Tło historyczne pierwszej emigracji politycznej z ziem polskich

Wiek XVIII stał się apogeum upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Nieudolne rządy ostatnich władców elekcyjnych doprowadziły do utraty suwerenności Polski. Państwa ościenne zaczęły decydować o jej sprawach wewnętrznych i polityce zagranicznej. Elekcja władcy, stanowienie prawa, a nawet doprowadzenie do końca obrad sejmu poddane zostało wpływom imperium rosyjskiego, Prus i Austrii. Na konsekwencje tych wydarzeń nie trzeba było długo czekać. Już w 1768 roku została zawiązana konfederacja barska sprowokowana przez rosyjskiego ambasadora Nikołaja Repnina, który wykorzystał spory powstałe wokół równouprawnienia dysydentówdysydencidysydentów, by osłabić pozycję władcy i obozu reform w kraju.

RDis98FfZuRZz1
Ogniska oporu konfederatów barskich i walki z wojskami rosyjskimi i króla Stanisława Augusta Poniatowskiego
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑green

Zastanów się, czy konfederaci mieli szansę na zwycięstwo w ówczesnej sytuacji międzynarodowej Rzeczypospolitej.

R1MwM8UarYKGo1
Maurycy August Beniowski, polski podróżnik pochodzenia słowacko-węgierskiego, uczestnik konfederacji barskiej; zesłany na Kamczatkę, z której zorganizował ucieczkę statkiem, by po wielu przygodach dotrzeć do Francji. Autor Pamiętników opisujących jego życie oraz bohater poematu Beniowski Juliusza Słowackiego.
Źródło: Qpeezee, licencja: CC BY-SA 3.0.

Konfederacja barska była związkiem szlachty przeciwko imperium rosyjskiemu, królowi i dysydentom. Mimo zaangażowania szlachty konfederacja upadła i doprowadziła do pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku.

Konfederaci zostali aresztowani i wywiezieni do Kaługi, na zachód od Moskwy. Przebywali tam do roku 1773. Oficjalnym powodem zesłania była obraza majestatu carycy Katarzyny II. System represji stosowanych wobec uczestników konfederacji barskiej w postaci deportacji w głąb imperium rosyjskiego i na Syberię objął według szacunków około 15 tysięcy osób. Ukaz rosyjskiego Kolegium Wojny z 27 grudnia 1769 r. nakazywał wysyłkę konfederatów barskich z Kazania na Syberię. Trzy jego następne ukazy, z 18 października 1770 r., 2 lutego i 11 marca 1771 r., nakazały rekrutację konfederatów do pułków karabinierskich, dragońskich i kozackich, do batalionów garnizonowych albo na osiedlenie.

R4BwOU1cNuSkA1
Gen. Kazimierz Pułaski, bohater walk o niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki
Źródło: domena publiczna.

ZsyłkizsyłkaZsyłki i przymusowe wcielanie do wojska rosyjskiego stały się sygnałem do ucieczki z kraju. Konfederaci szukali schronienia w Turcji, Szwajcarii, Francji, Austrii i Saksonii. Największe polskie diaspory powstały w Dreźnie, Paryżu, Stambule i Wiedniu. Centrum emigracji stał się Wiedeń, gdzie znaleźli się przede wszystkim arystokraci i i szlachta galicyjska. W Paryżu zebrali się głównie wojskowi, którzy liczyli na pomoc Francji w dalszej walce z imperium rosyjskim. Część emigrantów ruszyła dalej, do Ameryki Północnej, gdzie wzięli udział w wojnie o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Wśród nich zasłynął Kazimierz Pułaski.

bg‑green

Znajdź informacje, w jaki sposób Kazimierz Pułaski został upamiętniony w Stanach Zjednoczonych.

Pierwsza emigracja polityczna

RTuKvNcFlLI5n1
Tadeusz Kościuszko jako generał lejtnant wojsk koronnych dowodził dywizją w czasie wojny polsko-rosyjskiej 1792 r.
Źródło: domena publiczna.

Kiedy po uchwaleniu Konstytucji 3 maja 1791 roku doszło do wojny z imperium rosyjskim w jej obronie, w 1792 roku szlachta doprowadziła w porozumieniu z Katarzyną II do zawiązania konfederacji targowickiejTargowicakonfederacji targowickiej. Z czasem przystąpił do niej król Stanisław August Poniatowski, co oznaczało koniec nadziei na zwycięstwo w wojnie z imperium rosyjskim. Wtedy część elit politycznych podjęła decyzję o ucieczce do Saksonii. Do Lipska i Drezna uciekli przywódcy obozu patriotycznego – Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj, Tadeusz Kościuszko. Wraz z nimi wyemigrowało kilkudziesięciu innych polityków i wojskowych, którzy obawiali się represji ze strony imperium rosyjskiego.

bg‑green

Zastanów się, dlaczego przyszły wódz insurekcji kościuszkowskiej zrezygnował z munduru generalskiego na rzecz chłopskiej sukmany.

Głównym ośrodkiem działalności emigracyjnej Polaków stała się Saksonia, w tym Lipsk, gdzie utworzono Komitet Polski. Jego zadaniem było przygotowanie powstania w kraju, organizowanie sieci spiskowej i uzyskanie pomocy ze strony rewolucyjnej Francji, gdzie działało kilkudziesięciu polskich oficerów z gen. Józefem Zajączkiem na czele.

Finis Poloniae

Upadek powstania kościuszkowskiego w 1794 roku doprowadził do trzeciego rozbioru Polski w 1795 roku.

R5K94uyONKrYh1
Ziemie Rzeczypospolitej po rozbiorach
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Następstwem upadku państwa była emigracja polityczna około czterech tysięcy osób.

Najliczniejszą grupę (około 1,6 tys.) stanowili żołnierze stacjonujący w polskich obozach wojskowych na terenie należącej do Turcji Mołdawii. W 1797 roku utworzyli Związek Wojskowy pod przywództwem brygadiera Joachima Deniski i podjęli nieudaną próbę insurekcji. Wskutek rozłamów wewnętrznych powstańcy w grupie około 200 żołnierzy przekroczyli granicę i 30 czerwca 1797 r. zostali rozbici w bitwie pod Dobronowicami przez armię austriacką.

Emigranci polityczni, którzy udali się do Francji, Włoch i Saksonii, podzielili się na dwie wrogie frakcje:

  • AgencjaAgencjaAgencja – o umiarkowanych poglądach; z Franciszkiem Barssem, Karolem Prozorem i Józefem Wybickim na czele. Powstała w Paryżu w 1794 roku jako przedstawicielstwo insurekcji kościuszkowskiej. Głosiła program odbudowy niepodległego państwa polskiego, opartego na zasadach ustrojowych Konstytucji 3 maja. Sprzeciwiała się koncepcjom wywołania kolejnego powstania zbrojnego w kraju, wysuwanym przez Deputację PolskąDeputacja PolskaDeputację Polską. W 1797 roku uzyskała zgodę od władz francuskich na organizację Legionów PolskichLegiony Polskie we WłoszechLegionów Polskich we Włoszech pod dowództwem gen. Jana Henryka Dąbrowskiego. Przestała istnieć w 1802 roku.

  • Deputacja Polska – o radykalnych poglądach, została założona 22 sierpnia 1795 roku w Paryżu przez Franciszka Ksawerego Dmochowskiego, Józefa Dembowskiego, ks. Jędrzeja Mejera i Józefa Pawlikowskiego. Głosiła hasła zrównania wszystkich stanów oraz przyznania chłopom wolności osobistej. Dążyła do wywołania zbrojnego powstania na okupowanych ziemiach polskich i przeprowadzenia tam rewolucji społecznej wspieranej przez rewolucyjną Francję. Doprowadziło to do konfliktu z Agencją. Współpracowała z Towarzystwem Republikanów Polskich.

Rgt6c8e1afRTQ1
Wjazd generała Jana Henryka Dąbrowskiego do Rzymu 3 maja 1798 przez bramę Porta del Popolo, obraz Januarego Suchodolskiego ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie.
Źródło: Maciej Szczepańczyk, licencja: CC BY-SA 3.0.

W latach 1797–1803 przez Legiony Polskie we Włoszech przeszło 21 tysięcy polskich żołnierzy i oficerów. Część z nich trafiła na Haiti, gdzie do dziś, w górskiej wsi Cazale – 40 kilometrów na północ od Port‑au‑Prince, żyją ludzie noszący polskie nazwiska. Rozwiązanie Legionów Polskich w 1807 roku spowodowało, że część emigrantów powróciła na ziemie ojczyste. Pozostali poparli Napoleona Bonapartego, uczestnicząc w powstaniu wielkopolskim z 1806 roku, służąc w armii francuskiej oraz przyczyniając się do powstania Księstwa Warszawskiego i jego armii. Powstanie Księstwa Warszawskiego położyło kres emigracji, choć na obczyźnie, w Szwajcarii, pozostał Tadeusz Kościuszko, który odrzucił współpracę zarówno z Napoleonem I, jak i z carem Aleksandrem I.

Słownik

Agencja
Agencja

polska organizacja polityczna założona w 1794 r. w Paryżu przez Franciszka Barssa jako oficjalne przedstawicielstwo insurekcji kościuszkowskiej

Deputacja Polska
Deputacja Polska

polska organizacja niepodległościowa, powstała w Paryżu 22 sierpnia 1795 r.; grupująca przedstawicieli radykalnego skrzydła emigracji, głosząca hasła zrównania wszystkich stanów i nadania wolności osobistej chłopom

dysydenci
dysydenci

inaczej innowiercy, protestanci, wyznawcy religii chrześcijańskich innych niż katolicka na terenie Rzeczypospolitej

Legiony Polskie we Włoszech
Legiony Polskie we Włoszech

polskie formacje wojskowe, tworzone z inicjatywy Jana Henryka Dąbrowskiego na terenie Włoch; ich celem była walka o niepodległość Polski u boku wojsk francuskich i włoskich w latach 1797–1807

Targowica
Targowica

pojęcie wywodzące się od konfederacji targowickiej, rozumiane współcześnie jako synonim zdrady

zsyłka
zsyłka

inaczej: wywózka, zesłanie, wygnanie, deportacja; wywiezienie skazanego w odległe, odludne miejsce o niskim stopniu rozwoju cywilizacyjnego i przymusowe przetrzymywanie; w polskiej historii najbardziej znanym miejscem zsyłki była Syberia