Wojny ze Szwecją. Potop

W 1599 r. Zygmunt III Waza oficjalnie ogłosił zwierzchność Rzeczypospolitej nad Estonią, zagarniętą przez Szwecję blisko pół wieku wcześniej. Władca chciał w ten sposób pozyskać poparcie szlachty polsko‑litewskiej przeciwko swojemu wujowi, Karolowi Sudermańskiemu, z którym rywalizował o władzę w Sztokholmie. W konsekwencji armia szwedzka zaatakowała Inflanty, a przed kapitulacją Polaków i Litwinów uchroniło zwycięstwo w bitwie pod Kircholmem w 1605 r.

RZXv3D1HGg8Hi1
January Suchodolski, Po bitwie pod Kircholmem, 1858 r.
Rozpoznaj na obrazie głównodowodzącego wojsk polsko-litewskich, hetmana polnego litewskiego Jana Karola Chodkiewicza. Które elementy graficzne pomogły ci go zidentyfikować? Po czym można rozpoznać wojska szwedzkie?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
RdFVYgJptELKj1
Jan Amos Komeński (1592–1671). Ludność protestancka w Rzeczypospolitej często z otwartymi rękami witała Szwedów, ponieważ łączyło ją z nimi wspólne wyznanie. Tak było w przypadku Leszna, gdzie działała grupa Jana Amosa Komeńskiego − twórcy nowoczesnej pedagogiki. Chociaż całe rzesze szlachty godziły się na szwedzką okupację (1655 - 1660), aby uchronić siebie i bliskich, to po tym, jak wojska polskie odbiły miasto z rąk Szwedów, protestanckich mieszkańców Leszna spotkały represje. Komeński wyemigrował do Amsterdamu, a jego bibliotekę i wszystkie rękopisy strawił pożar.
Źródło: autor nieznany, koniec XIX w., Wikimedia Commons, domena publiczna.

Mimo zwycięstwa Polaków Szwedzi opanowali ważne punkty w Inflantach i przeszli do oblężenia Rygi. W 1609 r. Karol IX Sudermański sprzymierzył się z carem rosyjskim Wasylem IV Szujskim przeciwko królowi polskiemu. Zygmunt III Waza skupił się na działaniach przeciwko Moskwie i w kwietniu 1611 r. podpisał, zawarty na drodze dyplomatycznej i zatwierdzony przez polski sejm rozejm ze Szwecją. Walki w Inflantach były wznawiane i zawieszane aż do roku 1626, kiedy syn Karola IX Sudermańskiego, Gustaw II Adolf, posunął się dalej i przeniósł je w rejon ujścia Wisły. W trzy lata Szwedzi opanowali szereg miast nad Bałtykiem i zajęli Inflanty po Dźwinę, łącznie z Rygą. Po długich rokowaniach w 1629 r. obie strony podpisały rozejm w Starym Targu. O ile w Inflantach przywracał on stan posiadania sprzed wybuchu wojny, o tyle król szwedzki przejął szereg miast na Pomorzu. Dodatkowo Szwecja miała odtąd czerpać zyski z prawa do pobierania cła z polskiego handlu morskiego w wysokości 3,5 proc. wartości transportowanych towarów. Konflikt polsko‑szwedzki przyniósł ogromne spustoszenia na Pomorzu Gdańskim i w Prusach Książęcych, a Rzeczpospolita poniosła ogromne koszty związane nie tylko z wystawieniem własnej armii, ale również opłaceniem wspierających ją oddziałów cesarskich. Ponadto w tym czasie na północy kraju szerzyła się epidemia. Największe żniwo zebrała wśród najuboższych − chłopów oraz służby domowej i rzemieślników w miastach. Rozejm przedłużono w 1635 r. w Sztumskiej Wsi. Szwecja zgodziła się opuścić wszystkie twierdze na Pomorzu i w Prusach Książęcych oraz zaprzestać pobierania cła od przewożonych towarów. Głównym powodem, dla którego poszła na ustępstwa, była obawa przed prowadzeniem wojny na dwa fronty – Szwecja była wówczas związana walkami w Niemczech, w ramach wojny trzydziestoletniej (1618−1648). Rozejm został zerwany przez władcę Szwecji Karola X Gustawa, który w 1655 r. złamał postanowienia rozejmowe i zaatakował jednocześnie Koronę i Litwę. Szlachta w większości nie widziała sensu w prowadzeniu wojny ze względu na i tak beznadziejną sytuację w kraju (powstanie Chmielnickiego, wojna z Rosją), dlatego oddziały polskie poddawały się bez walki, a król Jan II Kazimierz Waza uciekł na Śląsk. Armia szwedzka szybko przedarła się w głąb kraju, niszcząc i grabiąc napotykane po drodze miejscowości oraz nakładając wysokie kontrybucjekontrybucjakontrybucje. Co więcej, elektor brandenburski i książę pruski Fryderyk Wilhelm I z dynastii Hohenzollernów stanął po stronie Karola X Gustawa, mimo zobowiązań lennychzobowiązania lennezobowiązań lennych wobec Rzeczypospolitej.

R1PhKzTTiXAkV1
Rzeczpospolita w pierwszej połowie XVII w. i w trakcie potopu szwedzkiego.
W której części Rzeczypospolitej skupiły się walki w czasie potopu? Do której miejscowości najbardziej wysuniętej na wschód dotarła armia Karola X Gustawa?
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0.

Brutalne zachowanie armii szwedzkiej wywołało wzrost niezadowolenia wśród społeczeństwa. W grudniu 1655 r. zwycięsko z oblężenia wyszła załoga Jasnej Góry, co pozwoliło podnieść morale walczących Polaków. Sukces ten stał się symbolem i utwierdził wiele osób w przekonaniu, że walka z protestancką Szwecją była obowiązkiem każdego katolika.

RD73JZP8ovk1z
January Suchodolski, Obrona Jasnej Góry, 1846 r.
Jaki czynnik według artysty zadecydował o zwycięstwie Polaków? Uzasadnij odpowiedź.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Pod koniec 1655 r. szlachta zawiązała w Tyszowcach konfederacjękonfederacja generalnakonfederację przy królu, a na pomoc Janowi Kazimierzowi ruszyły wojska austriackie. Dwa lata później król polski i Fryderyk Wilhelm I podpisali traktaty welawsko‑bydgoskie. W zamian za uniezależnienie się Prus Książęcych elektor przeszedł na stronę Rzeczypospolitej. Sojusz Karola X Gustawa z księciem Siedmiogrodu Jerzym II Rakoczym, który w 1657 r. zaatakował południowe ziemie Rzeczypospolitej, nie przyniósł większych zmian w położeniu Szwedów i w końcu zostali oni wyparci z ziem polsko‑litewskich. W 1660 r. władcy Rzeczypospolitej i Szwecji podpisali pokój w Oliwie. W rokowaniach ważną rolę odegrała Francja. Dzięki jej przychylności Szwedzi utrzymali północną część Inflant, a Jan II Kazimierz Waza na dobre zrzekł się pretensji do korony szwedzkiej. Potwierdzona została również niezależność Prus Książęcych.

Zmarnowane szanse? Wojny z Rosją

Na początku XVI w., w latach 1604−1609, armia polska interweniowała w Rosji, popierając w staraniach o przejęcie władzy Dymitra Samozwańca, domniemanego (stąd przydomek) syna zmarłego cara Iwana IV Groźnego. Pierwsza ekspedycja zakończyła się niepowodzeniem, ale w trakcie kampanii zmarł panujący wówczas Borys Godunow i w 1605 r. Duma bojarskaDuma bojarskaDuma bojarska ogłosiła jego następcą Dymitra. W reakcji na rosnące wpływy polskich magnatów na dworze moskiewskim bojarzybojarbojarzy już po roku obwołali carem Wasyla IV Szujskiego. Szujski związał się z wrogiem Rzeczypospolitej – Szwecją, jednak nie powstrzymało to Zygmunta III Wazy od interwencji w sprawy rosyjskie. Władca ruszył na Smoleńsk, a latem 1610 r. pod Kłuszynem wojska polsko‑litewskie pokonały armię rosyjsko‑szwedzką.

R2Sk5e6y8FdsN
Szymon Boguszowicz, Bitwa pod Kłuszynem, 1620 r.
Co można powiedzieć o przebiegu bitwy, analizując powyższy obraz? Na które pytania nasuwające się podczas analizy nie sposób odpowiedzieć? Do jakich źródeł informacji należy sięgnąć, aby to zrobić?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Zwycięstwa Polaków doprowadziły do detronizacji Wasyla IV Szujskiego. Elity rosyjskie były nawet skłonne wynieść na tron syna Zygmunta II Wazy, królewicza Władysława. Polski władca jednak sam dążył do objęcia rządów w Moskwie, a dodatkowo Szwecja psuła jakąkolwiek formę współpracy polsko‑rosyjskiej. Ostatecznie w Rosji wybuchło powstanie i 7 listopada 1612 r. polska załoga na Kremlu skapitulowała. W następnym roku carem został Michał Romanow. Jedyną korzyścią, jaką odnieśli Polacy, było odzyskanie Smoleńska (utraconego prawie sto lat wcześniej). Nowy car co prawda próbował go odebrać w latach 1632−1634, jednak pokój zawarty w Polanowie w 1634 r. potwierdził stan sprzed wybuchu konfliktu.

Wojna z Rosją została wznowiona dokładnie 20 lat później, w 1654 r., kiedy car zawarł ugodę w Perejasławiu z powstańcami Chmielnickiego. Kozacy poddali się carowi, co formalnie zakończyło ich insurekcjęinsurekcjainsurekcję, jednak w praktyce walki nie ustały, a stały się częścią wojny polsko‑rosyjskiej. Pod pretekstem obrony ludności prawosławnej w Rzeczypospolitej Rosja wkroczyła do Wielkiego Księstwa Litewskiego i na terytorium Ukrainy. Wojna ta była kosztowna i długa − trwała blisko 14 lat. W jej trakcie Rzeczpospolita odpierała również najazd szwedzki (1655−1660).

R1Rd13DrNVleW
Fresk przedstawiający rzeź karmelitów w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i klasztorze Karmelitów w Mścisławiu, ilustracja z początku XIX w. 22 lipca 1650 r. w ręce rosyjskie wpadł Mścisław (obecnie na Białorusi). Wojska pod wodzą Aleksego Nikitycza Trubeckiego splądrowały miasto oraz wymordowały ludność cywilną. Zginęło wówczas ok. 15 tys. osób, również kobiety i dzieci. Oszczędzono przede wszystkim rzemieślników, którzy zostali przesiedleni do Rosji. Do historii wydarzenie to przeszło pod nazwą „rzeź Trubeckiego”. Oglądając ilustrację, zwróć uwagę na okrucieństwo żołnierzy rosyjskich i bezradność ofiar.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Na mocy rozejmu w Andruszowie z 1667 r. Rzeczpospolita utraciła województwo czernihowskie, przeważającą część województwa smoleńskiego oraz Ukrainę Lewobrzeżną wraz z Kijowem. Postanowienia te zostały potwierdzone w Moskwie w 1686 roku przez polskie poselstwo pod wodzą Krzysztofa Grzymułtowskiego (tzw. pokój Grzymułtowskiego)

R1VDeZlXUPH511
Mapa ukazująca zmiany terytorialne po rozejmie w Andruszowie.
Z perspektywy którego państwa, oprócz Rzeczypospolitej, traktat w Andruszowie był niekorzystny? Dlaczego?
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o. na podstawie Maciej Szczepańczyk, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Jedyna obroniona granica. Wojny z Turcją

RDGZXB6a4wNv51
Rzeczpospolita w drugiej połowie XVII w.
Na terenach których współczesnych państw rozgrywały się walki przeciwko Turcji z udziałem Polaków?
Źródło: Krystian Chariza i zespół, licencja: CC BY-SA 3.0.

Pod koniec XVII stulecia Rzeczpospolita również nie zaznała pokoju. W latach 1672−1676 musiała stawić czoła najazdowi tureckiemu, w wyniku którego sułtan zdobył Podole wraz z Kamieńcem Podolskimoblężenie Kamieńca PodolskiegoKamieńcem Podolskim. W 1683 r. król Jan III Sobieski podpisał traktat sojuszniczy z Austrią i ruszył na czele wojska polskiego pod oblężony przez Turków Wiedeń. Polski władca dowodził połączonymi armiami polsko‑austriacko‑niemieckimi, które odniosły spektakularne zwycięstwo 12 września 1683 r. (słynna odsiecz wiedeńska). W następnym roku Rzeczpospolita zasiliła szeregi antytureckiej Ligi ŚwiętejLiga ŚwiętaLigi Świętej. Wojny z Turcją zakończył pokój w Karłowicach w 1699 r., na mocy którego Rzeczpospolita odzyskała utracone ziemie.

R1FWW7kOMFCQl1
Jan Matejko, Jan III Sobieski wysyła wiadomość o zwycięstwie papieżowi Innocentemu XI, 1882−1883. Obraz powstał z okazji upamiętnienia 200. rocznicy bitwy pod Wiedniem i został wystawiony w stolicy Austrii. Krakowski artysta z własnych środków pokrył koszty wynajęcia sali, gdzie nie tylko zamożni, ale i ubożsi mieszkańcy miasta mogli nieodpłatnie podziwiać dzieło. Pod koniec 1883 r. Matejko wraz z polską delegacją udał się do Rzymu, aby wręczyć obraz papieżowi Leonowi XIII jako „dar narodu polskiego”. Obecnie malowidło jest własnością Muzeów Watykańskich.
Porównaj ilustrację z wizualizacją bitwy z „Wprowadzenia”. Jakie wyobrażenie o roli Polaków w wiktorii wiedeńskiej kreuje obraz Matejki? Co chciał osiągnąć artysta (jaki był jego cel)?
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Krajobraz po wojnach

RKK5d5iI1EkiE
Ludność − Zmniejszenie gęstości zaludnienia o około 30% (ogółem z około 8−9 mln do około 6−7 mln), Zmiany terytorialne − Zmniejszenie terytorium o 10% (utrata większej części Inflant, Lewobrzeżnej Ukrainy, województwa czernichowskiego, prawie całego województwa smoleńskiego, uniezależnienie Prus Książęcych), Skutki polityczne − Osłabienie Rzeczpospolitej na arenie międzynarodowej
− Wzrost pozycji magnaterii w życiu publicznym
− Upadek autorytetu władzy monarszej
− Postępujący upadek sejmu (upowszechnianie się stosowania zasady liberum veto) i wzrost znaczenia sejmików, zwykle podporządkowanych magnatom, Gospodarka − Niskie plony (sam najazd szwedzki spowodował spadek zbiorów o 75% w porównaniu do stanu sprzed wojny)
− Zmniejszenie się hodowli zwierząt gospodarskich
− Poważne zniszczenia zabudowań w miastach i wsiach (w tym cennych obiektów gospodarczych, np. młynów, warsztatów)
− Upadek miast (rzemiosła i handlu), ich agraryzacja (utrata funkcji wytwórczej, handlowej i usługowej), Społeczeństwo i kultura − Osłabienie pozycji średniej szlachty
− Wzrost liczebności szlachty nieposesjonackiej (mającej prawa polityczne, ale nie posiadającej ziemi, a co za tym idzie dochodów)
− Umocnienie się systemu klienckiego: systemu zależności, w ramach którego magnat (patron) opiekował się szlachcicem (klientem) i jego rodziną w zamian za lojalność w polityce
− Narastanie postaw ksenofobicznych (niechętnych obcym)
− Osłabienie tolerancji religijnej (wojny toczone były z wyznawcami protestantyzmu, prawosławia i islamu); wprowadzenie kary śmierci za zmianę wyznania w 1668 r.
− Zwiększenie wymiaru pańszczyzny
− Zniszczenia cennych budowli
− Grabież dóbr kultury (skarbców, wnętrz kościołów i rezydencji, obrazów, rzeźb, luksusowych wyrobów użytku codziennego, księgozbiorów itd.)

Słownik

bojar
bojar

(starobułg. boljarin) wielki właściciel ziemski na Rusi, Wołoszczyźnie i w Wielkim Księstwie Litewskim; w państwie carów, przed reformami Piotra I, bojarzy zajmowali drugą (po kniaziach, czyli książętach) pozycję w Dumie bojarskiej

Duma bojarska
Duma bojarska

kolegialny organ doradczy wielkich książąt moskiewskich i carów; w jej skład wchodzili reprezentanci rosyjskich warstw uprzywilejowanych, w tym bojarzy

insurekcja
insurekcja

(z łac. insurectio – powstanie) powstanie zbrojne

konfederacja generalna
konfederacja generalna

(z łac. confoederatio – związek, przymierze) związek skupiający większą część szlachty; zawiązywana w wyjątkowych sytuacjach, takich jak bezkrólewie lub kryzys państwowy; mogła być zwołana przeciwko królowi, ale ten mógł do niej również przystąpić; w organach konfederacji decyzje podejmowano większością głosów

kontrybucja
kontrybucja

(z łac. contributio – zbieranie, rozdzielanie) tu: świadczenia w pieniądzu lub naturze nakładane przez wojska na ludność terenów okupowanych

Liga Święta
Liga Święta

antyturecka koalicja państw zawiązana z inicjatywy papieża Innocentego XI; w jej skład wchodziły: cesarstwo niemieckie, Rzeczpospolita Wenecja i papiestwo, w 1686 r. dołączyła do niej Rosja; długoletnia wojna z Turcją zakończyła się klęską sułtana i częściowym rozbiorem imperium osmańskiego (pokój w Karłowicach, 1699)

oblężenie Kamieńca Podolskiego
oblężenie Kamieńca Podolskiego

podczas wojny polsko‑tureckiej w latach 1672‑1676, w dniach 18‑27 sierpnia 1672 r. miało miejsce oblężenie przez Turków Kamieńca Podolskiego; miasto było ważną twierdzą Rzeczypospolitej, zwaną „kluczem do Podola”; utrata Kamieńca zmusiła Rzeczpospolitą do podpisania traktatu buczackiego w 1672 r. - oddania Podola Turkom i płacenia im rocznego haraczu; na koniec wojny w 1676 r. zawarty został rozejm w Żurawnie, w wyniku którego Rzeczpospolita odzyskała część utraconych ziem Podola jednak już bez Kamieńca Podolskiego

zobowiązania lenne
zobowiązania lenne

jako lennik Rzeczypospolitej książę pruski ślubował wierność królowi polskiemu

Słowa kluczowe

potop szwedzki, kryzys XVII wieku, wojna polsko‑turecka, wojna polsko‑rosyjska, powstanie Chmielnickiego, Rzeczypospolita Obojga Narodów

Bibliografia

M. Nagielski, Z dziejów stosunków Rzeczypospolitej Obojga Narodów ze Szwecją w XVII wieku, Warszawa 2007.

W. Konopczyński, Polska a Turcja 1683–1792, Warszawa 1936.

T. Korzon, Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, t. 2, Epoka przedrozbiorowa, Poznań 1923.

S. Ochmann‑Staniszewska, Dynastia Wazów w Polsce, Warszawa 2006.

Z. Wójcik, Traktat andruszowski 1667 roku i jego geneza, Warszawa 1959.