bg‑yellow

Elementy budowy narządu wzroku

R155Yjf31QwbH1
Model czaszki człowieka.
Źródło: Englishsquare.pl Sp. z o. o., Przedmiotowy model 3D został opracowany przez Englishsquare.pl Sp. z o.o. na podstawie materiału źródłowego zakupionego w ramach serwisu www.turbosquid.com. Jakiekolwiek dalsze użycie tego modelu 3D podlega wszelkim ograniczeniom opisanym w licencji opublikowanej na przywołanej stronie internetowej, tylko do użytku edukacyjnego na zpe.gov.pl.

Główną częścią narządu wzroku jest gałka oczna, umieszczona na tłuszczowej wyściółce w oczodole. Oczodół stanowi jamę kostną między mózgoczaszką i trzewioczaszką, której ściany tworzy siedem kości twarzoczaszki (czołowa, jarzmowa, szczęki górnej, sitowa, klinowa, łzowa, wyrostek kości podniebiennej). Łączy się on z jamą czaszki przez dwa otwory, przez które przechodzą nerw wzrokowy i tętnica oraz nerwy czaszkowe.

Oczodół ma kształt czworobocznej piramidy podstawą zwróconej do przodu. Jego głębokość wynosi 50 mm, a objętość 30 ml. Około 1/4 tej objętości zajmuje gałka oczna. Pozostałą część oczodołu wypełnia wyścielająca go tkanka tłuszczowa oraz mięśnie, gruczoł łzowy, naczynia krwionośne, naczynia limfatyczne i nerwy.

Oczodół oraz tkanka tłuszczowa pełnią funkcje ochronne dla niezwykle delikatnej i wrażliwej gałki ocznej, która jest ponadto zaopatrzona w rozmaite narządy dodatkowe tworzące aparat ochronny gałki ocznej oraz aparat ruchowy.

Więcej na temat budowy gałki ocznej przeczytasz tutajhttps://epodreczniki.pl/b/budowa‑narzadu‑wzroku‑czlowieka/PLBwYwNLAtutaj.

RKlWamuwSukDE1
Mapa myśli. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: Narządy dodatkowe oka
    • Elementy należące do kategorii Narządy dodatkowe oka
    • Nazwa kategorii: Aparat ochronny gałki ocznej
      • Elementy należące do kategorii Aparat ochronny gałki ocznej
      • Nazwa kategorii: Powieki
      • Nazwa kategorii: Brwi
      • Nazwa kategorii: Rzęsy
      • Nazwa kategorii: Spojówka
      • Nazwa kategorii: Narząd łzowy
      • Koniec elementów należących do kategorii Aparat ochronny gałki ocznej
    • Nazwa kategorii: Aparat ruchowy gałki ocznej
      • Elementy należące do kategorii Aparat ruchowy gałki ocznej
      • Nazwa kategorii: Mięśnie gałki ocznej
      • Koniec elementów należących do kategorii Aparat ruchowy gałki ocznej
      Koniec elementów należących do kategorii Narządy dodatkowe oka
Elementy budowy narządu wzroku człowieka.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
bg‑yellow

Aparat ochronny gałki ocznej

Aparat ochronny gałki ocznej zabezpiecza oko przed urazami mechanicznymi, niewielkimi ciałami stałymi oraz drobnoustrojami, a zarazem służy higienie oka – jego nawilżaniu i oczyszczaniu.

W skład aparatu ochronnego gałki ocznej wchodzą: powieki i wyścielająca je (a także rogówkę) błona śluzowa zwana spojówką, brwi i rzęsy, a ponadto narząd łzowy, którego najważniejszym elementem są gruczoły łzowe.

R65WPZ4XOlO151
Schemat. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: Aparat ochronny gałki ocznej
    • Elementy należące do kategorii Aparat ochronny gałki ocznej
    • Nazwa kategorii: Powieki
      • Elementy należące do kategorii Powieki
      • Nazwa kategorii: Górna
      • Nazwa kategorii: Dolna
      • Koniec elementów należących do kategorii Powieki
    • Nazwa kategorii: Spojówka
    • Nazwa kategorii: Rzęsy
    • Nazwa kategorii: Brwi
    • Nazwa kategorii: Narząd łzowy
      • Elementy należące do kategorii Narząd łzowy
      • Nazwa kategorii: Gruczoł łzowy
      • Nazwa kategorii: Kanaliki łzowe
        • Elementy należące do kategorii Kanaliki łzowe
        • Nazwa kategorii: Górny
        • Nazwa kategorii: Dolny
        • Koniec elementów należących do kategorii Kanaliki łzowe
      • Nazwa kategorii: Woreczek łzowy
      • Nazwa kategorii: Przewód nosowo-łzowy
      • Koniec elementów należących do kategorii Narząd łzowy
      Koniec elementów należących do kategorii Aparat ochronny gałki ocznej
Elementy aparatu ochronnego gałki ocznej.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Powieki

Powieki górna i dolna to fałdy skórne łączące się ze sobą w kątach oka, a z brzegami oczodołu – za pomocą więzadełwięzadławięzadeł. Za ruchy powiek odpowiedzialne są dwa mieśnie: mięsień okrężny – znajdujący się w obu powiekach pod skórą, którego zadaniem jest zamykanie szpary powiekowejszpara powiekowaszpary powiekowej, oraz mięsień unoszący powiekę górną, zwany mięśniem dźwigaczem.

Powieki mogą wykonywać ruchy dowolne (zgodne z wolą) i ruchy odruchowe. Reakcje odruchowe, niezależne od woli, występują w sytuacjach zagrożenia, np. gdy oczy zetkną się ze szkodliwą substancją, dostanie się do nich ciało obce lub gdy są narażone na zbyt duże natężenie światła. Następujące w takich sytuacjach przymykanie chroni oczy przed urazami, a szybkie mruganie umożliwia pozbycie się zanieczyszczeń (czynność ta prowadzi do rozprowadzenia łez po powierzchni gałki ocznej i  wraz z nimi wydalenie zanieczyszczeń poza powierzchnię oka). Reakcje odruchowe są błyskawiczne: trwają zaledwie 100–150 ms.

Od mrugania odruchowego należy odróżnić mruganie spontaniczne, czyli regularne ruchy powiek prowadzące do chwilowego zamknięcia szpary powiekowej. Pojedynczy ruch tego typu trwa ok. 300‑400 ms, a przeciętna częstotliwość mrugania osoby dorosłej wynosi od 12 do 17 razy na minutę. Mruganie spotaniczne pozwala na rozprowadzenie na gałce ocznej filmu łzowegofilm łzowyfilmu łzowego.

Pod mięśniami leży tkanka łączna zbita budująca tzw. tarczkę, która nadaje powiekom charakterystyczny kształt łuku. Zawiera ona gruczoły tarczkowe Meiboma, które wydzielają lipidy natłuszczające brzegi powiek (co sprawia, że podczas zamykania są bardziej szczelne) oraz wchodzą w skład filmu łzowego.

Spojówka

Spojówka to przezroczysta błona śluzowa wyścielająca wewnętrzną powierzchnię powiek oraz przednią część gałki ocznej – rogówkęrogówkarogówkę. Jest ona wyposażona w gruczoły wydzielające śluz (bogaty w lepkie białko – mucynęmucynamucynę), będący jednym ze składników filmu łzowego.

Rzęsy

Na przedniej powierzchni obu powiek występują rzęsy – lekko zaginające się włosy. Rzęsy na powiece górnej osiągają długość 8–12 mm, a rzęsy na powiece dolnej – 6–8 mm. Szacuje się, że na powiece górnej rośnie 120–250 włosów, a na powiece dolnej – 50–150 włosów.

Do mieszków rzęs uchodzą gruczoły potowe Mollagruczoły łojowe Zeissa.

Rzęsy stanowią rodzaj zewnętrznej osłony oka – wyłapują i zatrzymują cząsteczki pyłu, kurzu oraz innych drobnych zanieczyszczeń.

Brwi

Brwi tworzą krótkie, gęste włosy, rosnące na łukach nadoczodołowychłuki nadoczodołowełukach nadoczodołowych. Na jednym łuku brwiowym rośnie 250–400 brwi.

Głównym zadaniem brwi jest chronienie gałki ocznej przed spływającym z czoła potem (czasem też deszczem i krwią). Ponadto, podobnie jak rzęsy, chronią oko przed zanieczyszczeniami.

Narząd łzowy

Narząd łzowy – odrębny dla każdego oka – tworzą: gruczoł łzowy, kanaliki łzowe, woreczek łzowy oraz przewód nosowo‑łzowy. Głównym elementem narządu łzowego jest gruczoł łzowy, wytwarzający nieprzerwanie płynną wydzielinę, której głównym składnikiem jest woda. Gruczoł łzowy znajduje się powyżej gałki ocznej, w górnej części oczodołu. Towarzyszą mu dodatkowe drobne elementy gruczołowe położone w spojówce – gruczoły spojówkowe Krausego.

R15ZlPxoZ22me1
Ilustracja interaktywna przedstawia wybrane elementy aparatu ochronnego gałki ocznej. Widoczny jest przekrój gałki ocznej, otoczonej przez podłużne warstwy mięśni. Do elementów ochronnych należą: 1. Brew, to rząd włosów znajdujących się nad powieką oka , 2. Mięsień okrężny oka (na ilustracji znajduje się w powiece, i poniżej niej oraz pod gałką oczną), 3. Mięsień dźwigacz powieki górnej (na ilustracji mięsień jest podłużny, ma prążki, usytuowany jest nad gałką oczną), 4. Spojówka powiekowa (na ilustracji to błona śluzowa pokrywająca wewnętrzną część powiek), 5. Rzęsy, 6. Rogówka (na ilustracji to przezroczysta przednia błona oka), 7. Spojówka gałkowa (na ilustracji to biała część oka), 8. Tkanka tłuszczowa (na ilustracji znajduje się za gałką oczną).
Oko człowieka – wybrane elementy aparatu ochronnego gałki ocznej.
Źródło: OpenStax College, dostępny w internecie: Anatomy & Physiology, Connexions Web site, licencja: CC BY 3.0.
bg‑gray2

Łzy i film łzowy

Skład łez

Wydzielina gruczołów spojówkowych (bogata w mucynęmucynamucynę), gruczołów MeibomaZeissa (zawierająca tłuszcze) oraz gruczołów łzowych (zawierająca głównie wodę) miesza się w worku spojówkowymworek spojówkowyworku spojówkowym, tworząc łzy. Podstawowy skład chemiczny łez przedstawia poniższy schemat.

R1IkhaZPvRR2f1
Schemat. Lista elementów:
  • Nazwa kategorii: Skład łez
    • Elementy należące do kategorii Skład łez
    • Nazwa kategorii: Woda (98%)
    • Nazwa kategorii: Mucyna (1%)
    • Nazwa kategorii: Tłuszcze (0,5%)
    • Nazwa kategorii: Sole mineralne (w tym NaCl)
    • Nazwa kategorii: Lizozym (białko niszczące bakterie)
    • Koniec elementów należących do kategorii Skład łez
Skład chemiczny łez.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Rodzaje łez

Wyróżnia się trzy rodzaje łez, a ich skład nieznacznie się różni.

RLh3SWGQ7k6G71
Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.
Rodzaje łez.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Film łzowy

Łzy to nie tylko ciecz wypływająca w dużych ilościach z oczu podczas płaczu. Na powierzchni gałki ocznej zawsze znajduje się cienka warstwa łez podstawowych, zwana filmem łzowym. Choć jej grubość wynosi zaledwie 10µm, stanowi ona wielofunkcyjną powłokę ochronną gałki ocznej. Wyróżnia się trzy warstwy z filmu łzowego: zewnętrzną warstwę lipidową, środkową warstwę wodną oraz wewnętrzną warstwę mucynową.

R1E6FTlvwknAP1
Ilustracja interaktywna przedstawia prostokąt w pionie. Na górze jest cienki poziomy, żółty pasek. To warstwa lipidowa. Poniżej jest jasnoniebieska przestrzeń - warstwa wodna, a pod nią niebieska warstwa - to warstwa mucynowa. Na dole prostokąta są podłużne komórki ułożone poziomo jedna obok drugiej - to nabłonek rogówki. Opisano: 1. Warstwa lipidowa. Lipidy budujące tę warstwę filmu łzowego powstają w gruczołach znajdujących się na brzegach powiek (w gruczołach tarczkowych Mohsa oraz gruczołach łojowych Meiboma). Warstwa lipidowa opóźnia odparowywanie łez, umożliwia stabilność filmu łzowego, a zapewniając poślizg, ułatwia swobodne poruszanie gałkami ocznymi oraz powiekami., 2. Warstwa wodna. Wodna wydzielina wchodząca w skład tej najgrubszej warstwy filmu łzowego jest wytwarzana przez gruczoł łzowy oraz towarzyszące mu gruczoły spojówkowe Krausego. Oprócz wody zawiera także tlen, elektrolity, niewielką ilość mucyny i specyficzne białka o właściwościach przeciwbakteryjnych. Dzięki tej warstwie z oka wypłukiwane są wszelkie zanieczyszczenia, a nabłonek rogówki zostaje nawilżony i odżywiony., 3. Warstwa mucynowa. Ta najbliższa rogówce warstwa filmu łzowego określana jest także mianem warstwy śluzowej, gdyż budujące ją gęste białko – mucyna – ma lepką konsystencję. Mucyna jest wydzielana przez gruczoły spojówki i wykazuje powinowactwo do wody, dzięki czemu umożliwia ścisłe przyleganie filmu łzowego do nabłonka rogówki. Warstwa mucynowa eliminuje również naturalne nieregularności gałki ocznej, co jest konieczne do utrzymania gładkiej powierzchni optycznej., 4. Nabłonek rogówki.
Schemat budowy filmu łzowego. Każda z warstw filmu łzowego pełni odmienne funkcje.
Źródło: Wikimedia Commons, Vinne2, licencja: CC BY-SA 4.0.

Droga odprowadzania łez

Łzy podstawowe uwalniają się z worka spojówkowego średnio co 5–12 s i jako film łzowy zostają rozprowadzone na rogówce oka podczas mrugania spontanicznego. Po spełnieniu swojej roli są odprowadzane przez kanaliki nosowe do woreczka łzowego, gdzie swój początek ma przewód nosowo‑łzowy, kończący się ujściem w jamie nosowej. Łzy odruchowe i emocjonalne mogą odbywać taką samą drogę, jednak zwykle ich wypływ jest znacznie obfitszy, dlatego są one jednocześnie wydalane bezpośrednio z powierzchni oka na zewnątrz.

R1YN2y8d07Rs91
Dużemu wypływowi łez z oczu, zazwyczaj towarzyszy katar. Dzieje się tak ze względu na specyficzną budowę narządu łzowego połączonego z jamą nosową.
Źródło: Pixabay, domena publiczna.

Funkcje łez

Podsumowując, możemy wskazać następujące funkcje łez:

  • nawilżanie rogówki służące ochronie przed urazami;

  • zachowywanie przezroczystości rogówki;

  • odżywianie komórek nabłonka rogówki;

  • wyrównywanie drobnych nierówności rogówki (co jest niezbędne do utrzymania gładkiej powierzchni optycznej);

  • ułatwianie ruchów powiek i gałki ocznej;

  • usuwanie zużytych komórek nabłonka i zanieczyszczeń;

  • działanie bakteriobójcze i przeciwzapalne, a w pewnym stopniu także przeciwbólowe.

bg‑yellow

Aparat ruchowy gałki ocznej

Aparat ruchowy gałki ocznej tworzy sześć mięśni zbudowanych z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej: cztery mięśnie proste oraz dwa mięśnie skośne.

R19oFiMgUCfgu1
Schemat mięśni poruszających gałką oczną. Mięśnie gałki ocznej: 1. Mięśnie proste. 1.1. Górny. 1.2. Dolny. 1.3. Przyśrodkowy. 1.4. Boczny. 2. Mięśnie skośne. 2.1. Górny. 2.2. Dolny.
Mięśnie poruszające gałką oczną.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

Schemat mięśni poruszających gałką oczną. Mięśnie gałki ocznej: 1. Mięśnie proste. 1.1. Górny. 1.2. Dolny. 1.3. Przyśrodkowy. 1.4. Boczny. 2. Mięśnie skośne. 2.1. Górny. 2.2. Dolny.

Mięśnie gałki ocznej są przyczepione z jednej strony do ściany oczodołu, a z drugiej – do gałki ocznej (twardówki).

1

Słownik

film łzowy
film łzowy

cienka powłoka gałki ocznej, która składa się z trzech warstw utworzonych z białka mucyny (warstwa wewnętrzna), wody (warstwa środkowa) i lipidów (warstwa zewnętrzna). Film łzowy pełni złożone funkcje, m.in. nawilża i odżywia rogówkę, eliminuje jej naturalne nieregularności w celu utrzymania gładkiej powierzchni optycznej, pozwala na regularne usuwanie zanieczyszczeń, ułatwia ruchy gałki ocznej i powiek

lizozym
lizozym

białko o właściwościach bakteriobójczych, będące składnikiem łez

mucyna
mucyna

gęste białko mające powinowactwo do wody przylegające bezpośrednio do powierzchni gałki ocznej, tworzące wewnętrzną warstwę filmu łzowego

łuki nadoczodołowe
łuki nadoczodołowe

inaczej łuki brwiowe; zgrubienia kostne u człowieka nad oczodołami, niedochodzące do kości jarzmowych

rogówka
rogówka

przejrzysta przednia część zewnętrznej błony włóknistej, umożliwiająca przechodzenie promieni świetlnych do wnętrza oka

rzęsy
rzęsy

włosy wyrastające na przedniej powierzchni powiek, które mają za zadanie zatrzymywać cząsteczki pyłu i kurzu

szpara powiekowa
szpara powiekowa

inaczej: szpara oczna, przestrzeń otwartego oka znajdująca się między powieką górną i powieką dolną; u dorosłego człowieka wynosi ona od 8 do 10 mm

więzadła
więzadła

giętkie, mocne taśmy łącznotkankowe (zbudowane z tkanki łącznej zbitej), łączące ze sobą niektóre kości oraz narządy wewnętrzne

worek spojówkowy
worek spojówkowy

przestrzeń między spojówką powiek a spojówką gałki ocznej. Worek spojówkowy nazywany jest także jeziorkiem łzowym