Zbrojenia

R1A9btd1bZmnj1
Źródło: WikiImages, domena publiczna.

Z natury rzeczy najbardziej istotnym zagrożeniem od wieków pozostawał rozwój zbrojeń, rodzący nieodmienną pokusę „przetestowania” broni w warunkach prawdziwej wojny (np. wojna domowa w Hiszpanii i zaangażowanie III Rzeszy oraz ZSRS). Czasem militarna potęga stawała się wiodącą ideologią państwa, jak miało to miejsce w Prusach w XIX wieku czy w Niemczech i Japonii dwudziestolecia międzywojennego. Obecnie coraz częściej spotkać się można ze stwierdzeniem, że o znaczeniu państwa decydują banki, a nie armie. Jednak siła militarna wciąż pozostaje jednym z zasadniczych elementów polityki zagranicznej. Wydatki na zbrojenia systematycznie spadały po zakończeniu zimnej wojnyzimna wojnazimnej wojny, lecz w ostatnich latach obserwuje się trend odwrotny (np. naciski prezydenta USA Donalda Trumpa na członków NATO).

Zapobieganie konfliktom

W roku 1997 Stany Zjednoczone przeznaczyły na zbrojenia około 67,5 miliardów dolarów więcej niż w 1996 roku. Gwałtownie wzrosły także wydatki Japonii oraz państw byłego bloku wschodniego. Eksperci podają, że światowe wydatki na zbrojenia w 1995 roku wciąż wynosiły więcej niż 1,4 miliona dolarów na minutę.

cytat2 Źródło: Zapobieganie konfliktom, oprac. Adam Daniel Rotfeld, Janusz Symonides, Warszawa 2000, s. 81–86.

Ich rzetelne porównanie sprawia sporo kłopotów. Można bowiem przedstawić ich wielkość w liczbach bezwzględnych, per capita lub jako procent produktu krajowego brutto.

Militarne aspekty światowego układu sił

Pierwszy, a częściowo także drugi z wymienionych wskaźników, odzwierciedla realne możliwości państwa w sferze militarnej będące funkcją ogólnego poziomu rozwoju ekonomicznego. Kryterium ostatnie zaś w większym stopniu opisuje miejsce wydatków wojskowych wśród priorytetów finansowych państwa, a więc relatywną wagę przywiązywaną przez dany kraj do kwestii swych możliwości obronnych.

cytat3 Źródło: Militarne aspekty światowego układu sił, [w:] Leszek Porębski, Konflikty współczesnego świata., red. Robert Borkowski, Kraków 2001, s. 73.
RL0BVqXZtWJqP
Wykres kolumnowy. Lista elementów: 1. zestaw danych:państwo: Stany Zjednoczonewydatki w mld dolarów: 7322. zestaw danych:państwo: Chinywydatki w mld dolarów: 2613. zestaw danych:państwo: Indiewydatki w mld dolarów: 71.14. zestaw danych:państwo: Rosjawydatki w mld dolarów: 65.15. zestaw danych:państwo: Arabia Saudyjskawydatki w mld dolarów: 61.96. zestaw danych:państwo: Polskawydatki w mld dolarów: 11.9
Oprac. na podst.: Raportu Międzynarodowego Instytutu Badań nad Pokojem (Stockholm International Peace Research Institute, SIPRI), sipri.org [dostęp 20.04.2021].
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R1O8bKqZDFCcJ
Wykres kolumnowy. Udział wydatków obronnych w PKB 2019. Lista elementów: 1. zestaw danych:państwo: Stany Zjednoczoneudział w PKB (%): 3.42. zestaw danych:państwo: Chinyudział w PKB (%): 1.93. zestaw danych:państwo: Indieudział w PKB (%): 2.44. zestaw danych:państwo: Rosjaudział w PKB (%): 3.95. zestaw danych:państwo: Arabia Saudyjskaudział w PKB (%): 8.06. zestaw danych:państwo: Polskaudział w PKB (%): 2.0
Oprac. na podst.: Raportu Międzynarodowego Instytutu Badań nad Pokojem (Stockholm International Peace Research Institute, SIPRI), sipri.org [dostęp 20.04.2021].
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

W porównaniu z latami przypadającymi na koniec zimnej wojny obecnie wydatki na zbrojenia spadły o około jedną trzecią. Dotyczy to przede wszystkim długoletnich liderów wyścigu zbrojeń – Stanów Zjednoczonych i ZSRS/Rosji. Stany Zjednoczone inwestują przede wszystkim w system obrony przeciwrakietowej i technologię nieatomową, Rosja zaś – w broń atomową: jednogłowicowe rakiety międzykontynentalne niewykrywalne przez najnowocześniejsze systemy obrony.

RRmBOuC88mi4K
Wykres skumulowany. Lista elementów: 1. zestaw danych:państwo: Stany Zjednoczonerozmieszczone głowice*: 1750inne głowice**: 4050łącznie 2020: 5800łącznie 2019: 61852. zestaw danych:państwo: Rosjarozmieszczone głowice*: 1570inne głowice**: 4805łącznie 2020: 6375łącznie 2019: 6500
* rozmieszczone głowice – oznacza głowice umieszczone na pociskach lub znajdujące się w bazach z siłami operacyjnymi
** inne głowice – oznacza głowice magazynowane lub rezerwowe oraz głowice wycofywane z eksploatacji, oczekujące na demontaż
Oprac. na podst.: Rocznik SIPRI 2020, sipri.org [dostęp 20.04.2021].
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R1NCwm3PwRMkq
Wykres skumulowany. Światowe siły nuklearne — pozostałe państwa, styczeń 2020. Lista elementów:
  • 1. zestaw danych:
    • państwo: Wielka Brytania
    • rozmieszczone głowice*: 120
    • inne głowice**: 95
    • łącznie 2020: 215
    • łącznie 2019: 200
  • 2. zestaw danych:
    • państwo: Francja
    • rozmieszczone głowice*: 280
    • inne głowice**: 10
    • łącznie 2020: 290
    • łącznie 2019: 300
  • 3. zestaw danych:
    • państwo: Chiny
    • rozmieszczone głowice*: 0
    • inne głowice**: 320
    • łącznie 2020: 320
    • łącznie 2019: 290
  • 4. zestaw danych:
    • państwo: Indie
    • rozmieszczone głowice*: 0
    • inne głowice**: 150
    • łącznie 2020: 150
    • łącznie 2019: 140
  • 5. zestaw danych:
    • państwo: Pakistan
    • rozmieszczone głowice*: 0
    • inne głowice**: 160
    • łącznie 2020: 160
    • łącznie 2019: 150
  • 6. zestaw danych:
    • państwo: Izrael
    • rozmieszczone głowice*: 0
    • inne głowice**: 90
    • łącznie 2020: 90
    • łącznie 2019: 80
  • 7. zestaw danych:
    • państwo: Korea Północna
    • rozmieszczone głowice*: 0
    • inne głowice**: 40
    • łącznie 2020: 40
    • łącznie 2019: 30

Wzrastają natomiast wydatki na zbrojenia w Afryce. Jednym z państw o najwyższych wydatkach tego typu na początku XXI wieku była Erytrea, która przeznaczała na zbrojenia aż 20,9% PKB (w 1999 r. – 34,4%; od 2003 r. brak danych). Niepokojące jest zwłaszcza to, że wzrost wydatków następuje przede wszystkim w państwach o niedemokratycznym ustroju (np. Korea Północna). Należy przy tym pamiętać, że sam potencjał militarny nie stanowi o bezpieczeństwie danego państwa. Miarą zagrożenia jest dopiero różnica w tych potencjałach.

Militarne aspekty światowego układu sił

Wśród państw o najwyższym indeksie władzy na szczycie od początków XX wieku utrzymują się Stany Zjednoczone (około 35% udziału poszczególnych państw). (…) Charakterystyczna jest zmiana w udziale procentowym poszczególnych elementów składających się na indeks USA. W 1925 roku zdecydowaną przewagę miały czynniki ekonomiczne, w 1996 – aspekty militarne. Drastycznie spadły indeksy Wielkiej Brytanii oraz Francji (w tym pierwszym wypadku z 13,9% do 4,5%, w tym drugim – z 11,39% do 5,75%). Nieznacznie spadł indeks ZSRR/Rosji – z 17,62% do 15,6%. Możliwości obronne wraz z wydatkami na zbrojenia oraz produkcją stali i zużyciem energii stanowią składową tzw. indeksu władzy.

cytat4 Źródło: Militarne aspekty światowego układu sił, [w:] Leszek Porębski, Konflikty współczesnego świata, red. Robert Borkowski, Kraków 2001, s. 71.

Handel bronią

Poważnym problemem międzynarodowym jest handel bronią. W czołówce eksporterów od wielu lat nieodmiennie plasują się USA, ZSRS/Rosja, Wielka Brytania, Francja. Ostatnio dołączyły również Niemcy. Co ciekawe, bardzo aktywnym eksporterem broni jest również neutralna Szwajcaria. Głównymi importerami pozostają Arabia Saudyjska, Tajwan, Egipt, Turcja. Jak podaje Sztokholmski Międzynarodowy Instytut Badań nad Pokojem: 100 największych firm produkujących broń w 18 państwach OECDOrganizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD)OECD i niektórych państwach rozwijających się sprzedało w 1999 r. broń wartości 157 mld USD, co stanowi wzrost o 16 mld USD w porównaniu z 1998 r.*1*.

1

Trzeba przy tym uwzględnić fakt, że znaczną część udziału w światowym handlu bronią ma handel nielegalny, którego nie ujmują żadne statystyki. Jego istnienie dowodzi, jak martwe są zapisy porozumienia Wassenaarporozumienie Wassenaarporozumienia Wassenaar (1995) o kontroli handlu bronią.

Podobnie martwe pozostają porozumienia o nieproliferacjinieproliferacjanieproliferacji broni niekonwencjonalnej. Według oficjalnych i nieoficjalnych danych coraz więcej państw dysponuje bombą atomową lub pracuje nad jej stworzeniem. Są wśród nich między innymi Stany Zjednoczone, Rosja, Wielka Brytania, Francja, Chiny, Indie, Pakistan, Izrael, Iran, Korea Północna.

Zbrojenia

Na początku lat 90. XX wieku w latach Stany Zjednoczone przeprowadziły 20 doświadczeń z bronią jądrową, Francja miała ich na swoim koncie 10, a Chiny – 4. Greenpeace ostrzegał w 1995 roku, że ogólnie potencjał nuklearny, jakim dysponuje Europa i Turcja, aż 720‑krotnie przewyższa moc bomby atomowej zrzuconej na Hiroszimę.

cytat6 Źródło: Zbrojenia, [w:] Włodzimierz Malendowski, Międzynarodowe stosunki polityczne, red. Włodzimierz Malendowski, Czesław Mojsiewicz, Poznań 1996, s. 302.
RTkjsDXMts4yD1
Grzyb atomowy po wybuchu bomby atomowej nad Hiroszimą w dniu 6 sierpnia 1945 roku.
Źródło: George R. Caron, domena publiczna.

W czasie zimnej wojny świat wielokrotnie stawał na krawędzi wojny nuklearnej. W czerwcu 2006 roku światowe media alarmowały o próbie startu rakiety dalekiego zasięgu Taepodong‑2, jaką przeprowadziła Korea Północna. Stany Zjednoczone odpowiedziały natychmiastową groźbą o „podjęciu odpowiednich środków”, jeśli ich terytorium zostanie w jakikolwiek sposób naruszone. Nie powstrzymało to Kim Dzong Ila przed przeprowadzeniem kolejnych prób w lipcu oraz październiku tego samego roku. Słowa Stanisława Lema nadal więc mogą być ostrzeżeniem przed realnym niebezpieczeństwem:

Stanisław Lem

Do użycia broni nuklearnych na Ziemi dojdzie na pewno – nie wiem tylko, kiedy. Takie jest moje przeświadczenie oparte na narastającej barbaryzacji, na rozszerzającej się zarazie terroryzmu typu kamikadze, na ciągłym rozdrapywaniu zasobów pierwiastków rozszczepialnych.

cytat7 Źródło: Stanisław Lem. Cytat za: Czesław Mojsiewicz, Leksykon problemów międzynarodowych, Wrocław 2003, s. 193.

O ile naturalnym ograniczeniem w przypadku programu badań nuklearnych są jego wysokie koszty, o tyle broń chemiczna i biologiczna dostępna jest dla każdego potencjalnego agresora. Badań tych nikt właściwie nie kontroluje. Bardzo często prowadzone są pod pozorem rozwoju biotechnologii. Bronią biologiczną i chemiczną chętnie posługują się terroryści, co sprawia, że jest ona jednym z poważniejszych zagrożeń dla współczesnego świata.

Problemy demograficzne

RYlxSZQxuDSO31
Źródło: James Cridland, domena publiczna.

Kolejnym potencjalnym czynnikiem konfliktogennym są przemiany demograficznedemografiademograficzne zachodzące obecnie na świecie. Od stuleci każdy gwałtowny wzrost demograficzny, przypadający na okres względnego dobrobytu, regulowany był na dwa sposoby: przez wojny lub epidemie. Spośród tych ostatnich powszechnie znana jest epidemia dżumy, jaka rozlała się po Europie w latach 1347–1352. W jej wyniku zmarło około 25 milionów osób. Przez Europę przetaczały się jednak wielokrotnie – tak wcześniej, jak i później – różnego rodzaju „zarazy” i „morowe powietrze”, które w naturalnie obniżały przeludnienie. Jeśli ten sposób zawodził, wszczynano wojny.

Analitycy przewidują ciągły wzrost populacji na świecie. Jedna z prognoz demografów mówi o 8 miliardach 472 milionach ludzi w 2025 oraz 10 miliardach w 2050 roku. Dodatkowym problem jest fakt nierównomiernego przyrostu ludności. Wskaźnik dzietności w krajach najuboższych wynosi 5,8, natomiast w krajach rozwiniętych – 1,7. Tendencja ta będzie się pogłębiać. W 2050 roku udział Europy w populacji światowej spadnie według przewidywań do 7,2%, Ameryki Północnej – do 4,8%, Azji – do 57,5%, natomiast w przypadku Afryki wzrośnie do 21,3%. Skutkiem nierównomiernego przyrostu naturalnego będzie kolejna wielka wędrówka ludów. Jest prawdopodobne, że zjawisku temu towarzyszyć będą wojny, podobnie jak na przełomie starożytności i średniowiecza.

Współczesna fala migracji, tej legalnej i tej nielegalnej, osiąga coraz większe rozmiary. Budzi to niechęć obywateli „migracyjnych rajów”, obawiających się o własny dobrobyt, bezpieczeństwo i tożsamość kulturową. Restrykcyjna polityka wobec imigrantów zwykle przyczynia się do zaostrzenia napięć, jak pokazał to przykład Francji z początku 2006 roku.

RisCJedPks1gT
Źródło: burakaslan, domena publiczna.

Z rosnącą liczbą ludności związana jest kwestia tzw. zdolności do dźwigania globu ziemskiego, czyli zdolności do zapewnienia ilości surowców wystarczającej, by ludzkość mogła przetrwać. Nie sprawdziła się wprawdzie maltuzjańska mroczna wizja powszechnego głodu przy wzrastającej w tempie geometrycznym liczbie ludności. Od 1950 roku światowa produkcja żywności zwiększyła się trzykrotnie, a liczba ludności wzrosła 2,2 razy. Nie oznacza to jednak, że żywności wszędzie jest pod dostatkiem i że groźba głodu, niosąca za sobą groźbę wojen, została wyeliminowana.

Surowce naturalne

Ropa naftowa i gaz ziemny

Czesław Mojsiewicz Leksykon problemów międzynarodowych

Nie ulega wątpliwości, że obecnie surowce naturalne, zwłaszcza nieodnawialne, są jednym z istotniejszych czynników konfliktogennych. Dla wszystkich jest jasne, że w szybkim tempie zbliżają się one do wyczerpania. Dotyczy to zwłaszcza ropy naftowej i gazu ziemnego. Poważnym problemem jest asymetryczność rozkładu zasobów, wydobycia i zużycia tych złóż. Europa Zachodnia i Ameryka, które wykorzystują 50% światowych zasobów ropy naftowej, same dysponują zaledwie 5% złóż.

cytat8 Źródło: Czesław Mojsiewicz, Leksykon problemów międzynarodowych, Wrocław 2003, s. 143.

Kraje OPECOrganizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową (OPEC)OPEC są w posiadaniu 76,9% wszystkich złóż ropy, z czego na państwa Bliskiego i Środkowego Wschodu przypada 63,3%. Światowe rezerwy tych dwóch surowców szacuje się różnie. Z dużym przybliżeniem oblicza się, że średnio zasobów ropy naftowej powinno starczyć całemu światu na 41 lat. Zużycie w Stanach Zjednoczonych jest tak duże, że prognozy zakładają korzystanie tam z ropy zaledwie przez 11,3 roku. Podobna sytuacja jest w wypadku gazu ziemnego – dla świata powinno starczyć jego zasobów na 67 lat, dla Stanów Zjednoczonych – na 9,5 roku, dla Unii Europejskiej – na 14 lat.

RURX8AutwXs0O1
Źródło: skeeze, domena publiczna.

W świetle tych danych kwestia bezpieczeństwa energetycznego urasta do najwyższej rangi. Z jednej strony państwa wysoko rozwinięte, aby zachować swoje znaczenie, muszą mieć zapewnione stałe dostawy energii. Z drugiej strony państwa, na terenie których leżą złoża surowców energetycznych, mają świadomość swej przewagi i nie wahają się jej wykorzystać, stawiając polityczne żądania. Klasycznym przykładem takiej zależności był szok naftowy, będący odpowiedzią państw eksportujących ropę na wojnę Yom Kippur i na poparcie Izraela przez USA. W 2006 roku z podobnego straszaka skorzystał Iran, grożąc, że jakiekolwiek sankcje nałożone na to państwo pociągną za sobą wzrost cen baryłki ropy. Irański minister Kazem Vaziri‑Hamaneh powiedział wówczas w wystąpieniu telewizyjnym, że ropa naftowa jest jednym ze środków, które jego kraj może wykorzystać w walce o swoje prawa. Podkreślił, że świat potrzebuje energii i dlatego jakiekolwiek decyzje wobec Iranu, mogące skutkować niepokojem na rynku paliw, byłyby niedorzeczne.

Woda

Erhard Cziomer, Lubomir W. Zyblikiewicz Zarys współczesnych stosunków międzynarodowych

Coraz gorzej wygląda również kwestia zaopatrzenia w wodę. Według ekspertów w 2030 roku sytuacja będzie krytyczna w Azji Południowej, na Bliskim i Środkowym Wschodzie oraz w Afryce Północnej, gdzie prawie połowę zasobów będzie zużywać się do nawadniania.

cytat9 Źródło: Erhard Cziomer, Lubomir W. Zyblikiewicz, Zarys współczesnych stosunków międzynarodowych, Warszawa 2005, s. 196.

Jednym z 17 Celów Zrównoważonego Rozwoju ONZ jest zapewnienie wszystkim ludziom dostępu do wody i warunków sanitarnych przez zrównoważoną gospodarkę zasobami wodnymi. Mimo to ponad miliard ludzi na świecie cierpi z powodu braku dostępu do czystej wody pitnej, a do roku 2025 nie będzie go miało aż 1,8 mld ludzi. Szacuje się, że do 2050 roku co najmniej co czwarta osoba na świecie będzie mieszkać w kraju dotkniętym chronicznym lub okresowym deficytem wody pitnej.

Brak wody jest poważnym problemem, jedną z głównych przyczyn głodu i niedożywienia na świecie. Susza dotyka jedne z najbiedniejszych rejonów świata, co jeszcze bardziej ogranicza możliwości samodzielnej produkcji żywności.

RDOmeprQ8PuZD
Wykres kolumnowy. Statystyczne zużycie wody na jednego mieszkańca. Lista elementów: 1. zestaw danych:państwo: Polskazużycie wody w litrach: 1202. zestaw danych:państwo: Niemcyzużycie wody w litrach: 1233. zestaw danych:państwo: Wielka Brytaniazużycie wody w litrach: 1674. zestaw danych:państwo: Holandiazużycie wody w litrach: 1325. zestaw danych:państwo: Stany Zjednoczonezużycie wody w litrach: 330
Oprac. na podst.: Agnieszka Usiarczyk, Świat w obliczu kryzysu wodnego, 19.03.2020, rp.pl [dostęp 20.04.2021 r.].

Oszczędność wody wiąże się z koniecznością wykształcenia pewnych nawyków.

Agnieszka Usiarczyk Świat w obliczu kryzysu wodnego

Marnotrawstwo wody to nie tylko zachowania w łazience, to także nadmierna konsumpcja – uprawa zbóż, produkcja jedzenia, hodowla wymagają zasobów wody. Warto ograniczać zakupy – kupować mniej i mądrzej. Przez plantacje bawełny wyschło w ostatnich 40 latach Jezioro Aralskie wskutek rozbioru wód Amu‑darii i Syr‑darii. Trzeba na każdym kroku zmieniać zachowania konsumpcyjnego trybu życia naszego społeczeństwa. Truskawki w grudniu, pomidorki koktajlowe przez cały rok – może warto z tego zrezygnować?

rp Źródło: Agnieszka Usiarczyk, Świat w obliczu kryzysu wodnego, 19.03.2020 r., dostępny w internecie: rp.pl [dostęp 20.04.2021 r.].
RVTdodrCFCmsV
Wykres kolumnowy. Średnie zużycie wody w produkcji. Lista elementów: 1. zestaw danych:produkt: bochenek chlebazużycie wody w litrach: 4622. zestaw danych:produkt: szklanka soku pomidorowegozużycie wody w litrach: 12.53. zestaw danych:produkt: para dżinsówzużycie wody w litrach: 80004. zestaw danych:produkt: kilogram wołowinyzużycie wody w litrach: 95005. zestaw danych:produkt: kilogram papieruzużycie wody w litrach: 2506. zestaw danych:produkt: litr piwazużycie wody w litrach: 87. zestaw danych:produkt: kilogram stalizużycie wody w litrach: 3008. zestaw danych:produkt: kilogram nawozów azotowychzużycie wody w litrach: 6009. zestaw danych:produkt: tona ropy naftowejzużycie wody w litrach: 1500010. zestaw danych:produkt: kilogram ziaren pszenicyzużycie wody w litrach: 100011. zestaw danych:produkt: kilogram ziaren ryżuzużycie wody w litrach: 3000
Oprac. na podst.: Agnieszka Usiarczyk, Świat w obliczu kryzysu wodnego, 19.03.2020, rp.pl [dostęp 20.04.2021 r.].
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Neokolonializm

Na dziedzictwo kolonializmu i neokolonializmneokolonializmneokolonializm jako kolejny czynnik konfliktogenny zwrócił uwagę Boutros Ghali, sekretarz generalny ONZ w latach 1992–1996. Kolonizatorzy pozostawili po sobie przede wszystkim wytyczone za pomocą linijki granice, nieuwzględniające podziałów etnicznych, geograficznych ani historycznych. Nadal pozostaje to główną przyczyną większości konfliktów byłych krajów kolonialnych. Dekolonizację przeprowadzono na zasadzie „wyjść, aby pozostać”. Według globalistów, dawnych kolonizatorów zastąpiły wielkie koncerny. Ujęcie takie jest zbyt radykalne, niemniej pamiętać należy, że zadłużenie byłych kolonii, zwłaszcza w Afryce, wobec państw zachodnich jest jednym z głównych problemów tych krajów. Złożony pozostaje problem edukacji. Szkoły przeważnie prowadzone są przez białych misjonarzy, mimowolnie lub celowo narzucających obcą kulturę. Inteligencja studiuje zwykle na zachodnich uniwersytetach.

Wymienione wyżej problemy pozostają głównie udziałem Afryki, która według B. Ghalego przeżywa jeden z najtrudniejszych, najsmutniejszych i najtragiczniejszych okresów swej historii*Leksykon problemów międzynarodowych, str. 118*.

Leksykon problemów międzynarodowych, str. 118

Słownik

demografia
demografia

dziedzina nauki zajmująca się powstawaniem, życiem i przemijaniem społeczności ludzkiej; demografia zajmuje się w równej mierze przyrostem naturalnym, migracjami, strukturą społeczną oraz ich rozmieszczeniem przestrzennym i oddziaływaniami społecznymi i socjologicznymi

neokolonializm
neokolonializm

utrzymywanie związków oraz zależności gospodarczych i politycznych przez mocarstwo w stosunku do kolonii, które ogłosiły niepodległość; neokolonializm ukształtował się w procesie szybko postępującego po II wojnie światowej rozkładu tradycyjnego systemu kolonialnego

nieproliferacja
nieproliferacja

termin używany od lat 60. w związku z rozmowami na temat nierozprzestrzeniania broni jądrowej, zakończonymi podpisaniem 1 VII 1968 przez ZSRS, USA i Wielką Brytanię układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej (z ang. Treaty on the Non‑Proliferation of Nuclear Weapons)

porozumienie Wassenaar
porozumienie Wassenaar

porozumienie w sprawie kontroli eksportu broni konwencjonalnej oraz dóbr i technologii podwójnego zastosowania podpisane przez 41 państw w 1995 r.; przejęło funkcję COCOM

Komitet Koordynacyjny Wielostronnej Kontroli Eksportu (COCOM)
Komitet Koordynacyjny Wielostronnej Kontroli Eksportu (COCOM)

(ang. Coordinating Committee for Multilateral Export Control); komitet działający w latach 1949–1995; miał za zadanie nie dopuścić do uzyskania przez któryś z krajów bloku wschodniego najnowocześniejszych towarów czy technologii, które mogłyby rozwinąć wojsko skierowane przeciw państwom zachodnim

zimna wojna
zimna wojna

okres między 1947 a 1991 r.; umowna nazwa napięć i rywalizacji ideologicznej, politycznej i militarnej między blokiem zachodnim (głównie USA) a blokiem wschodnim (ZSRS i państwa zależne), któremu towarzyszył wyścig zbrojeń

Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową (OPEC)
Organizacja Krajów Eksportujących Ropę Naftową (OPEC)

(ang. Organization of the Petroleum Exporting Countries); organizacja międzynarodowa, która ma na celu ujednolicenie polityki dotyczącej wydobycia oraz wpływanie na poziom cen ropy naftowej

Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD)
Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD)

(ang. Organisation for Economic Co‑operation and Development); organizacja międzynarodowa o profilu ekonomicznym skupiająca 37 wysoko rozwiniętych i demokratycznych państw