bg‑pink

Przypomnij sobie, czym jest etyka. Zastanów się, jaką rolę odgrywa w jej rozważaniach pojęcie cnoty.

Czym jest etyka? Czym jest cnota?

EtykaetykaEtyka należy do sześciu klasycznych dziedzin filozoficznychdziedziny filozoficznedziedzin filozoficznych, a więc tych dyscyplin, które nigdy nie usamodzielniły się i nie stały naukami od filozofii niezależnymi. Do dziś stanowią one integralne części ogólnie rozumianej filozofii, a każda z nich zadaje odmienne, sobie właściwe pytania. Można powiedzieć, że główne pytanie etyki brzmi: Co i dlaczego powinienem jako człowiek? Jej zadaniem pozostaje bowiem rozstrzyganie, jak powinniśmy postępować na co dzień względem innych osób i istot oraz jakimi normami kierować się w życiu. Wielkim problemem etyki jest więc zagadnienie dotyczące tego, jak postępować moralnie.

Postępowanie moralne to takie, które szanuje godność własną, innych osób i prawa wszelkich istot. W tym kontekście możemy powiedzieć, że postępujemy moralnie, gdy nasze zachowanie realizuje pewne wartości, które nazywamy cnotami. Cnota jest bowiem trwałą dyspozycją do świadomego i dobrowolnego czynienia dobra. Jeśli jesteśmy nauczeni tego, że w każdej sytuacji, niezależnie od naszego własnego interesu i możliwych korzyści, niezależnie od ewentualnej woli innych osób, robimy to, co służy obronie godności i moralnego dobra zarówno naszego, jak i innych – jesteśmy osobami cnotliwymi i moralnie dobrymi.

bg‑pink

Zastanów się, czy jesteś w stanie nazwać poszczególne cnoty. Rozważ, jakie cechy charakteru powinna przejawiać osoba, aby mogła realizować konkretne cnoty.

Pierwotne rozumienie cnoty

R1SNwdcs6tv5d1
Greckie wyobrażenie personifikacji Areté.
Źródło: Carlos Delgado, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 1.0.

Pojęcie cnoty rozumianej jako aretéaretéareté wywodzi się z kultury starożytnej Grecji. Pierwotnie określało ono postawę ludzi mężnych, bohaterskich i szlachetnych. Właśnie ze względu na szlachetność wyrażaną przez ten termin przynależał on początkowo tylko do arystokratówarystokracjaarystokratów, a więc ludzi szlachetnie urodzonych, uważanych za najlepszą i dominującą grupę społeczną.

Takie potoczne rozumienie cnoty było stałym elementem greckiego światopoglądu i łączyło się z typowo greckim ideałem kalos‑kagathoskalos‑kagathoskalos‑kagathos, a więc przekonaniem, że piękno duszy zawsze idzie w parze z pięknem ciała. Człowiek dobry musiał być człowiekiem pięknym fizycznie. I odwrotnie – szpetota ciała oznaczała szpetotę duszy. Z tej perspektywy przeciwieństwem cnoty był występek, typowy dla pospólstwa i ludzi nikczemnych, acz niegodny prawdziwego, szanującego się arystokraty.

Pojęcie cnoty na stałe wchodzi do słownika filozofii za sprawą sofistów. Był to ruch filozoficzny, którego przedstawiciele byli nauczycielami retorów, polityków, sędziów i  w zasadzie każdej grupy społecznej, której praca polegała na pięknym wysławianiu się i konieczności bezwzględnego przekonywania rozmówców do swojej racji. Jak łatwo się domyślić, cnota w ujęciu sofistycznymsofistykasofistycznym okazuje się tym, co wiąże się z realizacją czysto subiektywnych celów. Czym innym jest cnota (a więc dobro) przedstawiciela danego stronnictwa politycznego, który musi forsować własne plany i wartości, czym innym zaś cnota przedstawiciela stronnictwa przeciwnego. Czym innym cnota sądowego oskarżyciela, a czym innym cnota obrońcy. Każdy z nich ma bowiem inne przekonanie o dobru, sprawiedliwości czy męstwie, a relatywizm tych pojęć zależy od subiektywnego dobra (korzyści) danej osoby. Cnota jest więc dla sofistów czymś subiektywnym i relatywnym.

Przeciw takiemu ujmowaniu cnoty bezwzględnie wystąpił Sokrates Ateńczyk. W jego mniemaniu nie ma nic gorszego, niż uzależnić cnotę od własnych korzyści. Jak mniemał, nie można jej utożsamić z wykalkulowanym zyskiem, jaki osiągamy cudzym kosztem. Jeśli cnota ma być najwyższą wartością ludzkiego postępowania i  jeśli ma realizować ideę dobra w relacjach międzyludzkich, to ewentualny zysk wynikający z jej realizowania nie ma tu żadnego znaczenia. Każdy człowiek jest istotą rozumną. Każdy człowiek jest więc w stanie pojąć, na czym polegają abstrakcyjne wartości. Abstrakcyjną, niematerialną wartością są cnoty, które powinny przejawiać się w naszym postępowaniu. Cnoty są przeto racjonalne, a więc można je odkrywać dzięki zwykłej analizie pojęć, które są ich nazwami. Są zatem również obiektywne, a więc dla każdego takie same, wszyscy bowiem posiadamy ten sam rozum, który w świecie natury przynależy jedynie człowiekowi.

Sokratejskie ujęcie cnoty, które można nazwać intelektualizmem etycznymintelektualizm etycznyintelektualizmem etycznym, stało się bardzo popularną nauką etyczną starożytnej Grecji. Nie oznacza to jednak, że zaprezentowane przez Ateńczyka podejście było jedynym, z jakim możemy się spotkać w antyku. Oprócz relatywizmu sofistów innym popularnym stanowiskiem moralnym był hedonizmhedonizmhedonizm. Ujmując rzecz najprościej: dla Sokratesa cnota była jedyną ewentualną przyjemnością. Jeśli zaś nie prowadziła do żadnej przyjemności, a nawet powodowała przykrość czy cierpienie – trudno. Moralnym trzeba być zawsze i wszędzie, bowiem przyzwoitość i godność są bezcenne. U hedonistów było zaś odwrotnie – przyjemność okazywała się jedyną cnotą. W ich mniemaniu człowiek żyje po to, by doznawać radości i unikać cierpień. Życie przyjemne i błogie, to życie dobre, a więc cnotliwe. Inna sprawa, że hedonizm okazał się nurtem niejednorodnym.

RzaayGkfQNgLL1
Prezentacja.

Dla Arystypa wszystkie przyjemności są sobie równe, a zatem każda jest godna realizacji. Inaczej uważał Epikur, który głosił kult życia spokojnego, wypełnionego drobnymi, codziennymi przyjemnościami. Głosił, że przyjemnością jest się najeść i wyspać, i mamy prawo się tym rozkoszować. Ale nie jest dobrem wieść życie hulaszcze, gdyż co prawda daje ono przyjemność, ale taką, która wiedzie do późniejszego cierpienia. Bowiem wszelkie nadużycia trzeba później odchorować. Arystyp podążał zatem za każdą możliwą przyjemnością, zaś Epikur zakładał, że sam brak cierpienia jest przyjemnością.

Dyskusje na polu etyki, dotyczące tego, czym jest cnota, trwają w zasadzie nieprzerwanie. Jest jednak kwestia, którą należy lepiej poznać, aby dobrze zrozumieć same początki etycznej dysputy na jej temat. Chodzi o dość oryginalne podejście, jakie względem cnoty zaprezentował Arystoteles ze Stagiry.

bg‑pink

Przypomnij sobie główne zagadnienia systemu Arystotelesa. Rozważ, co oznacza ujmowanie cnoty jako złotego środka.

Cnota jako trwała dyspozycja

RbkWzH7opbS3E1
Arystoteles ze Stagiry (384 r. p.n.e–322 r. p.n.e)
Uczeń Platona, prywatny nauczyciel Aleksandra Wielkiego i założyciel Likejonu, szkoły stanowiącej pierwowzór późniejszych uniwersytetów. Zasłynął m.in. teorią cnoty jako umiaru, złotego środka pomiędzy skrajnościami.
Źródło: domena publiczna.

Oryginalność ujęcia arystotelesowskiego polega na tym, że filozof rezygnuje z  klasycznego przeciwstawienia cnoty i występku. W jego mniemaniu cnota polegać musi na umiarze w każdej dziedzinie naszego życia. Sprawia to, że każdej cnocie odpowiadają dwie skrajności,  z których jedna polega na niedoborze, zaś druga – na nadmiarze. Oznacza to, że na każdej płaszczyźnie możemy wskazać tylko jedną cnotę, której odpowiadają dwie, ogólnie rozumiane, wady etyczne.

Zgodnie z mniemaniem Stagiryty zrobić coś porządnie i najlepiej można w tylko jeden sposób, zaś nieprawidłowo – na całe mnóstwo sposobów, które zawsze będziemy mogli podzielić na te, które albo stanowią pewien niedobór w naszej postawie, albo te, które świadczą o pewnej formie nadmiaru. Dla przykładu: wszyscy zgodzimy się, że odwaga jest cnotą. Jeśli jednak wykazujemy się jej brakiem w jakikolwiek sposób, zawsze okazujemy się osobami tchórzliwymi. Jeśli zaś jesteśmy aż nazbyt odważni, jakkolwiek by się to objawiało w naszej postawie, popełniamy występek zwany brawurą. Właśnie dlatego mówimy, że cnota jest złotym środkiem, czyli jedynym możliwym, idealnym wypośrodkowaniem pomiędzy skrajnościami.

Ciekawostka

Arystoteles wprowadził zasadniczy podział na zalety („dzielności”) etyczne (od gr. thetaomicronς, etos, oznaczającego normę postępowania) i dianoetycznezalety („dzielności”) dianoetycznedianoetyczne (od gr. deltaiotaάnuomicroniotaalfa, dianoia, odnoszącego się do zagadnienia myślenia, przemyślanego działania). Pierwsze z nich są wyćwiczoną, stałą dyspozycją do zachowywania we wszystkim umiaru, którą należy się kierować w każdej sytuacji. Drugie zaś odnoszą się do naszych zdolności intelektualnych i manualnych, rozwijanych przez całe życie. Zdolności te mogą nawet być wrodzone (gdy np. mówimy o kimś, że jest „urodzonym flecistą” czy że sztukę rzemieślniczą „odziedziczył w genach”, albo że zdolności artystyczne „wyssał z mlekiem matki”), ale jako takie również wymagają rozwijania i udoskonalania. Zalety etyczne nazywamy potocznie cnotami, natomiast zalety dianoetyczne są predyspozycjami do konkretnych sztuk, rzemiosł, zawodów.

R4YbflUheu1LO1
Etyka Nikomachejska, która stanowi najpełniejszą wykładnię etyki Arystotelesa. Nazwa pochodzi od Nikomacha, syna Stagiryty, który po śmierci ojca uporządkował jego notatki i stworzył w  w ten sposób niniejsze dzieło. Oprócz niej Arystoteles napisał jeszcze Etykę EudemejskąEtykę wielką.
Źródło: domena publiczna.

Najpełniejszy przegląd cnót i ich skrajności zaprezentował Arystoteles w Etyce Nikomachejskiej. W zależności od danej sytuacji czy rozważanej płaszczyzny wyróżnia tam dziesięć cnót i po dwie skrajności. Zastępując archaiczne określenia terminami bardziej współczesnymi i przedstawiając przykłady w kolejności: niedobór – złoty środek – nadmiar, mamy do czynienia z  z następującym rozróżnieniem:

Względem odwagi
  • tchórzostwo;

  • męstwo;

  • zuchwalstwo.

Względem przyjemności
  • niewrażliwość;

  • umiarkowanie;

  • rozwiązłość.

Względem darowania prezentów
  • małostkowość;

  • wielki gest;

  • szafowanie pieniędzmi.

Względem darowania dużych sum pieniężnych
  • skąpstwo;

  • szczodrość;

  • rozrzutność.

Względem poczucia własnej wartości
  • przesadna skromność;

  • duma;

  • zarozumiałość.

Względem wytyczania sobie celów
  • brak ambicji;

  • ambicja;

  • nadmierna ambicja.

Względem odczuwania emocji
  • apatia;

  • łagodność;

  • porywczość.

Względem szczerości wobec innych
  • udawana skromność;

  • szczerość;

  • pyszałkowatość.

Względem zabawy i żartów
  • mrukliwość;

  • dowcipność;

  • kpiarstwo.

Względem odnoszenia się do innych
  • gburliwość;

  • uprzejmość;

  • nadskakiwanie.

Pewna kwestia wymaga jednak doprecyzowania. Musimy się bowiem zastanowić, w  jaki sposób sprawić, aby zarysowana powyżej postawa umiaru stała się naszą własną postawą życiową. Arystoteles odpowiada na to zagadnienie dwoma słowami: poprzez praktykę. Tak jak każdy rzemieślnik musi ćwiczyć swoje rzemiosło, aby być rzemieślnikiem idealnym, tak jak malarz musi stale praktykować swą sztukę, aby być malarzem wybitnym, tak samo każdy człowiek musi praktykować cnotę, aby stała się ona integralną, nadrzędną cechą jego postępowania. Praktykując cnotę, stajemy się więc cnotliwymi ludźmi. Będąc ludźmi cnotliwymi, zaczynamy realizować cnotę mimowolnie, bez namysłu. Cnota jest więc trwałą dyspozycją do zachowywania właściwej miary.

Co po antyku?

Powszechnie przyjmuje się, że myśliciele antyczni położyli podwaliny pod dalszy rozwój filozofii. Nie inaczej jest z zagadnieniami etycznymi i pojęciem cnoty. Co jednak istotne, kolejne wieki nie raz wypracowały nowe rozwiązania poszczególnych zagadnień filozoficznych, zarówno ogólnych, jak i tych szczegółowych. Widać to chociażby w rozważaniach chrześcijańskich, które wywarły wielki wpływ na filozofię, tworząc między innymi odmienne rozumienie cnoty. Za przykład może tu posłużyć Katechizm Kościoła Katolickiego, który wykłada główne dogmaty i założenia wiary chrześcijańskiej. Na jego stronach spotykamy konkretny opis „cnót kardynalnych”, a więc tych zasad postępowania, które ujmowane są jako typowo ludzkie, a w życiu doczesnym – niezbędne. Są to kolejno:

R1MSqVoiKaZIR
Jacques Patin "Cztery cnoty kardynalne"

• Roztropność, która polega na rozważnym dobieraniu środków do realizacji wcześniej ustalonego, wartościowego celu.

• Sprawiedliwość, która jest władzą przesądzania o tym, jak zachowywać, spełniać i propagować prawa objawione (i podlegające im prawa państwowe).

• Umiarkowanie, które polega na rozsądnym zarządzaniu, przyjmowaniu i dysponowaniu wszelkimi możliwymi dobrami.

• Męstwo, a więc zdolność podejmowania właściwych decyzji i postępowania według nich, pomimo niesprzyjających i niewygodnych warunków.

Oczywiście – w myśl zasad Katechizmu – nie są to cnoty jedyne. Wymienia się je po prostu jako te najważniejsze, którym wszelkie pozostałe są podporządkowane. I właśnie to przesądza o ich „kardynalnym”, a więc naczelnym, dominującym charakterze.

Słownik

areté
areté

(gr. rhoepsilontauή, areté, łac. virtus – cnota) jedno z kluczowych pojęć etyki, oznaczające trwałą dyspozycję do czynienia dobra. Realizacja cnoty prowadzi do życia w  zgodzie z konkretną koncepcją czy systemem etycznym, dzięki czemu mamy osiągnąć życie godne i oparte na przestrzeganiu konkretnych zasad moralnych. Jej przeciwieństwem jest występek (gr. kappaalfakappaίalfanukakija). W mitologii i sztuce greckiej Areté i  Kakija występują jako piękne siostry, które wskazują odmienne drogi życia

arystokracja
arystokracja

(od gr. rhoiotasigmatauomicronς, aristos, najlepszy i  kapparhoalfatauέomega, krateo, władam) określenie najwyższej warstwy społecznej, uważanej za lepszą, doskonalszą, mądrzejszą czy po prostu zaszczytniejszą od warstw niższych. Ze względu na jej domniemaną doskonałość stanowi grupę sprawującą władzę. Przyjmuje różne możliwe formy, np. arystokracji dziedzicznej,  w której od urodzenia jest się przypisanym do wyższego stanu

dziedziny filozoficzne
dziedziny filozoficzne

poszczególne domeny filozofii, składające się na filozofię ogólnie rozumianą. Historycznie pierwszą parcelację dyscyplin filozoficznych przedstawił Arystoteles, choć już w jego czasach znany był inny podział, zaproponowany przez szkoły hellenistyczne (stoików, epikurejczyków i sceptyków), dzielący filozofię na: etykę, logikę i fizykę. Obecnie mówi się o sześciu klasycznych dyscyplinach filozoficznych, a więc tych dziedzinach wiedzy, które nie stały się niezależnymi naukami (są to: etyka, estetyka, epistemologia, aksjologia, metafizyka, ontologia). Oprócz nich uprawiane są filozofie dedykowane poszczególnym naukom szczegółowym (np. filozofia prawa, filozofia historii itp.) oraz konkretne dziedziny filozoficzne, dedykowane różnym naukom (np. etyka lekarska, moralność medycyny itp.)

etyka
etyka

(od gr. thetaomicronς, ethos – zwyczaj) jedna z sześciu (obok aksjologii, estetyki, antropologii, ontologii  i epistemologii) klasycznych dyscyplin filozoficznych, a  więc tych dziedzin ludzkiej wiedzy, które do dziś wchodzą w  w skład szeroko rozumianej filozofii, a nigdy nie usamodzielniły się jako osobne nauki (jak np. matematyka czy fizyka, psychologia czy socjologia). Etyka stara się odpowiedzieć na pytanie „co i dlaczego powinienem jako człowiek?”, a więc jak postępować moralnie, żyć nie urągając godności człowieka i realizować w świecie ideę dobra

hedonizm
hedonizm

(od gr. deltaomicronnuή, hedone, – rozkosz, przyjemność) pogląd filozoficzny uznający, że podstawą ludzkiego szczęścia jest dążenie do przyjemności i rozkoszy, a unikanie cierpienia i bólu. Hedodnizm jest nurtem bardzo niejednorodnym, zależnym m.in. od tego, czy konkretny myśliciel zrównuje ze sobą wszystkie przyjemności (Arystyp z Cyreny) czy też wprowadza ich hierarchię (Annikeris z  Cyreny, Epikur z Samos)

intelektualizm etyczny
intelektualizm etyczny

stanowisko etyczne zajmowane przez Sokratesa, zgodnie z którym warunkiem prowadzenia cnotliwego życia jest wiedza o wartościach moralnych. Jest ona zatem podstawą czynów dobrych, a zło moralne powstaje z niewiedzy

kalos‑kagathos
kalos‑kagathos

(od gr. kappaalfalambdaὸς kappagammaalfathetaός, kalos kagathos – piękny i dobry) grecki ideał człowieka, łączący w sobie piękno zewnętrzne i wewnętrzne, tzn. idealne ciało z  z cudowną duszą. Oznaczał połączenie piękna i dobra, w myśl przekonania głoszącego, że to, co piękne, jest dobre, a to, co dobre, musi być piękne. Idea typowa dla greckiego rozumienia rzeczywistości, dziś już nieuznawana za słuszną

sofistyka
sofistyka

(od gr. sigmaomicronphiiotasigmatauής, sophistes – praktykowanie mądrości) niejednolity ruch filozoficzny starożytnej Grecji przełomu V i  i VI w. p. n.e., skupiający nauczycieli polityków, retorów, oratorów i etyków. Celem sofistów było przysposabianie młodzieży i dorosłych do życia publicznego i pełnienia funkcji społeczno‑politycznych. Krytykowano ich za to, że nauczają za pieniądze i szerzą relatywizm w ocenianiu cnót i wartości. Filozofami we właściwym tego słowa znaczeniu byli przedstawiciele pierwszego pokolenia sofistów, tacy jak: Protagoras z  z Abdery, Gorgiasz z Leontinoi, Trazymach z Chalcedonu, Prodikos z Keos czy Hippiasz z  Elidy

zalety („dzielności”) dianoetyczne
zalety („dzielności”) dianoetyczne

(od gr. deltaiotaάnuomicroniotaalfa, dianoia, odnoszącego się do zagadnienia myślenia, przemyślanego działania i thetaomicronς, ethos – obyczaj, zwyczaj, norma postępowania) w filozofii Arystotelesa rodzaj intelektualnych i trwałych dyspozycji, do których należy mądrość teoretyczna, zdolność rozumienia i mądrość praktyczna