Wróć do informacji o e-podręczniku Wydrukuj Zapisz jako PDF Udostępnij materiał

Początki myśli socjalistycznej na ziemiach polskich

RULQXn3nowhXn1
1835–1846 Działalność emigracyjna Gromad Ludu Polskiego (np. Stanisława Worcella). , 1879 Opublikowano pierwszy program socjalistów polskich (tzw. program brukselski). , 1881–1982 Działalność Stowarzyszenia Socjalistycznego Lud Polski (emigracja: Bogdan Limanowski) , 1882 Powstała Międzynarodowa Socjalno–Rewolucyjna Partia Proletariat (Królestwo Polskie: Ludwik Waryński) , 1889–1892 Związek Robotników Polskich (Zabór Rosyjski) , 17.11.1892–23.11.1982 Zjazd przedstawicieli polskich organizacji socjalistycznych na którym uchwalono powołanie Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) i przyjęto szkic programu partii (tzw. program paryski) , 1891 Powstaje Zjednoczenie Robotnicze (Warszawa: Edward Abramowski) , 1892 Rozpoczęła działalność Polska Partia Socjalno–Demokratyczna Galicji i Śląska Cieszyńskiego (Zabór Austriacki: Ignacy Daszyński) , 1893 Działacze socjalistyczni, którzy odrzucali program paryski zakładają Socjaldemokrację Królestwa Polskiego i Litwy (Róża Luksemburg, Julian Marchlewski) , 1893 Powstaje Polska Partia Socjalistyczna zaboru pruskiego (jednym z działaczy Franciszek Morawski) , 1893 Powstały pierwsze krajowe organizacje PPS, w Wilnie odbył się I kongres partii a jednym z działaczy jest J. Piłsudski. , 1905 Rewolucja w Królestwie Polskim, partie socjalistyczne podejmują agitację, tworzą organizacje społeczne i związki zawodowe oraz prowadzą walkę zbrojną (Organizacja Bojowa Polskiej Partii Socjalistycznej) , 1906 Podział PPS na: Polską Partię Socjalistyczną–Lewica (młodzi), oraz PPS (Frakcję Rewolucyjną– starzy) , 1909 PPS (Frakcję Rewolucyjną– starzy) powraca do nazwy PPS , 1918 Zjednoczenie SDKPiL i Polskiej Partii Socjalistycznej–Lewica (młodzi) w Komunistyczną Partię Polski
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Myśl socjalistycznasocjalizmsocjalistyczna na ziemiach polskich oraz w środowiskach emigracyjnych rozwijała się już od początku XIX wieku. Z uwagi na opóźnienia w rozwoju gospodarczym i brak przemysłu socjaliści głosili potrzebę uwłaszczenia chłopów, gminowładztwagminowładztwogminowładztwa i walki o wyzwolenie kraju. Te idee stanowiły założenia programowe pierwszej organizacji socjalistycznej – Gromad Ludu Polskiego.

W połowie XIX wieku ruch socjalistyczny w Królestwie Polskim, szczególnie w dużych miastach, takich jak Łódź czy Warszawa, rozwijał działalność. W Galicji oraz zaborze pruskim miał nadal marginalne znaczenie.

W 1879 r. opublikowano Program socjalistów polskich (tzw. program brukselski), głoszący konieczność zjednoczenia klasy robotniczejklasa robotnicza (proletariat)klasy robotniczej w celu rewolucyjnego obalenia kapitalizmukapitalizmkapitalizmu. Lata 80. i 90. XIX wieku to czas rozwoju myśli socjalistycznej i próby nadania jej struktury organizacyjnej. W listopadzie 1892 r. odbył się w Paryżu zjazd przedstawicieli polskich organizacji socjalistycznych, na którym uchwalono powołanie Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) i przyjęto szkic programu partii (tzw. program paryski). Zawierał on zasadę jednoczesnego prowadzenia walki o realizację programu socjalistycznego i odbudowę niepodległego państwa polskiego. W 1893 r. powstały pierwsze krajowe organizacje PPS we wszystkich zaborach.

Dla części działaczy i działaczek socjalistycznych, takich jak Róża Luksemburg i Julian Marchlewski, walka o niepodległość kraju była mniej ważna niż walka klasy robotniczej o obalenie kapitalizmu. Nie zgadzając się na program paryski, utworzyli oni Socjaldemokrację Królestwa Polskiego. W roku 1899 SDKP zjednoczyła się ze Związkiem Robotników Litwy, tworząc Socjaldemokrację Królestwa Polskiego i Litwy.

Różnice poglądów na temat kształtu niepodległego państwa polskiego doprowadziły do podziału PPS na Polską Partię Socjalistyczną Lewica, która w latach 1914–1918 współpracowała, a w 1918 r. zjednoczyła się z SDKPiL, oraz Polską Partię Socjalistyczną Frakcja Rewolucyjna.

Rewolucja 1905 roku

Przełomowe znaczenie dla polskiego ruchu socjalistycznego miała rewolucja 1905–1907 na ziemiach polskich.

R6uxbD2a6J4ig
Początkiem rewolucji było stłumienie pokojowych protestów w Petersburgu, później nazwane krwawą niedzielą. Jaki był cel tej demonstracji?
Źródło: Wojciech Kossak, Krwawa niedziela 1905, domena publiczna.

Partie socjalistyczne podjęły jawne działania i walkę zbrojną w Królestwie Polskim, tworzyły organizacje społeczne i związki zawodowe, przekształcając się w masowe ruchy polityczne.

Po załamaniu rewolucji 1905–1907 i utracie możliwości jawnego działania w Królestwie Polskim głównym celem PPS Frakcji Rewolucyjnej stało się przygotowanie struktur militarnych na potrzeby przyszłej walki o niepodległość (Związek Walki Czynnej). W 1909 r. powróciła do nazwy PPS i została uznana za kontynuatorkę partii przedrozłamowej.

R17wyuW1WsdP9
Łódzki mural poświęcony rewolucji 1905 roku. Czy zdarzyło ci się widzieć inne murale poświęcone wydarzeniom historycznym? O czym świadczy obecność takich murali w przestrzeni miejskiej?
Źródło: domena publiczna.

II Rzeczpospolita

Polskie partie socjalistyczne odegrały ważną rolę w odbudowie niepodległego państwa polskiego. Działacze PPS uzyskali dominujący wpływ na powoływanie, program i skład personalny pierwszych rządów RP. Rząd Jędrzeja Moraczewskiego wprowadził powszechnie dziś stosowane prawo, które w tamtym okresie było nowatorskie:

  • dekret o 8‑godzinnym dniu i 46‑godzinnym tygodniu pracy;

  • dekrety o inspekcji pracy;

  • dekret o związkach zawodowych;

  • dekret o obowiązkowym ubezpieczeniu robotników na wypadek choroby;

  • ograniczenie prawa do eksmisji.

26 stycznia 1919 r. odbyły się wybory do Sejmu Ustawodawczego. PPS poniosła porażkę – zdobyła 35 mandatów poselskich (na 432).

W kwietniu tego samego roku PPS zjednoczyła się z organizacjami partyjnymi wywodzącymi się z pozostałych zaborów: Polską Partią Socjalistyczną Zaboru Pruskiego i Polską Partią Socjalno‑Demokratyczną Galicji i Śląska Cieszyńskiego.

W kolejnych latach wzrosła liczba organizacji socjalistycznych, ale zmalało ich znaczenie. Myśl socjalistyczna przestała jednoczyć środowiska ze wszystkich warstw społecznych i stała się wyrazicielem interesów robotników. Odeszła większość środowisk inteligenckich, działacze niepodległościowi i zwolennicy Józefa Piłsudskiego. Ponowne zbliżenie inteligencji do socjalizmu nastąpiło w okresie sanacji.

RnnriqE9S0iIp
Obrady sejmu pod przewodnictwem marszałka Ignacego Daszyńskiego, 1928 r.
Źródło: Koncern Ilustrowany Kurier Codzienny – Archiwum Ilustracji, Narodowe Archiwum Cyfrowe, domena publiczna, dostępny w internecie: audiovis.nac.gov.pl.

W życiu politycznym II RP ruch socjalistyczny tworzył zasadniczą część lewicy, a jego najbliższym sojusznikiem było PSL „Wyzwolenie”. Ruch socjalistyczny za głównego przeciwnika uznawał Narodową Demokrację Romana Dmowskiego i komunistówkomunizm komunistów. Od 1928 r. był w opozycji wobec obozu rządzącego (sanacji).

Polska Partia Socjalistyczna w okresie międzywojennym prowadziła:

  • związki zawodowe (Związek Stowarzyszeń Zawodowych);

  • organizacje spółdzielcze (Związek Robotniczych Stowarzyszeń Spółdzielczych, Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa);

  • organizacje kulturalno‑oświatowe (Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego);

  • organizacje młodzieżowe (Organizacja Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego, Czerwone Harcerstwo, Związek Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej);

  • organizacje sportowe;

  • wydawnictwa czasopism („Robotnik”, „Naprzód”, „Gazeta Robotnicza”, „Dziennik Ludowy”).

R1FMvnuF2FlOy
Obchody święta pracy na rynku w Krakowie w 1936 roku. Jakie święta państwowe są obecnie obchodzone tak licznie?
Źródło: domena publiczna.

Podczas kampanii wrześniowej 1939 r. socjaliści uczestniczyli w obronie kraju, ich reprezentanci wchodzili w skład organów państwa podziemnego. W 1944 r. proklamowano odbudowę PPS jako partii znajdującej się w sojuszu z komunistami. W 1948 r. PPS połączono z PPR na warunkach komunistów.

Partie socjalistyczne w III RP

W 1987 roku PPS wznowiła działalność w kraju. Do tradycji i dorobku ruchu socjalistycznego po 1989 roku odwołują się m.in.:

  • Unia Pracy, działająca w latach 1990–1999;

  • Socjaldemokracja Rzeczypospolitej Polskiej i utworzony w 1999 r. w jej miejsce Sojusz Lewicy Demokratycznej (SLD);

  • wyłoniona w 2004 r. z SLD Socjaldemokracja Polska.

Tomasz Borejza Lewica musi myśleć

Jednym z powodów kryzysu, w jakim obecnie znajdują się partie lewicowe, jest odejście w ostatniej kadencji Sojuszu Lewicy Demokratycznej od retoryki i praktyki działania w zgodzie z ideałami lewicowymi w kierunku neoliberalnym w polityce gospodarczej oraz oddanie pola w kwestiach światopoglądowych i obyczajowych.

cytat1 Źródło: Tomasz Borejza, Lewica musi myśleć, „Tygodnik Przegląd” 26.03.2018 r., dostępny w internecie: tygodnikprzeglad.pl [dostęp 6.12.2019 r.].

Współcześnie powstają i funkcjonują nowe partie lewicowe: Twój Ruch (wcześniej Ruch Palikota), Razem, Zieloni, Wiosna.

Słownik

gminowładztwo
gminowładztwo

samorządność gmin oparta na zasadach demokratycznych, wolności i równości jednostek połączonych silną więzią moralną

kapitalizm
kapitalizm

system społeczny, gospodarczy i ekonomiczny, oparty na prywatnej własności, wolnej konkurencji w ramach gospodarki rynkowej

klasa robotnicza (proletariat)
klasa robotnicza (proletariat)

według ideologii komunistycznej jest to klasa pracowników najemnych, którzy nie mają środków produkcji, a wykonują jedynie pracę fizyczną na rzecz pracodawcy (właściciela)

komunizm
komunizm

(z łac. communis – wspólny, powszechny); ideologia postulująca równość i wspólnotę w organizacji życia społecznego oraz racjonalność w kierowaniu życiem gospodarczym, głosząca nieuchronność upadku kapitalizmu i potrzebę działań dla osiągnięcia tego celu

socjalizm
socjalizm

ideologia społeczna powstała w XIX wieku, odwołująca się do zasad równości, wspólnoty i sprawiedliwości społecznej