

(łac. saecularis – świecki) zeświecczenie, laicyzacja, ograniczenie roli religii w różnych dziedzinach życia społecznego, także przejście majątków, urzędów lub uprawnień spod władzy kościelnej pod władzę świecką

en passant
en passant

(fr.) mimochodem

okultyzm
okultyzm

(łac. occulere – skrywać) nazwa doktryn ezoterycznych (czyli dostępnych tylko wtajemniczonym) głoszących istnienie sił tajemnych w człowieku i naturze

mediumizm
mediumizm

(łac. medius – pośredni) wywoływanie zjawisk paranormalnych (tajemniczych, trudnych do racjonalnego wyjaśnienia) za pośrednictwem medium, czyli osoby zdolnej odczuwać tego typu zjawiska (np. mającej kontakt z duchami, zdolność jasnowidzenia itp.)

parapsychologia
parapsychologia

(gr. para – przy, obok, poza; gr. psyche – dusza +  gr. logos – słowo, nauka) dziedzina badań z pogranicza psychologii zajmująca się zjawiskami paranormalnymi