Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
RuBxPvmFT4RVz1
Źródło: Stanisław Ignacy Witkiewicz, Portret Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, 1924, domena publiczna.
Maria Pawlikowska -Jasnorzewska Cisza leśna

Jak jednorożec z bajki, piękniejszy nad słowa,
cicho i dumnie –
wybiegłaś na skraj czasu, ty, miłości nowa,
i patrzysz ku mnie.
O, tylko nie zawracaj, płochliwa, niegłodna,
w głąb cienistego boru!
Podbiegnij i krzyknąwszy, wbij mi w serce do dna
tęczowy twój jednoróg!

M184 Źródło: Maria Pawlikowska -Jasnorzewska, Cisza leśna.
Cyprian Norwid Fatum

I
Jak dziki zwierz przyszło Nieszczęście do człowieka
I zatopiło weń fatalne oczy –
– – Czeka – –
Czy człowiek zboczy?
II
Lecz on odejrzał mu – jak gdy artysta
Mierzy swojego kształt modelu -
I spostrzegło, że on patrzy – co? skorzysta
na swym nieprzyjacielu:
I zachwiało się całą postaci wagą
– – I nie ma go!

M0184 Źródło: Cyprian Norwid, Fatum.
Rd9ZoLOc4mLuR
Cyprian Kamil Norwid
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Charakterystyczny dla poetów sposób pisania, tradycje, które odegrały kluczową rolę w ich poezji, czy wreszcie tematyka – i to nawet nie dominująca w ich twórczości, ale poruszana w obu wymienionych wierszach – są zdecydowanie odmienne. Szukając mimo to podstawy do porównań, można wskazać na widoczne w obu wypadkach tendencje do bardzo skondensowanego i skrótowego ujęcia opisywanych zjawisk.

W przypadku romantycznego poety stanowisko to wyprowadzać należy z jego oryginalnej teorii języka poetyckiego i ciszy, której potrzebuje słowo, aby mogło w pełni wybrzmieć. Skrótowość wierszy Pawlikowskiej wynika zaś raczej z jej skłonności do miniatury, do bliskiego postulatom awangardowym ujmowania „maksimum treści w minimum słów”. Mimo wszystkich istotnych różnic, wiersze Cisza leśnaFatum już przy pierwszej lekturze ujawnić muszą wiele zbieżności, trudno byłoby bowiem nie zauważyć, że „brzmią” one podobnie. Owo podobieństwo brzmienia wynika przede wszystkim ze sposobu obrazowania, kreślenia sytuacji lirycznej, a także innych aspektów poetyki, jak rytmiczność oraz obecność rymów; oba utwory są zatem nieregularne, choć nie są wolne. Oboje poetów cechuje także minimalizm środków poetyckich.

Należy także zwrócić uwagę na kompozycję utworów. Dwudzielna kompozycja obu wierszy w całości jest podporządkowana takiemu samemu schematowi, który można by przedstawić za pomocą związku frazeologicznego „spotkać na swojej drodze miłość / nieszczęście”. Pierwsza część w obu przypadkach stanowi swoistą ekspozycję, prezentuje moment owego spotkania, druga natomiast przedstawia reakcję człowieka, który z danym zjawiskiem zostaje skonfrontowany. W wierszu Norwida podział ten został wyraźnie oznaczony, utwór Pawlikowskiej (choć pozbawiony odautorskiej numeracji) rozpada się na dwie czterowersowe całości, realizujące powyższy schemat.

Oba utwory wykorzystują ten sam zabieg – animizację pojęć abstrakcyjnych. Różnica pomiędzy zwierzętami, które zostały wybrane do ich upostaciowienia, odpowiada różnicy pomiędzy ożywianymi za ich sprawą zjawiskami. W pierwszym wypadku jest to więc jednorożec z bajki, piękniejszy nad słowa. Jednorożec to fantastyczne, podobne do pięknego białego konia stworzenie, noszące na środku czoła spiralny róg, który – według średniowiecznych wierzeń – miał magiczną moc. Urok, delikatność, ale i podkreślona przez poetkę „baśniowość” zwierzęcia, współgrają z wyjątkowością i subtelnością miłości, która dzięki temu zabiegowi zostaje obdarzona swoistym odautorskim komentarzem. Decydując się na stworzenie mitologiczne i od niego właśnie pożyczając formy dla ucieleśnienia najważniejszego z ludzkich uczuć, poetka wyraźnie wskazuje, że jest to uczucie rzadkie, niezwykłe i wyjątkowe.

Zupełnie inne zwierzę wybiera Norwid, bo też zupełnie inne pojęcie ma się w nim pomieścić. W wierszu Fatum nie znajdziemy wprawdzie precyzyjnego określenia gatunkowego, ale wers: Jak dziki zwierz przyszło Nieszczęście do człowieka sugeruje, że chodzi tu o zwierzę drapieżne. Siła i umiejętności łowieckie jako podstawowe atrybuty takiego stworzenia, a także fakt, że może ono zagrozić człowiekowi, wydają się doskonale pasować do nieszczęścia, które także atakuje człowieka, a skutki takiego ataku bywają tragiczne.

Mimo zasadniczej różnicy w wymowie obu wierszy (Fatum przynosi bowiem rozważania dotyczące konieczności doświadczania nieszczęść i pokonywania tego typu prób, które są istotnym składnikiem ludzkiego losu, szczególnie ważnym w przypadku artystów czy myślicieli, podczas kiedy utwór Pawlikowskiej jest jedynie pewnego rodzaju pochwałą miłości) nie sposób nie zauważyć istotnych podobieństw w kompozycji obu tekstów. Zastosowanie animizacji i wykorzystanie sytuacji spotkania człowieka z dzikim zwierzęciem jako głównego motywu zaowocowało bardzo podobną strukturą utworów. Niezależnie też od różnicy tematyki struktura ta okazała się skuteczna w przekazywaniu powierzonych jej treści. Oglądane w takim zestawieniu wiersze pozwalają dostrzec element, który przy indywidualnej lekturze każdego z nich mógłby pozostać niezauważony. Jest nim mianowicie specyficzne ujęcie ludzkiego losu, którego istotą jest nieustanne „spotykanie” różnego rodzaju uczuć, zdarzeń czy sytuacji – zarówno tych, których pragnie się doświadczyć, jak i tych, których wolałoby się nigdy nie przeżywać. Z Ciszy leśnej Marii Pawlikowskiej‑Jasnorzewskiej i Fatum Cypriana Norwida wynika jednak niezbicie, że samo spotkanie niczego jeszcze nie przesądza. Spotkanie to chwila zawieszenia, po której musi nastąpić jakaś reakcja.

Słownik

alegoria
alegoria

(gr. allēgoría – mówić w przenośni, obrazowo) – postać, idea lub wydarzenie, które poza dosłownym sensem mają również stałe i umowne znaczenie przenośne, w przeciwieństwie do symbolu, przesłanie alegorii jest zazwyczaj jednoznaczne. Odczytanie znaczenia alegorycznego wymaga pewnej erudycji wychodzącej poza prostą znajomość języka, np. kobieta z wagą i przepaską na oczach jest alegorią sprawiedliwości

animizacja
animizacja

(łac. animo - ożywiam) rodzaj metafory nadającej przedmiotom martwym lub abstrakcyjnym właściwości istot żywych np. konający dzień

metafora
metafora

(gr. metaphorá – przeniesienie) – inaczej przenośnia; zespół słów, w których znaczenie jednych zostaje przeniesione na znaczenie pozostałych, na zasadzie dostrzeżonego między nimi pokrewieństwa

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida