Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał

Pytania o sens cierpienia

RDal7Ke2YpbE7
John Martin, Wielki dzień Jego gniewu, ok. 1853
Źródło: domena publiczna.

Scena Widzenia Księdza Piotra jest dopełnieniem Wielkiej Improwizacji. Po bluźnierczym i pełnym pychy akcie buntu Konrada następuje rozmowa z Bogiem, którą prowadzi zakonnik, Ksiądz Piotr. Bohater otrzymuje łaskę dostrzeżenia mistycznegomistycyzmmistycznego sensu cierpienia Polski. W scenie III zakonnik odprawia egzorcyzmy nad Konradem. Towarzyszy mu Chór Aniołów.

Adam Mickiewicz Dziady. Poema

Scena III (fragment)

ARCHANIOŁ PIERWSZY
Pan, gdy ciekawość, dumę i chytrość w sercu Aniołów, sług swych, obaczył,
Duchom wieczystym, Aniołom czystym, Pan nie przebaczył.
Runęły z niebios, jak deszcz gwiaździsty, Aniołów tłumy,
I deszczem lecą za nimi co dzień mędrców rozumy.

CHÓR ANIOŁÓW
Pan maluczkim objawia,
Czego wielkim odmawia.
Litość! litość! nad synem ziemi,
On był między wielkiemi,
Litość nad synem ziemi.

ARCHANIOŁ DRUGI
On sądów Twoich nie chodził badać jako ciekawy,
Nie dla mądrości ludzkiej on badał, ani dla sławy.

ARCHANIOŁ PIERWSZY
On Cię nie poznał, on Cię nie uczcił, Panie nasz wielki!
On Cię nie kochał, on Cię nie wezwał, nasz Zbawicielu!

ARCHANIOŁ DRUGI
Lecz on szanował imię Najświętszej Twej Rodzicielki.
On kochał naród, on kochał wiele, on kochał wielu.

fragm1 Źródło: Adam Mickiewicz, Dziady. Poema, Kraków 2015, s. 134.

Z wypowiedzi aniołów wynika, że dusza Konrada zostanie ocalona, ale to nie jemu Bóg objawi prawdę o przyszłości ciemiężonego narodu. Łaski tej dostąpi skromny i pokorny zakonnik. Aniołowie obserwują Księdza Piotra również podczas mistycznej wizji. Przynoszą mu ukojenie.

Adam Mickiewicz Dziady. Poema

Scena V (fragment)

ANIOŁOWIE

(schodzą widomie)

Usnął — Wyjmijmy z ciała duszę, jak dziecinę
Senną z kolebki złotéj, i zmysłów sukienkę
Lekko zwleczmy; ubierzmy w światło jak jutrzenkę,
I  lećmy. Jasną duszę nieśmy w niebo trzecie,
Ojcu naszemu złożyć na kolanach dziecię;
Niech uświęci sennego ojcowską pieszczotą,
A  przed ranną modlitwą duszę wrócim życiu,
I  znowu w czystych zmysłów otulim powiciu,
I  znowu złożym w ciało, jak w kolebkę złotą.

anioł Źródło: Adam Mickiewicz, Dziady. Poema, Kraków 2015, s. 140.

Widzeniu można odnaleźć odniesienia do Ewangelii, Apokalipsy, a także tych pism proroków, w których pojawiała się idea Mesjasza. W Widzeniu Księdza Piotra cierpienie narodu jest częścią boskiego planu, analogicznego do tego, który wypełnił się w historii Chrystusa – Mesjasza. Doświadczenie Polski ma historyczny cel: stanie się ona wybawicielką wszystkich innych cierpiących narodów, tak jak Chrystus stał się Zbawicielem całej ludzkości. Ideę tę określa się mianem mesjanizmumesjanizmmesjanizmu.

Rc5fSZ2ks8AV51
Caspar David Friedrich, Krzyż w lesie, 1812
Źródło: domena publiczna.

Widzeniu Księdza Piotra Adam Mickiewicz posługuje się językiem obrazów, symbolisymbolsymbolialuzjialuzjaaluzji biblijnych. Scena nie poddaje się jednoznacznemu odczytaniu i bywa rozmaicie interpretowana. Niekiedy Widzenie traktowano dosłownie jako proroctwo mówiące o misji Polski w dziejach. Wskazywano konkretne wydarzenia historyczne, które miały być zapowiedziane w tej wizji, i w tym kontekście podejmowano próby rozszyfrowania tajemniczego imienia „czterdzieści i cztery”.

Wszystkie tego typu odczytania mają jedną słabość: dążą do ostatecznego wyjaśnienia tekstu, który nie poddaje się jednoznacznej interpretacji. Współcześnie spory wywołuje kwestia chrześcijańskiego charakteru Widzenia Księdza Piotra. Wprawdzie wykorzystane w nim zostały motywy pochodzące z Ewangelii, a inspiracja chrześcijańska jest wyraźnie widoczna w koncepcji zbawienia i sensu cierpienia, ale pojawia się w tej wizji także pierwiastek niezgodny z ortodoksjąortodoksjaortodoksją chrześcijańską – ubóstwienie (utożsamienie z Chrystusem) narodu. Uznanie Polski za Mesjasza może być traktowane jako teologiczneteologiateologiczne nadużycie. Taka interpretacja wiedzie do zaskakującego wniosku: nie tylko Konrad kwestionuje ewangeliczną wizję dobrego i miłosiernego Boga, również Ksiądz Piotr podważa naukę o zbawczej mocy cierpienia Chrystusa, skoro potrzebna jest druga ofiara – Polski.

R8n3lDIoHpn9t
Thomas Cole, Krzyż na tle zachodu słońca, ok. 1848
Źródło: domena publiczna.

MetafizycznemetafizykaMetafizyczne, a nawet mistycznemistycyzmmistyczne tłumaczenie historii narodów było częste w epoce romantyzmu. Różne narody przypisywały sobie nadzwyczajną rolę w dziejach, Polska nie była pod tym względem wyjątkiem.

Sens historii

Romantycy, zainspirowani pismami jednego z największych filozofów epoki Georga Wilhelma HeglaGeorga Wilhelma HeglaGeorga Wilhelma Hegla, próbowali zrozumieć logikę historii. Mesjanizm stanowi jedną z odpowiedzi na pytanie o sens dziejów. Historia według romantyków nie jest bezładnym ciągiem zdarzeń, lecz ma swój cel. Ta kwestia była szczególnie istotna dla polskich myślicieli, którzy nie potrafili się pogodzić z bezsensem klęski narodu. Mickiewicz przedstawił wykładnię dziejów, która dla wielu następnych pokoleń Polaków miała stać się podstawą widzenia własnej historii. Uważano, że Polacy są narodem wybranym, odgrywają szczególną rolę w świecie, a ich cierpienia służą całej ludzkości, klęski zaś przybliżają do ostatecznego zwycięstwa, jakim będzie triumf powszechnej wolności. Takie postrzeganie historii wyrasta z biblijnej wizji czasu historycznego, wedle której bieg dziejów ma charakter linearny. Zaczyna się od stworzenia człowieka, grzech powoduje zerwanie jedności z Bogiem, która (wedle Jego obietnicy) ma zostać na nowo zawiązana wraz z przyjściem Mesjasza, a kresem ziemskiej historii będzie ostateczne zwycięstwo dobra.

Georga Wilhelma Hegla
Dariusz Kosiński Teatra polskie. Historie (fragment)
RHHaYsBA46Bj21
Ary Scheffer, Alegoria powstania listopadowego (Polonia), 1831
Źródło: domena publiczna.

W objawienie Księdza Piotra wobec upadku idei mesjanistycznych i politycznej kompromitacji ich dość żałosnych współczesnych resztek nie wierzy już chyba nikt, natomiast walka toczona z Najwyższym przez Konrada wciąż zachowuje swoją siłę i swoje znaczenie. […] Improwizacja ma charakter bliski szamańskiemu seansowiszamanszamańskiemu seansowi wyprawy w zaświaty, podejmowanemu przez szczególnego reprezentanta wspólnoty, którego zadaniem jest postawienie diagnozy i uzyskanie odpowiedzi na kluczowe dla jej istnienia pytania. […]

WidzenieImprowizacja stanowią dwa filary dramatu metafizyczno‑narodowego przywołującego dramaturgię liturgii katolickiej. Nie jest to jednak jedyny metafizyczny rejestr teatru Dziadów. Kolejny, również związany z Improwizacją, to teatr przemiany. Dziady drezdeńskie widziane z perspektywy głównego bohatera to przede wszystkim proces transformacji, rozpoczęty zmianą imienia, a wprowadzony w niezwykłą dynamikę wraz z wyruszeniem w metafizyczną podróż w zaświaty. W walce z Bogiem Konrad ponosi wprawdzie klęskę, ale to właśnie dzięki niej wkracza w przestrzeń otwarcia na przemianę […]. W Dziadach ukazany został początek jego drogi, a więc konieczność porzucenia roli wyznaczonej przez historię i podjęcia starań o zrozumienie jej ukrytego sensu, który w sposób radykalny zmienić ma także rozumienie i kształtowanie samego siebie. Wzorem dla takiego pójścia przeciw światu jest oczywiście Jezus Chrystus […].

Dziady są nie tylko odsłonięciem metafizycznych kulis życia narodowego, ale także lekcją jego podstawowych wartości, swoistą inicjacją w polskość, oczywiście polskość nową – romantyczną i ofiarną. Dzięki objawieniu Księdza Piotra możliwe stało się też ustanowienie narodu jako wspólnoty, która je przyjmuje. Inne tego typu szczególne momenty ustanawiające wiążą się z opowiadaniami, odgrywającymi tak istotną rolę w Dziadach. Zwłaszcza dwa z części III: opowiadanie Sobolewskiego ze sceny I i opowiadanie Adolfa ze sceny VII stanowią obdarzone wielką siłą performatywneperformatywnyperformatywne narzędzia konstytuującekonstytuującykonstytuujące wspólnotę. […]

Wreszcie teatr Dziadów to przecież także teatr polityczny – teatr niezgody i buntu, wykorzystujący bardzo aktualne wydarzenia, a nawet sięgający po strategie właściwe teatrowi dokumentu. Obnaża on mechanizmy władzy bez oglądania się na polityczną koniunkturę i historyczną sprawiedliwość, demaskuje fałsz i obłudę. Jest odważną artystyczną interwencją w dziedzinę aktualnej polityki.

fragm2 Źródło: Dariusz Kosiński, Teatra polskie. Historie (fragment).
szaman
performatywny
konstytuujący
RuggXz0keOlCM

Słownik

alchemia
alchemia

(arab. al‑kīmijā – kamień filozoficzny < al + gr. chymeia – łączenie, stapianie) – filozofia przyrody tłumacząca mistycznymi rozumowaniami obserwowane w przyrodzie przemiany, które wszystkie miały prowadzić do uszlachetnienia materii nieożywionej i ożywionej

aluzja
aluzja

(franc. allusion < łac. alludere – robić aluzję) – nawiązanie lub odwołanie do innego tekstu kultury, stylu lub zjawiska literackiego, które występuje w utworze

kabała
kabała

(hebr. qabbālā – tradycja) – religijny nurt mistyczny, jaki rozwinął się w obrębie judaizmu, także wiara w magiczną siłę liter tekstu biblijnego oraz kombinacji liter boskiego imienia

mesjanizm
mesjanizm

(hebr. māšîaḥ – pomazaniec, namaszczony; Mesjasz + -izm) – w kulturze polskiej nurt literacki, filozoficzny i religijny, zapoczątkowany w pierwszej połowie XIX wieku, zgodnie z którym ciemiężony przez trzech zaborców naród polski, uznawany za Mesjasza narodów, przez swoje cierpienie oraz męką zbawi całą ludzkość i przywróci wolność narodom europejskim; pogląd ten został utrwalony w Dziadach cz. III Adama Mickiewicza

metafizyka
metafizyka

(łac. metaphysica < gr. μεταφυσικά) – nieodgadniona istota czegoś; także jeden z działów filozofii zajmujący się, podobnie jak ontologia, nauką o bycie

mistycyzm
mistycyzm

(gr. mystikos – tajemny) – pogląd zakładający możliwość ponadzmysłowego kontaktu z bóstwem (Bogiem), zwłaszcza za pomocą intuicji, objawienia

ortodoksja
ortodoksja

(gr. orthós – słuszny, dóxa – wiara, chwała) – rygorystyczne wyznawanie danej doktryny, np. religijnej, przestrzeganie jej reguł

symbol
symbol

(gr. sýmbolon) – pojęcie, przedmiot, znak itp., mające jedno znaczenie dosłowne i większą liczbę znaczeń ukrytych; w literaturze i sztuce motyw lub zespół motywów, który jest znakiem głębiej ukrytej treści

teologia
teologia

(gr. theós – Bóg, lógos – słowo, nauka) – uporządkowana wiedza religijna; nauka o Bogu (lub bogach)

teodycea
teodycea

(gr. theós – bóg; díkē – słuszny, sprawiedliwy) – gałąź teologii zajmująca się problemem, jak pogodzić istnienie dobrego, miłosiernego Boga z istnieniem zła

transcendencja
transcendencja

(łac. transcendens – przekraczający) – byt istniejący poza rzeczywistością, niemożliwy do poznania ludzkimi zmysłami