Definicja państwa

Państwo to dość szerokie pojęcie, które trudno jednoznacznie określić. Definiowane było na rozmaite sposoby. Na przykład według Arystotelesa stanowi ono naturalną formę społeczeństwa. Twierdził on, że człowiek jest z natury stworzony do życia w państwie, dlatego powinno ono dobrze pasować do społeczeństwa i warunków, w których żyje. Katolicka nauka społeczna natomiast rozumiała państwo jako społeczność, której podmiotem jest naturalna grupa ludzi wspólnie dążąca do realizacji określonych celów. Inne teorie mówią z kolei, że państwo to organizacja grupy społecznej żyjącej na pewnym terytorium, mającej suwerenną władzę oraz uznanie na arenie międzynarodowej. A jeszcze inne – że jest to związek polityczny, w którym władza prawomocna korzysta ze środków panowania nad społeczeństwem lub korporacją terytorialną wyposażoną w bezpośrednią, samorodną władzę zwierzchnią oraz osobowość prawną.

Jak zatem ostatecznie możemy zdefiniować pojęcie państwa?

bg‑green

Państwo to polityczna organizacja społeczeństwa obejmująca ludzi stale osiadłych na określonym terytorium, mająca aparat władzy, ustrój i prawa oraz zdolność do nawiązywania i utrzymywania stosunków międzynarodowych z innymi państwami.

Koncepcje i teorie powstania państwa

Nauki zajmujące się teorią państwa stworzyły na temat jego powstania wiele różnych koncepcji, często całkowicie sprzecznych. Oto najważniejsze z nich:

R1BFyjmW20Uyu
Ilustracja interaktywna przedstawia fragment politycznej mapy świata. Znajduje się na niej fragment Europy, Azji Mniejszej, cały kontynent afrykański, Ameryka Południowa. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. koncepcja teistyczna
twórca: św. Augustyn
założenia:
– wszelka władza pochodzi od Boga (władca to pomazaniec boży)
– porządek ziemski to odbicie porządku niebieskiego
– konieczność podziału państwa na rządzących i rządzonych, 2. koncepcja umowy społecznej
twórca: Jean‑Jaques Rousseau
założenia:
– państwo opiera się na umowie między członkami społeczeństwa lub między społeczeństwem a władzą
– teoria ta przeczy tezie o pochodzeniu władzy od Boga, 3. koncepcja podboju i przemocy
twórca: Ludwik Gumplowicz
założenia:
– państwa powstają w wyniku podbijania plemion słabszych przez plemiona silniejsze, 4. koncepcja solidarystyczna
twórca: Émile Durkheim
założenia:
– państwo to forma solidarnego dzielenia się obowiązkami, 5. koncepcja psychologiczna
twórca: Leon Petrażycki
założenia:
– państwo to najlepsza forma zaspokajania potrzeb psychicznych ludzi, np. potrzeby bezpieczeństwa, 6. koncepcja marksistowska
twórcy: Karol Marks i Fryderyk Engels
założenia:
– państwo to efekt rozpadu wspólnoty pierwotnej, opartej na wspólnej własności narzędzi i środków
– rozpad wspólnoty na klasy to wynik powstania własności prywatnej
– przewaga ekonomiczna pozwoliła klasom posiadającym zdobyć władzę, czego skutkiem jest powstanie państwa utrwalającego panowanie klas posiadających, 7. koncepcja wg katolickiej nauki społecznej
twórca: św. Tomasz z Akwinu
założenia:
– państwo funkcjonuje w świadomości ludzi i powinno służyć poprawie jakości ich bytu
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Geneza państwa w ujęciu historycznym

Instytucja państwa powstała w wyniku rozwoju społeczeństw pierwotnych. Poprzedzały ją takie struktury społeczne, jak rodziny, rody oraz plemiona (a także ich grupy). Łączenie się plemion dało początek strukturze państwowej. Powody łączenia się tych grup były różne, ale najważniejsze z nich to potrzeba zapewnienia większego bezpieczeństwa oraz dobrobytu ich członkom. Te połączone społeczności z upływem czasu osiadały na określonym terytorium, uznając je za własne i broniąc go przed innymi plemionami.

W ramach tak ukształtowanej wspólnoty pojawiła się też starszyzna plemienna jako zalążek władzy. Istotne znaczenie w tworzeniu państw miało rolnictwo. Przyczyniło się do tego, że społeczności ludzkie zaczęły preferować osiadły tryb życia, w którym utrwaliły się więzi plemienne (a także międzyplemienne). Wszystko to sprzyjało powstaniu organizacji kierowanej przez starszyznę lub przywódców plemiennych. Tradycyjnie początki cywilizacji i państwowości związane są ze starożytnym Wschodem (Mezopotamią, Azją Mniejszą i obszarami w Afryce nad Morzem Śródziemnym). Plemiona, które się tam osiedlały, wykorzystując sprzyjające warunki naturalne, a także rozpowszechniając własne wierzenia, obyczaje i kulturę, dały początek organizacji państwowej.

Historycy przyjmują, że pierwsze państwa powstały w trzecim tysiącleciu p.n.e. Było to związane z zasiedleniem obszarów Mezopotamii przez plemiona Sumerów i Semitów. W okresie między trzecim a pierwszym tysiącleciem p.n.e. na obszarze Mezopotamii istniały takie państwa, jak: Egipt, Persja, Babilonia, Asyria, Ur, Lagasz. Na Dalekim Wschodzie w pierwszym tysiącleciu p.n.e. powstały Chiny i Indie, a później, na terenach dzisiejszej Europy, państwa greckie i królestwo rzymskie (VIII w. p.n.e.).

RlqbMAzmOQksj
Wyjaśnij, dlaczego początki państwowości wiążemy z obszarem Mezopotamii. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Źródło: Kmusser, licencja: CC BY-SA 2.5.

Typy i formy państw

Typy państw

Wyróżniamy cztery podstawowe typy państw. Podział ten uwzględnia stosunki społeczne, ekonomiczne oraz polityczne.

RxvvmCgsu4jJt
Ilustracja interaktywna przedstawia mapę świata. Opis punktów znajdujących się na ilustracji: 1. Państwo niewolnicze Społeczeństwo dzieliło się na ludzi wolnych i niewolników. Ci pierwsi tworzyli klasę patrycjuszy i należały do nich dobra materialne oraz niewolnicy. Mając podmiotowość polityczną i prawną, sprawowali władzę. Niewolnicy nie mieli żadnych praw.
W niektórych państwach funkcjonowali też plebejusze – druga grupa wolnych ludzi. Jednak ich prawa były ograniczone, nie mogli np. sprawować władzy.
Ten typ państwa dominował w starożytności., 2. Państwo feudalne Ten typ wyewoluował z systemu niewolniczego bądź w wyniku przechodzenia plemion wędrowny w tryb osiadły. W państwach feudalnych wykształciły się warstwy społeczne: szlachta, duchowieństwo, mieszczaństwo, chłopi. Typ ten opierał się na własnościach ziemskich, które należały do najzamożniejszych warstw., 3. Państwo kapitalistyczne Typ państwa kapitalistycznego powstał w wyniku walki z feudalnym absolutyzmem. W rezultacie rewolucji burżuazyjnej i uchwalenia Deklaracji praw człowieka i obywatela niższe warstwy społeczne zyskały prawa, które powinny być respektowane. Podstawą państwa kapitalistycznego jest liberalizm, swoboda w dziedzinie gospodarki, prawo własności i ochrona prawna. Ten typ państwa zakłada, że wszyscy są równi wobec prawa bez względu na pochodzenie, majątek, religię, rasę lub narodowość. Każdy, kto uważa, że jego prawa zostały naruszone, może zwrócić się w tej kwestii do odpowiednich instytucji., 4. Państwo socjalistyczne W państwie socjalistycznym gospodarka opiera się na zasadzie własności społecznej środków produkcji oraz na centralnym planowaniu rozwoju gospodarki narodowej. Powoduje to ograniczenie lub likwidację sektora prywatnego w gospodarce. W społeczeństwie obowiązuje podział na klasy: robotniczą (wiodącą), pracujące chłopstwo i pracującą inteligencję.
W państwie tego typu wiodącą rolę odgrywa partia komunistyczna.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Formy państw

Klasyfikacja państw może być przeprowadzana według rozmaitych kryteriów. Oto kilka z nich:

Kryterium charakteru głowy państwa

  • Monarchia – głową państwa jest niepochodzący z wyboru monarcha (król, królowa, książę, cesarz); zazwyczaj pełni swoją funkcję dożywotnio – na zasadzie dziedziczenia.

  • Republika – głową państwa jest pochodzący z wyborów organ (najczęściej prezydent), który pełni swoją funkcję przez określoną prawem kadencję; może pochodzić z wyborów pośrednich lub bezpośrednich.

Kryterium reżimu politycznego

  • System demokratyczny – władza w państwie podlega społecznej kontroli, która wyraża się przede wszystkim w regularnie przeprowadzanych wolnych i uczciwych wyborach do organów przedstawicielskich.

  • System autorytarny – władza w państwie nie podlega społecznej kontroli i jest zmonopolizowana przez jednostkę, partię polityczną lub wojsko - grupa wojskowych sprawujących autorytarną władzę w państwie nazywana jest niekiedy juntą (wym. chuntą); w takim kraju opozycja nie ma możliwości przejęcia władzy w drodze wyborów.

  • System totalitarny – władza w państwie skupia wszystkie aspekty życia społecznego – jej nieograniczoną arbitralność wzmacnia centralna rola partii rządzącej; opiera się na terrorze, masowej inwigilacji, kontroli zachowań społecznych oraz ideologii totalitarnej.

Dla zainteresowanych

Współczesna demokracja opiera się na powszechnych prawach politycznych oraz rządach prawa. Zanim powstał ten typ ustroju – nazywany niekiedy liberalną demokracją lub demokratycznym państwem prawnym – w niektórych krajach przez długi czas funkcjonował ustrój opierający się tylko na tym drugim filarze. W XIX‑wiecznej Wielkiej Brytanii i w pierwszym okresie funkcjonowania USA prawa wyborcze były ograniczone do stosunkowo niewielkiej części mieszkańców kraju. Jednocześnie organy władzy w tych państwach działały na podstawie ustalonych norm prawnych i respektowały podstawowe prawa obywateli. Takie reżimy polityczne nazywane były liberalnymi. Ich demokratyzacja, związana z upowszechnieniem praw wyborczych, nastąpiła ostatecznie w XX wieku.

Kryterium ustroju terytorialnego państwa

  • Państwo unitarne – państwo jednolite, w którym jednostki terytorialne nie mają charakteru odrębnego, system organów państwa jest jednolity w skali całego kraju.

  • Państwo zregionalizowane – państwo zdecentralizowane, z dużą autonomią regionów, której zakres jest jednak określany przez władze centralne.

  • Państwo złożone (federacyjne) – państwo, które stanowi związek podmiotów (stanów, kantonów, landów itp.), dysponujących daleko idącą samodzielnością w polityce wewnętrznej i mających własne władze (parlamenty, rządy i sądy).

RhjarUVSRZene1
Mapa USA, na której zaznaczone są wszystkie stany: Waszyngton Oregon Kalifornia Nevada Kolorado Nowy Meksyk Minnesota Illinois Nowy Jork Wirginia New Jersey Vermont Connecticut Maine New Hampshire Rhode Island Delaware Maryland Hawaje Massachusetts Oregon Idaho Montana Wyoming Utah Arizona Dakota Północna Dakota Południowa Nebraska Kansas Oklahoma Teksas Wisconsin Iowa Missouri Arkansas Luizjana Missisipi Alabama Georgia Floryda Karolina Północna Karolina Południowa Tennessee Ohio Indiana Kentucky Michigan Wisconsin Wirginia Zachodnia Pensylwania Alaska
Mapa administracyjna USA. Podaj zalety i wady państw, które mają złożoną strukturę administracyjną (np. Stany Zjednoczone).
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., dostępny w internecie: thumbs.dreamstime.com [dostęp 30.03.2020 r.], licencja: CC BY-SA 3.0.

Kryterium organizacji instytucji centralnych w państwie

  • System prezydencki – władza wykonawcza sprawowana jest przez prezydenta, który nie ponosi przed legislatywą odpowiedzialności politycznej.

  • System półprezydencki – władza wykonawcza ma charakter dualistyczny: składa się z niezależnego politycznie od legislatywy prezydenta (dysponującego licznymi prerogatywami) oraz rządu, który ponosi przed legislatywą odpowiedzialność polityczną.

  • System parlamentarny – władza wykonawcza ma charakter dualistyczny: składa się z głowy państwa (o zazwyczaj niewielkich uprawnieniach) oraz rządu, który ponosi odpowiedzialność polityczną przed legislatywą.

  • System rządów zgromadzenia – władza wykonawcza sprawowana jest przez legislatywę lub wyznaczone przez nią ciało (komitet wykonawczy).

Główne atrybuty państwa

Z organizacją państwa związane są atrybuty, które warunkują jego funkcjonowanie pod względem politycznym, administracyjnym i społecznym.

terytorialność

Terytorium państwowe jest określone przez granicę państwową. Geograficznie obejmuje ono terytoria lądowe i morskie oraz przestrzeń powietrzną nad nimi. W skład państwa mogą wchodzić też wyspy i enklawyenklawaenklawy. Zasoby naturalne na lądzie i na terytoriach morskich (aż do środka kuli ziemskiej) również należą do państwa.

Wszystkie zasoby znajdujące się na terytorium danego państwa podlegają jego suwerennej władzy, jednak jest ona ograniczona tym, że nie może działać ze szkodą dla innych państw lub wbrew przyjętym przez siebie ograniczeniom. W stosunku do swojego obszaru państwo może wprowadzić (jednostronnie lub z udziałem innych państw) pewne ograniczenia zwierzchnictwa terytorialnego, m.in. ustanowienie strefy zdemilitaryzowanejstrefa zdemilitaryzowanastrefy zdemilitaryzowanej albo wyrażenie zgody na umieszczenie na swoim terytorium baz wojskowych obcych państw. Obszar państwa jest objęty ochroną prawa międzynarodowego: obowiązuje tu zasada poszanowania integralności terytorialnej państw, w tym zakaz groźby i użycia siły w celu nabycia obcego terytorium.

suwerenność

Suwerenność to podstawowa cecha niezależnego państwa. Wynika ona z jego powstania, a nie z nadania. Suwerenność państwa to:

  • zwierzchność terytorialna

  • niepodległość,

  • swobodnie przyjęty ustrój polityczny, społeczny i ekonomiczny,

  • samodzielność w kształtowaniu stosunków z innymi państwami.

Wyróżniamy dwa rodzaje suwerenności – zewnętrzną i wewnętrzną.

  • suwerenność zewnętrzna – państwo jako równorzędny podmiot nawiązuje i utrzymuje stosunki z innymi państwami; jest od nich niezależne, podobnie jak od innych struktur zewnętrznych (np. nie można wpłynąć na państwo za pośrednictwem organizacji międzynarodowych, sojuszy politycznych lub międzynarodowych grup nacisku);

  • suwerenność wewnętrzna – władza państwowa samodzielnie decyduje o zakresie swojego działania i jest w pełni niezależna od organizacji funkcjonujących na terytorium państwa (np. organizacji pozarządowychorganizacja pozarządowaorganizacji pozarządowych, kościołów i związków wyznaniowych); w ramach suwerenności wewnętrznej państwo ma zwierzchnią władzę nad swoim terytorium i obywatelami, stanowi prawo oraz ma monopol na środki przymusu.

przymusowość

W celu sprawnego działania i realizacji ważnych dla obywateli zadań państwo opiera się na zasadzie przymusowości. Takie kwestie, jak obrona kraju, ściąganie podatków lub wymóg realizacji obowiązku szkolnego, muszą być zabezpieczone możliwością przymusowej egzekucji (czyli realizacji). Przymus państwowy różni się jednak od innych form przymusu – jest skupiony (mogą go stosować wyłącznie organy państwa, które działają zgodnie z prawem) i sformalizowany (ujęty w ścisłe ramy procedur przewidzianych prawem). Obejmuje wszystkich ludzi przebywających na terytorium danego państwa, zarówno obywateli, jak i cudzoziemców. Porządek ustrojowy i prawny w państwie regulowany jest przez obowiązujący w nim system prawasystem prawasystem prawa. Na jego mocy działają organy, których zadaniem jest zapewnienie skutecznej realizacji obowiązujących przepisów. Jeśli obywatele dobrowolnie się do nich stosują, działalność tych podmiotów nie jest niezbędna, jednak w pewnych sytuacjach okazuje się koniecznością. Wówczas sądowe lub administracyjne organy stosujące prawo ustalają konsekwencje prawne, nakładając na obywateli konkretny obowiązek zachowania. Prócz nich funkcjonują także inne organy i służby zapewniające realizację zasady przymusowości państwa.

stolica

Stolica państwa to miasto będące główną siedzibą organów centralnych (rządu, parlamentu, ministerstw, ważnych urzędów, rezydencji głowy państwa), a także placówek dyplomatycznych i biur organizacji międzynarodowych. Pełni m.in. funkcję administracyjno‑polityczną, zespalającą, prestiżową oraz dotyczącą kontroli funkcjonowania państwa.

władza państwowa

Działanie każdego państwa opiera się na władzy państwowej, którą charakteryzuje możliwość rządzenia, czyli skutecznego narzucania swojej woli obywatelom. W państwie demokratycznym proces ten odbywa się zgodnie z obowiązującym prawem i za pośrednictwem organów państwowych, czyli aparatu państwowego. Zazwyczaj jest on zbudowany na zasadzie trójpodziału władzy i dzieli się na władzę ustawodawczą (parlament), wykonawczą (prezydent, rząd) i sądowniczą (niezawisłe sądy, które przy orzekaniu kierują się wyłącznie obowiązującym prawem).

Władze te są ze sobą powiązane (mogą się wzajemnie kontrolować), ale w zakresie swoich ustawowych kompetencji – niezależne. Organy państwa mają możliwość narzucania obywatelom swojej woli i używania środków przymusu, ale ograniczają je w tym względzie normy obwiązującego prawa.

Słownik

enklawa
enklawa

terytorium, które ze wszystkich stron otoczone jest przez terytorium lądowe innego państwa

organizacja pozarządowa
organizacja pozarządowa

organizacja, która działa na rzecz wybranego interesu, jednak nie ma na celu osiągnięcia zysku; nie jest organem administracji publicznej ani rządowej

strefa zdemilitaryzowana
strefa zdemilitaryzowana

zgodnie z prawem międzynarodowym: obszar, na którym stosuje się umowny obowiązek likwidacji, zakaz budowy i utrzymywania w przyszłości wszystkich lub niektórych (oznaczonych) obiektów wojskowych, środków walki i sił zbrojnych na określonym terytorium

system prawa
system prawa

uporządkowany zbiór obowiązujących norm prawnych