Plan sześcioletni

Zadowalające wyniki planu trzyletniego zachęciły władze do opracowania nowego planu gospodarczego – planu sześcioletniego, który miał być realizowany w latach 1950–1955. Jego głównym autorem był , gorący zwolennik sowieckiego modelu gospodarki. Toteż podstawową ideą planu sześcioletniego było wprowadzenie takiej gospodarki, w której państwo występowało jako prawie wyłączny właściciel środków produkcji i zarządzało nią w sposób scentralizowany.

RZcCQvdu8lond
Plan sześcioletni był kluczowym projektem polskiej gospodarki lat 50. XX w. O jego znaczeniu przypominano społeczeństwu zwłaszcza podczas ważnych wydarzeń, jak choćby w trakcie pochodu pierwszomajowego w Warszawie w 1950 r. Baner zawieszono na fasadzie budowanego właśnie Centralnego Domu Towarowego. Czego symbolem są modele przedmiotów umieszczone na podwyższeniu?
Źródło: Kazimierz Sayse-Tobiczyk, Wikimedia Commons, domena publiczna.
Hilary Minc

Za priorytet uznano budowę przemysłu ciężkiego i kolektywizację rolnictwa. Szybkie uprzemysłowienie kraju, nazywane przez propagandę „socjalistyczną industrializacjąindustrializacjaindustrializacją”, opierało się na rozwoju przemysłu energetycznego, wydobywczego, maszynowego, metalurgicznego i chemicznego. Sztandarową inwestycją planu sześcioletniego był kombinat metalurgiczny w Nowej Hucie, obok którego zbudowano wzorcowe osiedle robotnicze.

R1IYAoC2fxXGu1
Plac Centralny – główny punkt Nowej Huty. Według założeń miało to być miejsce do spacerów, z deptakiem i zielenią, jak również węzeł komunikacyjny i przesiadkowy. Jaką nazwę nosi obecnie?
Źródło: Tom Rollauer, licencja: CC BY-SA 4.0.

Wskaźniki na minusie

Wyniki wykonania planu sześcioletniego nie były zadowalające (przedstawia je tabela zamieszczona niżej), jedynie produkcja przemysłowa wyraźnie przekroczyła jego założenia. Nie udało się osiągnąć planowanego dochodu narodowego, ale najbardziej społecznie odczuwalne były niskie wyniki produkcji rolnej, realnego wzrostu wynagrodzeń oraz spożycia na jednego mieszkańca.

Ponadto wyraźny wzrost statystyczny produkcji przemysłowej uzyskano głównie przez wzrost zatrudnienia, a nie poprawę wydajności pracy. Zamiast inwestować w nowoczesne, wydajniejsze technologie, mobilizowano pracowników do bardziej wytężonego wysiłku przy pomocy sztucznie nakręcanego współzawodnictwa pracy. Wobec izolacji od gospodarek zachodnich z każdym rokiem rosło zapóźnienie technologiczne polskiego przemysłu.

Po wybuchu wojny koreańskiej wzrosły natomiast wydatki na rozbudowę przemysłu zbrojeniowego, powiększenie armii (ze 140 tys. żołnierzy w 1948 r. do 400 tys. w 1953 r.) oraz jej dozbrojenie i doposażenie. Było to ogromne obciążenie dla budżetu.

Podstawowe wskaźniki wykonania planu 6‑letniego

Wyszczególnienie

Plan

Wykonanie (1955)

Różnica

Dochód narodowy

212,3

173,5

-38,8

Inwestycje

240

236

-4

Produkcja przemysłowa

258,3

271,7

+13,4

Produkcja rolna

150

113

-37

Płaca realna

 140

104‑113

-36-(-27)

Zatrudnienie

 160

156

-4

Spożycie na 1 mieszkańca

150‑160 

130‑144

-20-(-16)

Ustawa o planie 6‑letnim, Rocznik statystyczny 1968, GUS, Warszawa 1968, s. 36 oraz K. Ryc, Spożycie a wzrost gospodarczy Polski, KiW, Warszawa 1968, s. 69.

Za: A. Jezierski, B. Petz, Historia gospodarcza Polski Ludowej 1944–1985, Warszawa 1988, s. 169.

Polecenie 1

Oceń, w jaki sposób realizacja planu sześcioletniego wpłynęła na zmiany w jakości życia Polaków.

Załamanie produkcji rolnej

Intensywna industrializacja pochłaniała lwią część dochodu narodowego, co bardzo niekorzystnie odbijało się na chronicznie niedoinwestowanym rolnictwie. Sytuację na wsi pogarszała polityka przyspieszonej kolektywizacjikolektywizacjakolektywizacji, polegającej na łączeniu gospodarstw indywidualnych w spółdzielnie rolniczespółdzielnie produkcyjnespółdzielnie rolnicze, które w przyszłości miały stanowić, obok Państwowych Gospodarstw RolnychPaństwowe Gospodarstwa RolnePaństwowych Gospodarstw Rolnych, podstawową formę własności na wsi. Jej efekty przedstawia poniższa tabela.

Dynamika rozwoju spółdzielczości produkcyjnej w latach 1949–1955

Lata

Udział spółdzielni produkcyjnych w areale gruntów (w%)

Liczba członków spółdzielni (w tys.)

Liczba spółdzielni produkcyjnych

1949

 -

 -

243

1950 

0,8

23,3

2199

1951 

3,2

77,4

3056

1952 

3,4

85,2

4478

1953 

6,7

158,5

7772

1954 

8,2

192,4

9322

1955 

9,2

205,2

9750

Źródło: Rocznik statystyczny 1956, GUS. Warszawa 1956, s. 143, 154 i 156.

Za: A. Jezierski, B. Petz, Historia gospodarcza Polski Ludowej 1944–1985, Warszawa 1988, s. 213.

Polecenie 2

Na podstawie własnej wiedzy wyjaśnij, jakimi metodami władze państwowe wpływały na decyzje rolników o przystąpieniu do spółdzielni. Na podstawie danych oceń, czy osiągnęły zamierzony cel.

Przywiązani do ziemi

Wzrost liczby spółdzielni produkcyjnych był wyraźny, ale daleki od oczekiwań władzy, której celem była całkowita likwidacja indywidualnych gospodarstw rolnych i pełna kolektywizacja. Na przeszkodzie realizacji takich planów stali przede wszystkim polscy chłopi, przywiązani do swoich gospodarstw, gotowi w ich obronie znosić wszelkie szykany. A te nie były rzadkością, podobnie jak nadmierne obciążenie gospodarstw indywidualnych wysokimi podatkami i obowiązkowymi dostawami.

Pracowitość i oddanie rolników nie mogły jednak zastąpić brakujących środków finansowych już nie tylko na rozwojowe inwestycje, ale nawet na podtrzymanie dotychczasowej produkcji. Większość funduszy przeznaczona na rolnictwo trafiała do nieefektywnych spółdzielni produkcyjnych i Państwowych Gospodarstw Rolnych. W efekcie prowadziło to do spadku produkcji rolnej i chronicznych niedoborów żywności na rynku.

Społeczne koszty industrializacji

R1AFSLlUAGeXK1
Reforma walutowa na okładce czasopisma satyrycznego „Szpilki”. Jakie waluty rozpoznajesz? W jaki sposób przedstawiono polską złotówkę i jaka inna waluta jej towarzyszy? W jaki sposób pokazano waluty zachodnie?
Źródło: Muzeum Karykatury, tylko do użytku edukacyjnego.

W Polsce brakowało pieniędzy na tak forsowną rozbudowę przemysłu ciężkiego, toteż odbywała się ona kosztem rolnictwa i przemysłu spożywczego, które pomijano w wydatkach inwestycyjnych. Z czasem przyczyniło się to do niedoboru żywności i wzrostu jej cen.

Ponadto państwo sięgało bezpośrednio do kieszeni obywateli. Służyło temu rozpisywanie pożyczek wewnętrznych. Formalnie były one dobrowolne, ale wobec niechętnych stosowano różne metody nacisku.

Ogromnym ciosem dla nieco zamożniejszej części społeczeństwa była wymiana złotego, którą przeprowadzono w 1950 r. Stare złotówki na nowe wymieniano w relacji 100 : 3, ale ten przelicznik zastosowano wyłącznie w przypadku wynagrodzeń i lokat bankowych do wysokości 100 tys. zł. Pozostałe oszczędności wymieniano w relacji 100 : 1. Szacuje się, że poczynione w ten sposób „oszczędności” stanowiły 10 proc. wartości rocznego budżetu państwa. Z perspektywy społecznej był to zwyczajny rozbój.

Nieodczuwalny manewr gospodarczy

Mimo znacznego wzrostu dochodu narodowego płace realne nie rosły, a stopa życiowa uległa nawet pewnemu obniżeniu. Intensywna rozbudowa przemysłu powodowała przepływ ludności ze wsi do miast, które nie były przygotowane do wchłonięcia rosnącej liczby nowych mieszkańców. Z braku wystarczającej liczby mieszkań młodzi robotnicy gnieździli się w przeludnionych hotelach robotniczych.

Wojciech Roszkowski Przekształcenia społeczne i gospodarcze w Polsce w latach 1944–1989

[...] W rezultacie zniszczeń i zmian w systemie gospodarczo- -politycznym dokonanych w latach 1939–1950 ukształtowała się nowa struktura społeczna Polski. Zgodnie z terminologią marksistowską obejmowała ona klasę robotniczą, chłopstwo i inteligencję „pracującą”. Grupą ignorowaną w oficjalnych badaniach, a faktycznie dominującą, była partyjna nomenklatura, czyli kilkadziesiąt tysięcy osób mianowanych na najwyższe stanowiska w państwie z polecenia partii komunistycznej. Byli to przede wszystkim członkowie PZPR, ale także, w mniejszej mierze, członkowie fasadowych „stronnictw sojuszniczych”: Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Demokratycznego, zajmujący czołowe stanowiska w ministerstwach, zjednoczeniach gospodarczych, dyrektorzy przedsiębiorstw oraz kierownicy różnych organizacji społecznych, politycznych lub kulturalnych nadzorowanych przez partię. Grupę tę nazywano często potocznie „właścicielami Polski Ludowej” lub „czerwoną burżuazją” z racji uprzywilejowanego dostępu do decyzji, a także dóbr trudno osiągalnych przez zwykłych obywateli: mieszkań, willi, samochodów, luksusowych artykułów konsumpcyjnych lub wyjazdów zagranicznych. Dochody nomenklatury obejmowały nie tylko same pensje, ale także rozmaite dodatki reprezentacyjne oraz talony na zakup wspomnianych dóbr.

Położenie chłopów, robotników i inteligencji było dość zróżnicowane, zważywszy ich stopień uzależnienia od wszechpotężnego państwa–partii i jego nomenklatury. Nomenklatura rekrutowała się ze wszystkich tych trzech grup, początkowo głównie spośród chłopów i niewykwalifikowanych robotników, z czasem coraz częściej spośród inteligencji, do której szeregów wchodzili też liczni przedstawiciele pozostałych grup.

Po wojnie chłopstwo zwiększyło swój stan posiadania ziemi i względnie poprawiło swe położenie materialne, choć przez całe dziesięciolecia żyło w niepewności wobec nigdy do końca nie zarzuconych komunistycznych planów kolektywizacji wsi. Opór przeciw tym planom, czy to w postaci spółdzielni produkcyjnych z lat 50., czy późniejszych kółek rolniczych, zdeterminował losy chłopstwa w PRL. [...]

t Źródło: Wojciech Roszkowski, Przekształcenia społeczne i gospodarcze w Polsce w latach 1944–1989, dostępny online: ngoteka.pl.
R1OOkfasqtPXJ
Kadr z Polskiej Kroniki Filmowej przedstawiający wymianę pieniędzy. Jak sądzisz, kto stracił najwięcej na tej reformie?
Źródło: 1950, Polska Kronika Filmowa, tylko do użytku edukacyjnego.

Pogarszające się warunki życia stały się źródłem niezadowolenia społecznego. W 1953 r. władze zdecydowały się na korektę planu sześcioletniego – tzw. manewr gospodarczy. Miał on polegać na doinwestowaniu rolnictwa, głównie spółdzielni i Państwowych Gospodarstw Rolnych oraz gałęzi przemysłu produkujących na potrzeby konsumentów. W praktyce jednak zmiany okazały się kosmetyczne i nie przyniosły oczekiwanych rezultatów. Polska wprawdzie przekształciła się z kraju rolniczego w kraj przemysłowo‑rolniczy, ale zmiana ta nie przyniosła poprawy warunków życia, a nawet spowodowała ich pogorszenie.

Słownik

industrializacja
industrializacja

(z łac. industria pilność, wysiłek, zamysł) uprzemysłowienie

kolektywizacja
kolektywizacja

(z łac. collectivus – zbiorowy) przekształcanie drobnych gospodarstw indywidualnych w wielkie rolnicze spółdzielnie produkcyjne

nacjonalizacja
nacjonalizacja

likwidacja prywatnej własności środków produkcji i przejęcie ich przez państwo

spółdzielnie produkcyjne
spółdzielnie produkcyjne

(z pol. spółdziałać) jedna z form gospodarki socjalistycznej w rolnictwie opierająca się na wspólnej własności ziemi

Państwowe Gospodarstwa Rolne
Państwowe Gospodarstwa Rolne

wielkie gospodarstwa rolne będące przedsiębiorstwami państwowymi

Słowa kluczowe

plan sześcioletni, industrializacja, rolnictwo w Polsce, spółdzielnie produkcyjne, Państwowe Gospodarstwa Rolne

Bibliografia

Wielka historia świata. Tomy 1‑12 (praca pod patronatem Polskiej Akademii Umiejętności); Świat Książki 2004‑2006

Wielka historia Polski, tomy 1‑10; Oficyna Wydawnicza FOGRA, Kraków 2016