Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Pobierz materiał do PDF Pobierz materiał do EPUB Pobierz materiał do MOBI Zaloguj się, aby dodać do ulubionych Zaloguj się, aby skopiować i edytować materiał Zaloguj się, aby udostępnić materiał Zaloguj się, aby dodać całą stronę do teczki
Antonina Kłoskowska Kultura masowa. Krytyka i obrona

Przez kulturę mas rozumiem ogół kulturalnych dóbr konsumpcyjnych oddanych do dyspozycji publiczności w najszerszym rozumieniu tego słowa… za pomocą masowego komunikowania w ramach cywilizacji technicznej. (…) Zgodnie z najogólniej przyjętym znaczeniem pojęcie kultury masowej odnosi się do zjawisk współczesnego przekazywania wielkim masom odbiorców identycznych lub analogicznych treści płynących z nielicznych źródeł oraz do jednolitych form zabawowej, rozrywkowej działalności wielkich mas ludzkich.

kult Źródło: Antonina Kłoskowska, Kultura masowa. Krytyka i obrona, Warszawa 1980, s. 95–105.

Proces kształtowania kultury masowej

Kultura masowa jest wytworem procesów zachodzących w dziewiętnastowiecznych społeczeństwach kapitalistycznych.

Rn8k95dsyG5Es1
Schemat interaktywny. Schemat zbudowany jest z czterech połączonych bloków. Elementy schematu interaktywnego: 1. Warunki społeczne. Podstawowe środki masowego przekazu (książka i prasa) nie pojawiły się dopiero w wieku XIX – znane były znacznie wcześniej. Jednakże dopiero w wieku XIX zaistniały socjokulturowe warunki dla powstania i rozwoju kultury masowej. Potencjalny odbiorca musiał bowiem mieć minimalną kompetencję kulturową (umiejętność czytania) oraz siłę nabywczą umożliwiającą zakup gazety, książki lub korzystanie z coraz powszechniejszych, ale najczęściej płatnych, wypożyczalni. W XIX wieku zarówno zamożność, jak i poziom wykształcenia ludności były na tyle wysokie, że kultura masowa mogła się rozwinąć. 2. Warunki techniczne. Rozwój kultury masowej w XIX wieku umożliwiły nowe technologie i wynalazki, począwszy od wytwarzania papieru z pulpy drzewnej, radykalnie obniżającej koszt surowca, przez zmiany w technologii druku (prasę mechaniczną zastąpiła w połowie XIX wieku prasa rotacyjna umożliwiająca druk ponad dwudziestu tysięcy arkuszy w ciągu godziny). Następnym krokiem w rozwoju techniki dystrybucji treści kultury masowej był wynalazek telegrafu, dzięki któremu zwiększył się przepływ informacji. Stała się ona towarem, którego gromadzeniem na potrzeby rozwijającego się rynku prasowego zajmowały się (powstające w ostatnim ćwierćwieczu XIX wieku) agencje prasowe. Umasowienie kultury, oparte na druku, określa się jako pierwszy próg rozwoju kultury masowej. Okres międzywojenny przyniósł dalszy rozwój mediów: film, fonograf oraz radio zyskały nowe rzesze odbiorców. Gwałtowne przyśpieszenie rozwoju środków masowego przekazu nastąpiło po II wojnie światowej za sprawą telewizji, a w późniejszym okresie – mediów wykorzystujących technologie cyfrowe. W stosunku do swych poprzedników media te umożliwiają interakcję pomiędzy użytkownikami. Warunki społeczne i techniczne posiadają połączenie z komercjalizacją. 3. Komercjalizacja — tworzenie i sprzedaż informacji i idei. Kultura masowa od powstania była przedsięwzięciem ekonomicznym, podobnie jak inne formy aktywności ówczesnych przedsiębiorców. I jak w innych sektorach gospodarki, istniała konkurencja między wydawcami gazet, książek, a wraz z jej dalszym rozwojem – producentami filmowymi, stacjami radiofonicznymi, telewizyjnymi czy firmami fonograficznymi. Kultura masowa, będąc jedną z dziedzin nowoczesnej gospodarki, ma również silne związki z innymi jej sektorami: przemysłem i ośrodkami badawczymi koncentrującymi się na dostarczaniu i udoskonalaniu nowych form przekazu informacji. Pamiętać należy także o rynku reklam, który w istotny sposób determinował kondycję ekonomiczną nadawców kultury masowej, przyczyniając się pośrednio do obniżania kosztów, jakie musieli ponosić odbiorcy przekazu. Tego powiązania nie zmieniło wynalezienie internetu. Komercjalizacja posiada połączenie z opinią publiczną. 4. Opinia publiczna. To swoisty wytwór kultury masowej, której rozwój przebiega równolegle do zwiększania się liczby odbiorców. Dostęp do informacji o ponadlokalnym charakterze dostarczanych przez prasę (o wydarzeniach politycznych, gospodarczych i społecznych; krajowych i międzynarodowych) jest czynnikiem kształtującym przekonania ludzi o różnych sferach życia (w wymiarze publicznym i prywatnym). Poszerza zakres wiedzy na temat spraw ważnych dla całego społeczeństwa. Opiniotwórcza rola mediów ujawniała się szczególnie w sferze publicznej. Media uzyskały tym samym wpływ na kształt systemu politycznego państw, jego funkcjonowanie oraz na normatywne przeświadczenia członków społeczeństwa dotyczące tej sfery (jak powinno funkcjonować państwo i jego instytucje, jak powinni zachowywać się politycy). Ukształtowana opinia publiczna to podmiot zbiorowy, z którym liczą się wszystkie podmioty: producenci dóbr konsumpcyjnych, politycy i twórcy treści kultury popularnej.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Cechy kultury masowej

Cechy kultury masowej wynikają z jej specyfiki – z faktu, że zaspokaja zróżnicowane gusta i potrzeby masowej rzeszy odbiorców: osób w różnym wieku, o wykształceniu od najniższego po najwyższe. A także o zróżnicowanych doświadczeniach w zakresie konsumpcji kulturalnej, pochodzących ze wsi, z małych i dużych miast, należących do bardzo różnych grup społecznych.

R2VQ3szI8kshB
odbiorcy Odbiorcy treści kultury masowej stanowią publiczność rozproszoną lub pośrednią (w odróżnieniu od publiczności bezpośrednio uczestniczącej w spektaklach, koncertach, widowiskach sportowych). Innymi słowy przekaz dociera do jednostek, ewentualnie małych grup (rodzin, grup przyjaciół, w zaciszu domowym lub w jakiejś względnie izolowanej przestrzeni: klubie, na ławkach parkowych etc).

Przymiotnik „masowa” odnosi się raczej do bliżej nieokreślonej liczby odbiorców, przekraczających w zglobalizowanym świecie granice państw i kontynentów. Nie oznacza zatem jednolitości społeczno-kulturowej. W kulturze masowej obowiązuje bowiem reguła „dla każdego coś dobrego”, podobnie jak w produkcji innych dóbr konsumpcyjnych, zróżnicowanych pod względem jakości, trwałości, ceny, designu, a także wieku, płci oraz sytuacji społecznej i ekonomicznej odbiorcy., treści Treści kultury masowej mają charakter wystandaryzowany – aby były interesujące dla jak najliczniejszej grupy odbiorców. Organizacja wytwarzania dóbr kultury masowej przypomina produkcję innych dóbr oferowanych przez gospodarkę rynkową. „Przemysły kulturowe” odgrywają coraz większą rolę we współczesnym społeczeństwie. Podobnie jak w innych dziedzinach gospodarki, nadawca musi dysponować wiedzą o potencjalnych odbiorcach przekazu, rozpoznawać ich preferencje, gusta. Na tej podstawie dostosowuje treść przekazu do popytu zgłaszanego przez odbiorców. Można to osiągnąć co najmniej na dwa sposoby.

1. Tworzenie przekazu, którego odbiór wymaga minimalnych kompetencji kulturowych potencjalnego odbiorcy. Widoczny wzrost jakości treści kultury masowej jest warunkowany wzrostem tych kompetencji u odbiorcy. To z kolei wynika z coraz wyższego poziomu scholaryzacji i uczestnictwa w kulturze.

2. Sposób niewykluczający pierwszego. Adresowanie konkretnego przekazu do precyzyjnie zdefiniowanego odbiorcy (o określonych preferencjach wyrażających posiadane przez odbiorcę zainteresowania). Możliwe jest to poprzez tworzenie odpowiednich kanałów telewizyjnych, programów radiowych itp.

Miłośnik muzyki poważnej lub hobbysta interesujący się historią swego kraju czy historią powszechną, podobnie jak odbiorca interesujący się programami kulinarnymi czy życiem gwiazd, bez trudu znajdzie w ofercie prasowej, radiowej, telewizyjnej – nie mówiąc już o internecie – programy zaspokajające najwybredniejsze gusta., oddziaływanie Historycznie rzecz ujmując, coraz nowsze środki przekazu ograniczają w jakiejś mierze zasięg tradycyjnych mediów: prasy i książek. Pierwszym takim medium była telewizja. Obecnie rolę dystrybutora wszelkich treści przejmuje internet.

Praktycznie znosi to ograniczenia czasu i przestrzeni. Zdarzenie odległe o tysiące kilometrów staje się natychmiast informacją dostępną dla każdego potencjalnego użytkownika mediów (media pozwalają obserwować zjawiska i zdarzenia w czasie rzeczywistym). Dzieje się tak w przypadku katastrof naturalnych, wojen czy ataków terrorystycznych. Dzięki współczesnym mediom istnieje możliwość poznania najwybitniejszych prezentacji dawnych i współczesnych twórców kultury wysokiej: widowisk operowych, koncertów solowych artystów czy dzieł szeroko rozumianych sztuk plastycznych, podobnie jak folkloru, sztuki ludowej z różnych regionów czy kontynentów. Oddziaływanie kultury masowej w jej obecnym kształcie charakteryzuje nie tylko zakres treści, ale również zasięg. Ma ona bowiem demokratyczny charakter. Praktycznie każdy ma możliwość korzystania z mediów. Chociaż mają one najczęściej komercyjną formę, koszt dostępu do konkretnego medium nie przekracza możliwości ekonomicznych indywidualnego odbiorcy.

Kultura masowa (popularna) a kultura elitarna (wysoka)

Rpwus0X8b1tna1
Plakat reklamujący kinową transmisję na żywo spektaklu wystawianego przez National Theatre.
Zastanów się, gdzie w tym konkretnym przypadku przebiega granica, która decyduje o tym, czy wydarzenie należy do kultury masowej, czy wysokiej.
Źródło: dostępny w internecie: edukacjakulturalna.pl [dostęp 20.05.2020 r.], tylko do użytku edukacyjnego.

Badacze kultury wkładają dużo wysiłku w odróżnienie kultury masowej od kultury elitarnej.

Dwight Macdonald A Theory of Mass Culture

Od około stu lat kultura zachodnia tak naprawdę składa się z dwóch kultur: tradycyjnej (nazwijmy ją kulturą wysoką), odnotowywanej w podręcznikach, oraz kultury masowej (…). Kultura masowa rozwinęła także własne środki przekazu (…): radio, filmy, komiksy, kryminały, science fiction, telewizja. Czasem bywa nazywana kulturą popularną (…).

a Źródło: Dwight Macdonald, A Theory of Mass Culture, „Diogenes” 1953, nr 1(3), s. 1.

Między tymi dwoma typami kultury nie można jednak wyznaczyć ostrej i trwałej granicy. Wpływa na to wiele czynników:

  • kultura masowa korzysta często z treści kultury elitarnej, a ta ostatnia –ze środków technicznych wykorzystywanych w produkcji i dystrybucjidystrybucjadystrybucji dóbr kultury popularnejkultura popularnakultury popularnej;

  • widoczne jest przemieszanie treści symbolicznych z różnych poziomów (np. dzieła literackie jako kanwa scenariuszy filmowych czy dzieła plastyczne produkowane w formie plakatów);

  • historycznie zmienny zakres kultury elitarnej (np. jazz traktowany jako element kultury popularnej w czasach, kiedy powstawał i jako kultura wysokakultura wysokakultura wysoka w czasach współczesnych).

bg‑azure

Zastanów się, do jakiej kultury można zaliczyć te wytwory i kim są ich twórcy. Spróbuj na podstawie tych dzieł wymienić cechy kultur, które reprezentują.

Zwykło się przyjmować, że wytwory kultury elitarnej można odróżnić od wytworów kultury masowej wówczas, gdy:

  1. są przekazywane w bezpośrednim kontakcie twórcy (odtwórcy) i odbiorcy (np. koncert muzyki klasycznej w filharmonii, obraz w muzeum, galerii);

  2. są uznane za elitarne przez instytucje (osoby) kompetentne do wydawania takich ocen;

  3. nie są zdominowane przez treści o charakterze rozrywkowym ani nastawione na komercjalizacjękomercjalizacjakomercjalizację.

Słownik

dystrybucja
dystrybucja

(z łac. distributio – rozdział, podział od distribuere – rozdzielać, rozdawać); wszelkie czynności związane z dostarczaniem do odbiorców (konsumentów) wyprodukowanych dóbr

egalitaryzm
egalitaryzm

(z fr. égalitairé – dążący do równości); pogląd społeczno‑polityczny uznający za podstawę sprawiedliwego ustroju społecznego zasadę całkowitej równości między ludźmi pod względem ekonomicznym, społecznym i politycznym (przeciwieństwo elitaryzmu)

homogenizacja kultury
homogenizacja kultury

proces ujednolicania kultury na obszarze danego społeczeństwa, w wyniku mieszania się dwóch różnych kultur charakteryzujący się tym, iż elementy kulturowe zaczynają się całkowicie upodabniać, np. zwyczaje, moda

komercjalizacja
komercjalizacja

oparcie działań na zasadach rynku; podjęcie działań, w wyniku których wytwór człowieka zyskuje wartość rynkową i zdolność do przynoszenia zysku (może zostać sprzedany, przetworzony lub udostępniony w celu osiągnięcia zysku)

kultura popularna
kultura popularna

dominująca część kultury masowej, ciesząca się największą aprobatą wśród szerokiego kręgu odbiorców z różnych grup społecznych głównie ze względu na przystępność finansową i łatwość odbioru jej przekazu

kultura wysoka
kultura wysoka

przeciwieństwo kultury masowej; kultura elitarna, raczej niepodlegająca utowarowieniu, odwołująca się do wartości intelektualnych i estetycznych

ludyczny
ludyczny

o charakterze rozrywkowym

opinia publiczna
opinia publiczna

reakcja zbiorowości na zdarzenia, zjawiska wywołane działaniami władz, instytucji wchodzących w skład szeroko rozumianej sfery publicznej; najogólniej oznacza aprobatę lub dezaprobatę dla widocznych w przestrzeni publicznej stanowisk, zachowań, artykułowaną przez jakąś część społeczeństwa, zbiorowości

scholaryzacja
scholaryzacja

(z łac. schola – szkoła); lub skolaryzacja; powszechność nauczania; w szczególności występuje jako wskaźnik scholaryzacji: stosunek wszystkich uczących się na danym poziomie kształcenia do liczby osób będących w wieku obejmowanym przez dany poziom kształcenia

Aplikacje dostępne w
Pobierz aplikację ZPE - Zintegrowana Platforma Edukacyjna na androida