Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki

LustracjąlustracjaLustracją nazywamy proces, który został zainicjowany w krajach Europy Środkowo‑Wschodniej po upadku komunizmu. Polegał on na ujawnianiu współpracy osób zajmujących rozmaite stanowiska w państwie z komunistycznymi służbami bezpieczeństwa, takimi jak Służba Bezpieczeństwa (SB) w Polsce, Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego (Stasi) w NRD czy Státní bezpečnost (StB) w Czechosłowacji. Związany był niekiedy z dekomunizacjądekomunizacjadekomunizacją, która z kolei miała na celu uniemożliwienie takim osobom zajmowanie określonych urzędów, pozbawienie ich przywilejów i oczyszczenie państwa z formalnych i nieformalnych struktur powstałych w komunistycznym reżimie.

Zarówno lustracja, jak i dekomunizacja wywoływały wiele kontrowersji. Przedmiotem sporu był zakres obu tych procesów, ich przebieg, ale również zasadność ich przeprowadzania. Przyjrzyjmy się argumentom zwolenników oraz przeciwników lustracji i dekomunizacji.

RzTqFkZHnF8pC1
Prezentacja.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Przypadek Polski

Lustracja w Polsce została ustawowo zainicjowana w 1997 r. Obejmuje osoby pełniące funkcje publiczne, m.in. prezydenta Rzeczypospolitej, posłów, senatorów, sędziów, adwokatów, prokuratorów oraz członków władz Polskiego Radia i Telewizji. W 2006 r. znacząco rozszerzono listę osób podlegających procedurze lustracyjnej – m.in. o szefów urzędów, osoby wchodzące w skład służby zagranicznej lub członków organów jednostek samorządu terytorialnego.

Każda osoba podlegająca lustracji zobowiązana jest do złożenia oświadczenia lustracyjnegooświadczenie lustracyjneoświadczenia lustracyjnego. W przypadku stwierdzenia przez uprawniony organ dysponujący dostępem do archiwum komunistycznych służb niezgodności oświadczenia z prawdą, rozpoczyna on postępowanie lustracyjne. Do 2007 r. postępowanie takie wszczynał Rzecznik Interesu PublicznegoRzecznik Interesu PublicznegoRzecznik Interesu Publicznego (powoływany na 6‑letnią kadencję przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego), a sprawę rozpatrywał sąd apelacyjny w Warszawie. Aktualnie postępowanie jest inicjowane przez prokuratora Instytutu Pamięci NarodowejInstytut Pamięci NarodowejInstytutu Pamięci Narodowej, natomiast organem rozstrzygającym jest sąd okręgowy, właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby składającej oświadczenie lustracyjne.

W stosunku do osoby, która złożyła fałszywe oświadczenie (w publicystyce nazywana jest ona „kłamcą lustracyjnym”), sąd orzeka zakaz pełnienia funkcji publicznych. W Polsce współpraca z komunistycznym aparatem represji nie stanowi jednak prawnej przeszkody do zajmowania stanowisk.

R2kuyHpadB1Jr
Akta IPN w dawnej siedzibie Instytutu przy ul. Towarowej 28 w Warszawie
Źródło: Adrian Grycuk, licencja: CC BY-SA 3.0.

Przypadek Czech

Ustawa, która dała podstawę procedurze lustracyjnej w Czechach, została przyjęta jeszcze w Czechosłowacji w 1991 r. Miała charakter bardziej radykalny niż w Polsce, gdyż lustrację łączyła z dekomunizacją. Osobom zatrudnionym w komunistycznym aparacie represji lub z nim współpracującym zakazano – początkowo przez pięć lat, później ten okres wydłużono – zajmowania najwyższych stanowisk w organach państwa, administracji, wojsku oraz mediach publicznych.

Przyjęcie takiego rozwiązania wynikało częściowo ze specyficznego przebiegu procesu transformacji ustrojowej w Czechosłowacji. Inaczej niż w Polsce czy na Węgrzech – gdzie kluczową rolę odegrały negocjacje prowadzone przez władze komunistyczne z opozycją – upadek komunizmu był tam skutkiem wielkich protestów społecznych określanych mianem „aksamitnej rewolucjiaksamitna rewolucjaaksamitnej rewolucji”. Ruch demokratyczny, który w ich wyniku doszedł do władzy, chciał szybkiego zerwania z dziedzictwem przeszłości i oparcia państwa na całkowicie nowych podstawach. Usuwanie z państwowej elity ludzi komunistycznych służb represji wpisywało się w taką politykę.

Każda osoba ubiegająca się o stanowisko objęte lustracją zobowiązana była zwrócić się do ministerstwa spraw wewnętrznych o wydanie zaświadczenia dot. związków z StB. Taki dokument wraz z oświadczeniem o braku współpracy z innymi komunistycznymi służbami represji był warunkiem zajmowania danego stanowiska. Osoba, która otrzymała negatywne zaświadczenie z MSW, mogła odwołać się do sądu.

REr8nNLhXoSFW
Legitymacja członkowska StB, 1945 r.
Źródło: domena publiczna.

Przypadek Niemiec

Represyjność reżimu komunistycznego była tu większa niż w innych krajach regionu, a służba bezpieczeństwa Niemieckiej Republiki Demokratycznej, Stasi, liczyła ponad 170 tys. tajnych współpracowników (w 17‑milionowym państwie). Po zjednoczeniu Niemiec w 1990 r. Stasi została rozwiązana, jej archiwa zaś przekazano do urzędu Pełnomocnika Federalnego do spraw Materiałów Państwowej Służby Bezpieczeństwa NRD. Przez dekadę kierował nim opozycjonista wschodnioniemiecki, późniejszy prezydent RFN Joachim Gauck (stąd urząd często nazywany był „instytutem Gaucka”).

Instytut Gaucka otrzymał zadanie sprawdzania wszystkich osób aspirujących do najwyższych stanowisk w państwie oraz zawodów zaufania publicznego pod kątem ich współpracy ze wschodnioniemieckimi służbami, lustracja przeprowadzana była więc w postępowaniu pozasądowym.

Choć nie przyjęto w Niemczech formalnego zakazu zajmowania stanowisk przez osoby współpracujące w przeszłości z komunistycznym aparatem represji, wprowadzono możliwość wypowiadania umów o pracę „z powodu zaistnienia okoliczności nadzwyczajnych”. Przepis ten umożliwiał przeprowadzenie procesu dekomunizacji, w praktyce byłych agentów Stasi zastępowano urzędnikami przybyłymi z zachodniej części zjednoczonego państwa.

R1REsWrfA6WfB
Stasi zdobywało informacje na na temat inwigilowanych osób w różny sposób, na przykład za pomocą ukrytych aparatów i kamer. Eksponat ze Stasimuseum w Berlinie.
Źródło: Frankemann, licencja: CC BY-SA 3.0.

Słownik

aksamitna rewolucja
aksamitna rewolucja

wydarzenia w Czechosłowacji, przede wszystkim masowe protesty w Pradze, Bratysławie i innych miastach z listopada 1989 r., które doprowadziły do pokojowej demokratyzacji kraju

dekomunizacja
dekomunizacja

proces usuwania pozostałości systemu komunistycznego, polegający najczęściej na wprowadzeniu zakazu zajmowania określonych stanowisk państwowych przez osoby uwikłane w działalność komunistycznych organów represji

Instytut Pamięci Narodowej
Instytut Pamięci Narodowej

powołany w 1999 r. urząd państwowy w Polsce, zarządzający archiwami komunistycznych organów bezpieczeństwa, ścigający osoby oskarżane o zbrodnie nazistowskie i komunistyczne, prowadzący działalność edukacyjną, a – od 2006 r. – wszczynający procesy lustracyjne

lustracja
lustracja

proces ujawniania współpracy określonych osób ze służbami komunistycznego aparatu represji

oświadczenie lustracyjne
oświadczenie lustracyjne

wymagane prawem oświadczenie, jakie składa osoba ubiegająca się o dany urząd, w którym informuje o swojej współpracy z komunistycznym aparatem represji lub o braku takiej współpracy

Rzecznik Interesu Publicznego
Rzecznik Interesu Publicznego

funkcjonujący w latach 1997–2007 jednoosobowy urząd analizujący oświadczenia lustracyjne i wszczynający postępowania lustracyjne przed sądem