„Czas burz, mgieł i ciemności”*

Indeks dolny * cytat za: José Indeks dolny koniecIndeks dolny  Orlandis, Kościół katolicki w drugiej połowie XX wieku, tłum. P. Skibiński, Radom 2007, s. 93. Indeks dolny koniec

Przełom wieków XIX i XX był dla Kościoła trudny. Musiał on zmierzyć się z nowymi wyzwaniami wywołanymi przez pojawienie się antykościelnych i antyreligijnych ideologii oraz szybko postępujące zmiany cywilizacyjne. Zagrożenie dla pozycji Kościoła stanowił przede wszystkim komunizm, który obalając tradycyjne wartości, zaczął pełnić dla wielu ludzi funkcję religii. Reżimy totalitarne i autorytarne często występowały przeciwko Kościołowi. W najbardziej ortodoksyjnych, takich jak np. Związek Sowiecki, władza dążyła do całkowitej likwidacji struktur kościelnych lub do duchowego i organizacyjnego podporządkowania ich sobie. Taka polityka była wprowadzana we wszystkich państwach, które po II wojnie światowej znalazły się w orbicie wpływów ZSRS. Kościołowi w całej Europie Środkowo‑Wschodniej zagrażała ekspansja ateistycznego komunizmu. W konsekwencji w wielu krajach duchowni bądź zostali mocno ograniczeni w swojej działalności, bądź musieli zejść do podziemia.

R10eLEEtJAhMB1
Josemaría Escrivá de Balaguer, katolicki ksiądz otoczony przez pracujących ludzi, tytuł obrazu: Bądź świętym przez swoją pracę. Malowidło to stanowi ilustrację działalności katolickiej organizacji powstałej w łonie Kościoła katolickiego Opus Dei, której celem była ewangelizacja i uświęcenie wartości codziennej pracy.
Jak rozumiesz tytuł malowidła? Czy organizacja prowadziła działalność wyłącznie wśród mieszkańców Europy?
Źródło: Cabanes, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Drugim problemem, z którym Kościół musiał się zmierzyć, były przyspieszone zmiany społeczne i cywilizacyjne. Często prowadziły one do zerwania z tradycyjnym modelem życia związanym z religią oraz do ogólnej laicyzacjilaicyzacjalaicyzacji społeczeństwa. Wartości chrześcijańskie coraz częściej były zastępowane przez konsumpcjonizm. W wielu krajach Europy Zachodniej wpływy Kościoła i religii systematycznie słabły, budynki sakralne świeciły pustkami, niekiedy nawet przeznaczano je na inne cele. Autorytet duchownych był niski – nie słuchano tego, co mówili, i nie kultywowano tradycji religijnych. Doszło do zjawiska zwanego prywatyzacją religii, czyli wybierania z niej tylko pewnych wartości z pominięciem Kościoła jako instytucji. Kościół starał się na różne sposoby odpowiadać na wyzwania współczesności, coraz większą uwagę zwracając np. na problemy społeczne.

RTf2FZ9s0IWhq
Logo ruchu Emaus. Był to ruch społeczny oraz organizacja charytatywna o międzynarodowym zasięgu. Emaus został założony w 1949 r. przez Henriego Grouèsa.
Zinterpretuj logo ruchu.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Sam Kościół rozrywany był od środka przez spory doktrynalne. Liberalne skrzydło domagało się ograniczenia wpływów Europejczyków we władzach Kościoła, wprowadzenia zmian w liturgii, rewizji dotychczasowego stosunku do kwestii regulacji urodzeń, rozwodów, celibatu księży itd. Konserwatyści stali na stanowisku, że nie należy dokonywać żadnych zmian, i uznawali za konieczne zachowanie obowiązujących zasad oraz praw w nienaruszonej postaci.

Od zakończenia II wojny światowej coraz częściej w łonie Kościoła rozważano zwołanie soborusobórsoboru. Do 1958 r. na tronie Stolicy Apostolskiej zasiadał Pius XII, który zajmował stanowisko konserwatywne oraz antykomunistyczne i dlatego był niechętny jakimkolwiek zmianom. Inicjatywę podjął natomiast jego następca, również Włoch, Angelo Giuseppe Roncalli, który po wyborze na papieża przybrał imię Jana XXIII. Po jego śmierci dzieło soborowe kontynuował Paweł VI.

Najbardziej rewolucyjny sobór wszech czasów

Soborem nazywa się w religii chrześcijańskiej zgromadzenie biskupów z całego Kościoła organizowane celem wprowadzenia nowych praw. Pierwsze sobory zajmowały się głównie kodyfikacją doktryny religijnej i stworzeniem liturgii. Najważniejszym spośród soborów nowożytnych był sobór trydenckisobór trydenckisobór trydencki (1545–1563), zwołany w obliczu nowych wyzwań wynikających z pojawienia się reformacji. Dokonał on ponownego ujednolicenia liturgii kościelnej, dogmatyki i podjął się zmian organizacyjnych. Później, przez ponad 300 lat, zwołano tylko jeden sobór (I sobór watykański), ale został on zawieszony z powodu wybuchu wojny prusko‑francuskiejwojna prusko‑francuskawojny prusko‑francuskiej (1871 r.), wycofania garnizonu francuskiego z Rzymu i włączenia terytorium Państwa KościelnegoPaństwo KościelnePaństwa Kościelnego do nowo utworzonego państwa włoskiego.

Czasy się jednak zmieniały, a język, którym dotychczas posługiwał się Kościół, był coraz bardziej nieadekwatny do przeobrażającej się epoki. Celem zwołanego w 1962 r. soboru było zatem odnowienie życia wewnętrznego Kościoła. Jego inicjator Jan XXIII mówił w ten sposób w przygotowanej na otwarcie deklaracji:

Obecnie potrzebny jest nowy entuzjazm, nowa radość i spokój ducha […]. To, czego dziś potrzebujemy i czego pragnie dzisiaj każdy przeniknięty duchem prawdziwie chrześcijańskim, katolickim i apostolskim, to to, aby doktryna ta była szerzej znana, głębiej rozumiana i miała większy wpływ na życie moralne ludzi. Potrzebne jest, aby ta pewna i niezmienna doktryna, której wierni winni są posłuszeństwo, została na nowo przestudiowana i przeformułowana na współczesny język. Albowiem ten depozyt wiary, czyli prawdy, które są zawarte w naszym odwiecznym nauczaniu, to jedno; sposób, w jaki te prawdy są przedstawione (z zachowaniem ich znaczenia), jest czymś innym.

Indeks dolny Wskaż, jaki cel soborowi stawia papież Jan XXIII. Indeks dolny koniec

A Źródło: tekst dostępny online: en.wikipedia.org, tłum. autorka: K. Stojek-Sawicka.

Na soborze powołano 12 komisji i wiele zespołów roboczych, które miały opracować programy reform. Zwołano cztery sesje plenarne, a papież wydał szereg encyklik, dekretów i dokumentów.

Spuścizna II soboru watykańskiegoII sobór watykańskiII soboru watykańskiego

Najbardziej widoczną dla wiernych reformą wprowadzoną przez sobór były zmiany w liturgii. Zezwolono na odejście od łaciny i stosowanie w obrzędach języków narodowych. Od tej pory kapłani mogli odprawiać nabożeństwa, stojąc przodem do wiernych. Katolików świeckich dopuszczono do niektórych czynności w Kościele.

R1dS01aI9MB9D
Współczesna msza. Zgodnie z zasadami wprowadzonymi podczas II soboru watykańskiego kapłan podczas odprawiania liturgii powinien stać przodem do wiernych. Do dnia dzisiejszego w wybranych świątyniach odprawia się msze według rytu łacińskiego, czyli zgodnie z zasadami przedsoborowymi.
Jaki wpływ na odbiór treści miał fakt, że kapłani stawali przodem do wiernych?
Źródło: jimmyweee, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 2.0.

Ogromnym przełomem było odejście od nietolerancji religijnej i potwierdzenie zasady wolności wyznań. Otworzyło to drogę do porozumienia z innymi odłamami chrześcijańskimi i budowania z nimi relacji na zasadach ekumenizmuekumenizmekumenizmu. Papież Paweł VI spotkał się z głową Cerkwi prawosławnej, patriarchą Atenagorasem, zapoczątkowując w ten sposób tradycję spotykania się z przywódcami stojącymi na czele innych Kościołów.

ROHTNEdu7MhAU
Pomnik upamiętniający spotkanie papieża Pawła VI z patriarchą Konstantynopola Atenagorasem, Nazaret, bazylika Zwiastowania.
Wskaż papieża i patriarchę. Na jakiej podstawie dokonałeś/dokonałaś rozpoznania?
Źródło: Ori~, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Dodatkowo na soborze podjęto decyzję o zwiększeniu liczby kardynałów i biskupów z krajów pozaeuropejskich. W latach 1952–1978 liczba biskupów z Afryki wzrosła z 2 do 221. Sobór był pierwszym tego rodzaju zgromadzeniem, w którym w tak dużej liczbie uczestniczyli duchowni z Afryki, Azji, Oceanii i obu Ameryk. Podjęto też dzieło ewangelizacji narodów. Paweł VI był pierwszym papieżem, który odbywał podróże misyjne do różnych krajów świata.

R6cTNJHhQdAkD1
Mapa przedstawiająca podróże misyjne Pawła VI.
Wymień co najmniej sześć krajów, które odwiedził papież Paweł VI.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o. na podstawie Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Sobór zwrócił ponadto uwagę na problem ubóstwa i wzywał do aktywnego udziału w reformach społecznych i gospodarczych mających na celu poprawę losu gorzej sytuowanych. W dokumentach soborowych podkreślono, że każdy zasługuje na zapewnienie mu godziwych warunków życia.

Sobór zajął się też sprawami międzynarodowymi. Wzywał do dialogu międzynarodowego, rozwiązywania spornych spraw na drodze rokowań i porozumień, nawoływał do życia w pokoju. Jednocześnie ojcowie soborowi wystąpili przeciwko reżimom dyktatorskim i autorytarnym, opowiadając się za systemami demokratycznymi.

Uczestnicy soboru nie podjęli jednak wielu kwestii, które były pilne, lub ustosunkowali się do nich w sposób negatywny, tzn. utrzymując konserwatywne stanowisko. Nie zniesiono celibatu oraz nie dopuszczono kobiet do stanu kapłańskiego. Największe zaś kontrowersje budziły problemy moralne. Sobór potwierdził negatywny stosunek do kwestii regulacji urodzeń oraz rozwodów. Papież zachował w odniesieniu do tych spraw stanowisko kół konserwatywnych, mimo że głosy domagające się rewizji poglądów we wspomnianych kwestiach były bardzo silne w latach przedsoborowych.

W konsekwencji dzieło soborowe spotkało się z bardzo różnym przyjęciem. Dla wielu otwarcie się na świat i próby dostosowania się do czasów współczesnych były krokiem milowym w historii Kościoła. Ale jego postanowienia doczekały się także krytyki, i to zarówno ze strony kół konserwatywnych, które uważały podjęte reformy za zbyt daleko idące, jak i liberalnych, uznających wprowadzone zmiany za zbyt zachowawcze.

Chrystus wyzwoliciel

R1APvQQkWv6gA1
Gustavo Gutiérrez Merino – peruwiański teolog i filozof, jeden z twórców teologii wyzwolenia. W jednym ze swoich dzieł Merino pisał: W Biblii Chrystus jest przedstawiony jako ten, który przynosi nam wyzwolenie. Chrystus Zbawiciel wyzwala człowieka od grzechu, będącego ostateczną przyczyną zerwania przyjaźni oraz niesprawiedliwości i ucisku. Chrystus czyni człowieka naprawdę wolnym, to znaczy umożliwia człowiekowi życie w jedności z Nim; i to jest podstawa wszelkiego ludzkiego braterstwa.
Jaki obraz Chrystusa nakreślony jest w zacytowanym fragmencie?
* tekst dostępny online: pl.wikipedia.org.

Decyzje II soboru watykańskiego wywarły duży wpływ na przemiany religijności i Kościoła w krajach Ameryki Łacińskiej. Kontynent ten był pełen silnych kontrastów między bogatymi a ubogimi. Kościół przez długi czas wspierał siły konserwatywne, stojąc po stronie bogatej i wpływowej elity, sam bowiem był posiadaczem ogromnych majątków. Od końca lat 60. sytuacja zaczęła się zmieniać, co było związane z dużą popularnością ideologii komunistycznej. Duchowni coraz częściej angażowali się w działalność społeczną, stając po stronie ubogich i cierpiących. Peruwiański teolog Gustavo Gutiérrez stworzył tzw. teologię wyzwoleniateologia wyzwoleniateologię wyzwolenia. Głosiła ona, że prawdziwe zbawienie można osiągnąć już w życiu doczesnym – poprzez dążenie do stworzenia sprawiedliwego społeczeństwa na ziemi, a sam Chrystus był przedstawiany jako ziemski rewolucjonista, który przyszedł, by poprawić los biednych. Teologia wyzwolenia oznaczała rezygnację z posiadłości ziemskich, z pałaców biskupich, życie we wspólnotach zawodowych, lokalnych i wspólne czytanie Pisma Świętego. Papież Jan Paweł II potępił ideologię wyzwolenia i w czasie swojej pielgrzymki do Meksyku w 1979 r. powiedział: […] koncepcja Chrystusa jako polityka, rewolucjonisty, jako wywrotowca z Nazaretu, nie zgadza się z nauczaniem Kościoła. W ostatnich latach następuje stopniowa rewizja tej polityki.

Indeks dolny * tekst dostępny online: pl.m.wikipedia.org. Indeks dolny koniec

Słownik

sobór
sobór

w kościołach chrześcijańskich spotkanie biskupów z różnych krajów w celu uchwalenia nowych praw albo wprowadzenia reform

laicyzacja
laicyzacja

(z franc. laïcisation od łac. laicus – świecki) proces zmierzający do ograniczenia lub nawet wyeliminowania wpływów Kościoła

ateizm
ateizm

(z gr. thetaepsilonomicronς, átheos – bezbożny, od ἀ-, a- – bez + thetaepsilonός, theós – bóg) postawa negująca istnienie Boga i wszelkich sił nadprzyrodzonych oraz ich wpływu na życie ludzkie

ekumenizm
ekumenizm

(z gr. omicroniotakappaomicronupsilonmuέnueta, oikuméne – zamieszkana ziemia) zasada współpracy i lepszego poznania różnych wyznań chrześcijańskich

wojna prusko‑francuska
wojna prusko‑francuska

konflikt między Francją a Prusami w latach 1870–1871, zakończony zwycięstwem Prus, odebraniem Francji Alzacji i Lotaryngii; ostatni etap w procesie jednoczenia Cesarstwa Niemieckiego

Państwo Kościelne
Państwo Kościelne

(łac. Patrimonium Sancti Petri – ojcowizna po św. Piotrze) państwo istniejące na Półwyspie Apenińskim w latach 755–1870, rządzone przez papieży jako władców świeckich, przestało istnieć po podporządkowaniu się świeckiemu państwu włoskiemu

teologia wyzwolenia
teologia wyzwolenia

ruch teologiczny powstały po II soborze watykańskim na terenie Ameryki Łacińskiej koncentrujący się na osobie Jezusa jako wyzwoliciela od niesprawiedliwości społecznej; potępiony przez papieża Jana Pawła II

II sobór watykański
II sobór watykański

zjazd biskupów z całego Kościoła; trwał w latach 1962–1965, jego celem było uaktualnienie praw Kościoła i reforma zgodna z duchem czasów

sobór trydencki
sobór trydencki

zgromadzenie biskupów z całej Europy, trwające w latach 1545–1563 i mające na celu reformę Kościoła katolickiego w odpowiedzi na reformację

Opus Dei
Opus Dei

(łac., Dzieło Boże; pełna nazwa: Prałatura Świętego Krzyża i Opus Dei) organizacja powstała w Kościele katolickim w 1928 r. z inicjatywy papieża Piusa XI, jej celem były misje oraz promowanie wartości pracy codziennej jako drogi do świętości

Słowa kluczowe

II sobór watykański, teologia wyzwolenia, świat po II wojnie światowej, przemiany cywilizacyjne po II wojnie światowej

Bibliografia

A. Czubiński, Historia powszechna XX wieku, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2009.

J. Tyszkiewicz, E. Czapiewski, Historia powszechna. Wiek XX, PWN, Warszawa 2012.