Europa późnego średniowiecza
Przemiany społeczne i gospodarcze w Europie - kryzysy późnego średniowiecza
Początki średniowiecza to okres zastoju gospodarczego. Sytuacja powoli i stopniowo zaczęła się zamieniać na początku XI wieku. Wynika to z kilku powodów: zaprzestania zewnętrznych najazdów, ustabilizowania się władzy państwowej, zastosowania nowych metod i narzędzi do uprawy roli, ożywienia wymiany handlowej i rozwoju rzemiosła w miastach, a także ocieplenia klimatu.
Rozwojowi gospodarczemu towarzyszyły zmiany społeczne. Od początku XI w. znacząco wzrosła liczba ludności Europy: z 50 mln do ponad 70 mln w XIII wieku. Wymagało to nowych form organizacji: kolonizacji i zagospodarowywania nowych terenów, nadania miastom przywilejów i stworzenia władz samorządowych. Z czasem miasta zaczęły ze sobą współpracować, aby zwiększyć zyski z handlu – przykładem jest Hanza, która, pod przewodnictwem Lubeki, skupiała 160 miast. Jednak w XIV w. Europa Zachodnia musiała zmierzyć się z kryzysem gospodarczym, który obok religijnego i politycznego całkowicie zmienił oblicze kontynentu.
Wskażesz najważniejsze powody, jakie doprowadziły do zmian na wsi i rozwoju europejskich miast w XI‑XIII wieku.
Opiszesz najistotniejsze przeobrażenia społeczne, do jakich doszło w średniowiecznej Europie, począwszy od XI wieku.
Wyjaśnisz, czy żyjący w XIV w. kupcy chcieli, by ich miasta należały do Hanzy i dlaczego.
Podasz główne powody kryzysu gospodarczego, który dotknął Europę w późnym średniowieczu.
Rolnictwo
Przemiany społeczno‑gospodarcze na przełomie XI i XII wieku możliwe były dzięki: ustabilizowaniu się sytuacji politycznej, ustaniu łupieżczych najazdów oraz łagodniejszym warunkom klimatycznym.
Mieszkańcy wsi zaczęli stosować pojawiające się w owym czasie nowinki technologiczne. Dotychczasowe narzędzia drewniane zastąpili trwalszymi, żelaznymi, wprowadzili do użytku pług koleśny z okładnicą, dzięki któremu można było kontrolować głębokość orki i przewracać skiby ziemi, co przywracało glebie żyzność, ponadto sierpy zastępowali większymi kosami. Upowszechniło się też stosowanie żelaznej siekiery, m.in. ułatwiającej karczowanie, czy brony do spulchniania roli i pomocnej w usuwaniu chwastów. Pojawiło się chomąto, dzięki któremu koń mógł ciągnąć wóz z większa prędkością i na większe odległości; zaczęto też wykorzystywać konie do orki.
Karczując lasy i puszcze, społeczności pozyskiwały nowe tereny do uprawy. Rolnicy najpierw stosowali tzw. dwupolówkę, czyli przemienną formę uprawy dwóch pól – gdy jedno obsiewali zbożem, drugie pozostawiali jako ugór, aby zapobiec wyjaławianiu gleby, po czym w kolejnym roku robili odwrotnie. Doświadczenie pokazało im, że bardziej efektywna jest tzw. trójpolówka, czyli uprawa roli polegająca na podzieleniu ziemi uprawnej na trzy pola, przy czym każdego roku uprawiane były tylko dwa z nich, a trzecie było ugorowane i pozwalało „odpoczywać” ziemi (zwykle jedno pole obsiewano jesienią zbożem ozimym, drugie obsiewano wiosną zbożem jarym, a pole ugorowane przekształcano w pastwisko). Ten sposób uprawy przyczynił się do wzrostu wydajności pól o 50 proc. Zmienił się też zestaw uprawianych roślin, m.in. zaczęto stosować nowe uprawy bogate w białko – głównie rośliny strączkowe. Ponadto zaczęto staranniej nawozić pola.
W krajobrazie europejskim pojawiły się nowe elementy: młyny wodne i wiatraki. Ich energię wykorzystywano nie tylko do przetwórstwa zbożowego, ale także do produkcji rzemieślniczej.
Skutki zmian w rolnictwie były wielorakie i zdeterminowały rozwój gospodarczy kontynentu na wiele stuleci. Kończyła się epoka samowystarczalnej gospodarki naturalnej, praktycznie pozbawionej wymiany pieniężnej. Wzrost produkcji zboża i rozpowszechnienie się młynów wpłynęło na wzrost produkcji żywności, dzięki czemu poprawiło się zdrowie ludzi i zmniejszyła się śmiertelność. W konsekwencji nastąpił wzrost liczby ludności.
Ciężki pług żelazny, brona, kosa, żelazna siekiera czy chomąto – te wszystkie znane nam do dziś i wciąż stosowane narzędzia weszły do użytku w średniowieczu. Dzięki nim praca na roli stała się efektywniejsza i lżejsza.
Uprawiający rolę chłopi stawali się coraz bardziej przedsiębiorczy: bogacili się, dzierżawili coraz więcej gruntów. Przybywało ziem uprawnych, kurczyły się tereny leśne i nieużytki (szczególnie w zachodniej Europie). Mieszkańcy wsi, szukając dla siebie szansy, kolonizowali nowe obszary, nie bacząc przy tym na granice państw (stąd m.in. kolonizacja niemiecka na ziemiach polskich).
Zmiany społeczne na wsi
Kolonizacja organizowana zwykle była przez wielkich posiadaczy ziemskich – tzw. feudałów. Dysponując dużymi zasobami ziem niezagospodarowanych rolniczo, sprowadzali oni na swoje tereny kolonistów, np. z sąsiednich państw.
Chłopi, którzy opuszczali dotychczasowe miejsca zamieszkania i przenosili się na obszary kolonizowane, otrzymywali ziemię na korzystniejszych warunkach. Zamiast naturalnych danin o zmiennej wartości (zależnych od urodzaju itp.) zobowiązani byli płacić czynsz gotówką, w wysokości wyznaczonej w umowie. Przyznawano im dziedziczne prawo do gruntu. Mogli decydować o wspólnych dla wsi sprawach w ramach samorządu. W szczególnych przypadkach, np. gdy warunki naturalne do gospodarowania były trudne, koloniści objęci byli prawem wolnizny, czyli zwolnienia od płacenia renty feudalnej przez pierwsze lata gospodarowania, a nawet dostawali pożyczkę w postaci zboża siewnego i zwierząt. W ten sposób feudałowie zwiększali liczbę swoich poddanych, niejako inwestując w przyszłe zyski.
Najważniejszym skutkiem kolonizacji był szybki rozwój, zahamowanej przez stulecia, gospodarki towarowo‑pieniężnej. Pieniędzy potrzebował chłop, aby kupować niemożliwe do samodzielnego wykonania narzędzia. Gotówką chętnie obracał też feudał. Stąd obie strony z zadowoleniem przyjmowały zamianę danin uiszczanych w naturze (z reguły w produktach rolnych) na opłacany w gotówce czynsz. Gospodarkę towarowo‑pieniężną napędzał też handel nadwyżkami produkcji, które chłopi sprzedawali do miasta, kupując tam towary (np. płótno, sukno, narzędzia) bądź korzystając z oferowanych usług. Zatem skutkiem ubocznym przemian społecznych na wsi był rozwój miast.
Rozwój miast
Średniowieczne miasta, uzależnione od handlu produktami rolnymi z wsią, rozwinęły się głównie przy najważniejszych szlakach komunikacyjnych. Po kilku wiekach zastoju, w wiekach X i XI następowało odrodzenie tych zorganizowanych skupisk ludzkich. W Europie Zachodniej miasta odradzały się często na gruzach rzymskich „poprzedników”, zrujnowanych przez barbarzyńców. Stosunkowo najlepiej przetrwały te, które zamieniono w centra władzy lub kultu religijnego. A najprężniej rozwijały się te, które leżały w bliskim sąsiedztwie morskich szlaków handlowych i z czasem przekształciły się w ważne porty.
Powoli kształtowała się nowa grupa społeczna – mieszczaństwo. Tworzyli ją w większości chłopi, którzy, rezygnując z pracy na roli, przenosili się ze wsi się do miasta.
W miastach, w przeciwieństwie do wsi, rozwijały się szkoły (np. przyparafialne i przy katedrach, a także szkoły miejskie) i istniała możliwość nauki. Najzdolniejsi mieli szansę studiować na powstających uczelniach wyższych – uniwersytetach. Często przybywali na nie ludzie z różnych krajów, następowała więc wymiana informacji, obyczajów i wynalazków.
Z czasem pogłębiający się społeczny podział pracy spowodował wyodrębnienie się kolejnych specjalności rzemieślniczych. Narzędzia wytwarzane przez coraz lepszych specjalistów, były coraz trwalsze i przydatniejsze. Rosnące zapotrzebowanie na produkcję rzemieślniczą zwiększało wymianę towarowo‑pieniężną i kreowało zapotrzebowanie na pieniądz. Powstały banki: pierwszy utworzono w 1156 r. w Wenecji, w kolejnych dziesięcioleciach w tego typu usługach wyspecjalizowała się Florencja.
Urbanizacja późnego średniowiecza doprowadziła do sytuacji, w której w XIII w. istniało w Europie około 60 miast powyżej 10 tys. mieszkańców. Pełniły one funkcję ośrodków handlu (słynne jarmarki w Gandawie, Kolonii, Brugii, Mediolanie, Paryżu, miastach Flandrii czy Niderlandów) oraz produkcji (głównie narzędzi i tekstyliów). Większość otoczona była murami z basztami i bramami (zamykanymi na noc), a ich centrum stanowił rynek z ratuszem, wagą i pręgierzem, od którego narożników odchodziły ulice przecinające się pod kątem prostym oraz zabudowane domami mieszczan. Ten schemat pozwala obecnie rozpoznać dawne miejskie założenia i odróżnić je od osad przemysłowych czy dużych wsi.
Organizacja, samorząd, ustrój
Jednym ze skutków rozwoju miast był wzrost oczekiwań coraz liczniejszych i zamożniejszych mieszczan wobec przysługujących im praw. O ile bowiem ludność ośrodków miejskich z początku XI w. nie różniła się pod względem prawnym od ludności wiejskiej, to w kolejnych dziesięcioleciach sytuacja znacząco się zmieniła. Mieszczanie walczyli, czasem nawet zbrojnie, o swoje prawa, w tym o samorząd. Częstą metodą było wykupywanie za gotówkę przywilejów nadających określone prawa.
Kształtujące się prawo miejskie przede wszystkim wyjmowało mieszkańców miast spod sądownictwa pana feudalnego. Regulowało też ustrój wewnętrzny miasta. W wyniku przejmowania sprawdzonych wzorów tworzyły się regiony o podobnym systemie prawnym. Największą popularność zyskało prawo magdeburskie i prawo lubeckie. Zgodnie z ich regulacjami władza w miastach opierała się na radzie miejskiej, na czele której stał burmistrz (we Włoszech nosił tytuł konsula lub doży). Wybierani kadencyjnie radni kontrolowali administrację, finanse, handel i produkcję. Co ciekawe: musieli być żonaci, posiadać na własność dom i mieszkać przez wiele lat (lub urodzić się) w danym mieście. Władza sądownicza spoczywała w rękach ławników, którzy rozstrzygali sprawy karne i cywilne.
Społeczność miejska była zróżnicowana. Najbogatszą część stanowił patrycjat, składający się głównie z bogatych kupców i bankierów. Najliczniejszą grupą było pospólstwo, czyli właściciele warsztatów, drobni kupcy i kramarze. Istniał też plebs pozbawiony takich praw, jakie mieli mieszczanie. Należeli doń robotnicy transportowi, tragarze, służba domowa, a także liczny margines społeczny: żebracy, prostytutki, kuglarze czy muzykanci.
Miejscy rzemieślnicy skupiali się w cechach, których celem była ochrona interesów zrzeszonych w nich producentów. Cech miał dbać o jakość wyrobów i zapewnić swym członkom wyłączność na wykonywanie rzemiosła w mieście, ograniczając konkurencję oraz reglamentując produkcję. Cechy pełniły również funkcje pozaekonomiczne: były organizacją wzajemnej pomocy, stanowiły też jednostkę wojskową; w razie oblężenia miasta broniły wyznaczonej baszty lub odcinka murów.
Odpowiednikami rzemieślniczych cechów były skupiające kupców gildie. Ich najważniejszym celem było zapewnienie swym członkom bezpieczeństwa podczas podróży handlowych. Współpracowali również kupcy spoza jednego regionu, np. z kilku lub kilkunastu miast, tworząc zrzeszenia nazywane hanzami. Najbogatsze hanzy i gildie utrzymywały czasem własne oddziały zbrojne.
Średniowieczna bankowość
Wraz z upowszechnieniem się gospodarki towarowo‑pieniężnej przybyło w obiegu pieniędzy, tłoczonych ze szlachetnych kruszców: złota i srebra. Pojawił się m.in. srebrny grosz we Włoszech, złoty floren we Florencji, złoty skud we Francji i złoty dukat w Wenecji. Monety bili władcy państw, zamożni feudałowie oraz klasztory. Powstał nowy zawód bankiera – czyli osoby, zajmującej się oszacowaniem wartości monet i ewentualnie ich wymianą na monety powszechnie używane w danym mieście. W XIII w. kupcy wprowadzili do obrotu weksle, które umożliwiały wypłatę pieniędzy na podstawie określonego dokumentu u bankiera w innym mieście czy państwie, bez konieczności fizycznego ich transportu. To zrewolucjonizowało handel.
Hanza
Pierwsze hanzy (bo tego typu związków miast handlowych było kilka) pojawiły się w XII w. w Niderlandach. Hanza londyńska w XIII w. grupowała kupców 15 miast flandryjskich w celu skupu wełny w Anglii.
Największe znaczenie uzyskała, zwłaszcza w XIV–XV w., Hanza niemiecka, w zasięgu działania której znajdowały się również m.in. ziemie polskie. Powstała ona w XIII w. jako luźny związek miast północnoniemieckich i innych miast na ziemiach nadbałtyckich. Władała rynkami północnoeuropejskimi i wywierała wpływ na losy państw bałtyckich i skandynawskich, rozwijała ekspansję handlową w północno‑wschodniej Rusi, w Niderlandach i w Anglii, tworząc własne eksterytorialne faktorie handlowe. W XV w. Hanza niemiecka liczyła 160 miast‑członków pod przewodnictwem Lubeki.
Wyrazem jedności Hanzy były zjazdy delegatów poszczególnych miast (zwane Hansetage) i prowadzone w obronie przywilejów liczne wojny (m.in. zwycięska wojna z Danią w latach 1368–1370). Konkurencja Holandii od połowy XV w., dążenie większości krajów do pozbycia się pośrednictwa Hanzy w związku ze zmianami politycznymi i gospodarczymi oraz sprzeczności między samymi miastami‑członkami doprowadziły w XV i XVI w. do stopniowego upadku Hanzy, która faktycznie przestała istnieć w XVIII stuleciu. Co ciekawe, nazwę wolnych miast hanzeatyckich zachowały do czasów współczesnych Hamburg i Brema.
Jesień średniowiecza i kryzys w Europie
O ile pełne średniowiecze, począwszy od końca X w., było czasem rozwoju gospodarczego i społecznego, o tyle u jego schyłku rozwój zahamował. W XIV w. w Europie Zachodniej wybuchł kryzys gospodarczy, który obok religijnego i politycznego całkowicie zmienił oblicze kontynentu.
W związku z niekorzystnymi zmianami klimatu, tzn. jego szybkim ochłodzeniem (nadeszły srogie zimy i krótkie okresy letnie), w latach 1315‑1317 pojawiła się klęska głodu. Jej bezpośrednim następstwem było zahamowanie wzrostu gospodarczego i wynikające z tego problemy miast. Gdy na wsi zaczęło brakować jedzenia, chłopi, nie będący w stanie dłużej utrzymać swych rodzin, wyruszali do miast. Masowe migracje powodowały z kolei przepełnienie rynku pracy i gwałtowny wzrost bezrobocia. Jednocześnie po wyludnieniu wsi feudałowie stracili źródło dochodów w postaci czynszu. Odbiło się to na rycerstwie, które z braku funduszy zaczęło grabić kupców na szlakach handlowych. Przeludnione i pozbawione żywności miasta upadały.
Średniowieczną cywilizację europejską pogrążył też wybuch epidemii dżumy. Pojawiła się ona po raz pierwszy w 1347 r. na Krymie, gdy Tatarzy oblegali genueńską Kaffę (obecnie Teodozja). Choroba przenoszona przez szczury na statkach dotarła do niektórych portów Morza Śródziemnego, a stamtąd rozprzestrzeniała się drogą morską i lądową po Europie Zachodniej.
W 1348 r. dżuma, czyli „czarna śmierć”, objęła cały rejon śródziemnomorski: od Konstantynopola po Portugalię oraz Francję. W latach 1348–1349 ogarnęła Wyspy Brytyjskie, następnie Niderlandy, Niemcy, kraje skandynawskie i bałtyckie, a po 1350 r. dotarła na Ruś.
Ze względu na brak naturalnej odporności na tę chorobę, bardzo niski poziom higieny, fatalny stan warunków sanitarnych w miastach, brak wiedzy medycznej oraz częste wówczas niedożywienie ludności zaraza spowodowała ogromne straty demograficzne. Szacuje się, że na dotkniętych nią obszarach zmarło (zależnie od regionu) od 10 do 60 proc. mieszkańców, w niektórych miastach jeszcze więcej, a w skali całej Europy – około jedna trzecia ludzi.
Do obszarów, które poniosły największe straty, należały tereny najbardziej rozwinięte gospodarczo, w tym niektóre regiony Italii, Niemiec, Francji, a także Hiszpanii, Anglia i Norwegia. Zdecydowanie większa śmiertelność występowała w miastach niż na obszarach wiejskich. Ekspansja czarnej śmierci ominęła część środkowowschodniej Europy, w tym dużą część ziem polskich, a także enklawy w zachodniej Europie. Odrodzeniu zaludnienia przeszkadzały nawroty dżumy, pojawiającej się jeszcze kilkakrotnie w XIV w. (choć nie na tak dużą skalę) i rownież po roku 1400.
„Czarna śmierć” wywarła doraźne skutki polityczne, np. przyczyniając się do przerwania niektórych kampanii wojennych, ale znacznie ważniejsze były jej skutki społeczne i gospodarcze. Zaraza przyspieszyła i pogłębiła zachodzące już w południowej i zachodniej Europie w XIV w. zjawisko kryzysu. Po ustąpieniu epidemii na wielu obszarach kontynentu pojawił się niedobór siły roboczej i wzrost kosztów pracy. Nastąpiło też zmniejszenie obszaru ziem uprawnych i zubożenie wielu właścicieli ziemskich. Spadł popyt na import zboża z krajów bałtyckich, został ponadto zahamowany napływ zachodnich kolonistów do środkowej Europy.
Czarna śmierć i kolejne fale dżumy odcisnęły także piętno na religijność późnego średniowiecza. Lęk przed nagłą śmiercią sprzyjał kształtowaniu się nowych form pobożności, nasileniu się mistycyzmu, popularności praktyk pokutnych. W literaturze i sztukach plastycznych powszechny stał się motyw śmierci (tzw. taniec śmierci). Szukanie winnych zarazy wyzwoliło też wrogość wobec obcych, zwłaszcza Żydów, i doprowadziło do wybuchu pogromów. Wywołało to dużą emigrację ludności żydowskiej z Zachodu, w tym z miast niemieckich, m.in. na ziemie polskie.
Zapoznaj się z filmem i wykonaj kolejne polecenia
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RSK8K4ZH5H283
Film nawiązujący do przemian gospodarczych i społecznych w Europie w późnym średniowieczu, część 2.
Opisz, czym w wieku XV różniła się pozycja chłopów w krajach Europy Środkowej i Wschodniej od pozycji chłopów w krajach Europy Zachodniej.
Scharakteryzuj rozwój miast w średniowiecznej Polsce.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj fragmenty podanych poniżej tekstów i rozstrzygnij, czy zjawiska opisane w tekście nr 2 stanowiły konsekwencje wydarzeń opisanych w tekście nr 1. Uzasadnij swoją odpowiedź.
DekameronPowiem więc, że w roku od narodzenia Pana naszego Jezusa Chrystusa, tysiąc trzysta czterdziestym ósmym, w sławnym mieście Florencja, klejnot miast włoskich stanowiącym, wybuchła zaraza[...]. Mór zaczął się na kilka lat przedtem na Wschodzie [...]. We wsiach nastąpiło to samo, co w miastach, a więc obyczajów rozwiązłość i brak dbałości na obowiązki swoje i sprawy. Ludzie jakby na śmierć każdego dnia czekali [...]. Ale ostawmy już wsie okoliczne i do miast powróćmy. Tutaj ze srogiego niebios wyroku[...], w czasie od marca do czerwca więcej niż sto tysięcy osób życie straciło[...].
Źródło: Giovanni Boccaccio, Dekameron, [w:] Wiek V-XV w źródłach, oprac. S. B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 2003, s. 247.
Historia powszechna. ŚredniowieczeKarczowano lasy, wyrywano ziemię morzu, budowano terasy w górach i dolinach rzecznych, na obszarach zalewowych wznoszono tamy i groble. [...] W krainach gęsto zalesionych przyrost areału wyniósł 50%, natomiast w krajach, w których rolnictwo kwitło już w starożytności - między 10 a 15%.[...] Po drugie uprawa roli stała się bardziej wydajna. O ile [wcześniej] z jednego zasianego ziarna otrzymywano zaledwie dwa, o tyle [później] od 4 do 7 [...]. Trójpolówka, pług i młyn wodny to techniki, którym rolnictwo w pierwszym rzędzie zawdzięczało wzrost wydajności. [...] Dodać również należy, że [...] z większą niż uprzednio starannością nawożono glebę. Niektórzy historycy uważają, że na ówczesne rolnictwo pozytywny wpływ miały zmiany klimatyczne. Klimat [...] stał się bardziej suchy i ciepły.
Źródło: R. Michałowski, Historia powszechna. Średniowiecze, Warszawa 2021, s. 280.
Przeanalizuj poniższy schemat i na jego podstawie wykonaj polecenia.
Pole I | Pole II | Pole III | |
Rok I | ozime | jare | ugór |
Rok II | jare | ugór | ozime |
Rok III | ugór | ozime | jare |
Zapoznaj się z mapą poniżej i rozstrzygnij, które stwierdzenia są prawdziwe, a które fałszywe.
Przeanalizuj mapę przedstawiającą rozprzestrzenianie się epidemii dżumy w Europie, a następnie określ, czy poniższe stwierdzenia są prawdziwe, czy fałszywe.
Słownik
narzędzie rolnicze zbudowane z licznych ostrych elementów, pozwalające na spulchnianie zaoranej gleby, a także okrywanie ziemią posianego ziarna
rodzaj jarzma, którym posługiwano się do zaprzęgania do pługa zwierząt pociągowych podczas orki
(łac. facere - robić, czynić) placówka handlowa położona w obcych krajach, stanowiących obszar eksploatacji; lokalizowana zazwyczaj na wybrzeżu, aby wywóz surowców i towarów był ułatwiony
(z łac. feudalis – feudalny, od feudum – lenno) ustrój społeczno‑ekonomiczny ukształtowany w średniowiecznej Europie, polegający na wzajemnych zależnościach między seniorem a wasalem
w czasach feudalizmu właściciel ziemski, który albo wydzierżawił, albo nadał komuś ziemię w zamian za otrzymywanie pewnych świadczeń
(niem. Gilde – związek) związki rzemieślników i kupców z jednego ośrodka, zawierane celem zapewnienia bezpieczeństwa w prowadzeniu interesów; pełniły też funkcje religijne
typ gospodarki, w której głównym środkiem zapłaty za towary jest pieniądz, celem jest wymiana
(wł. levante – wschód) handel utrzymywany z Bliskim Wschodem w średniowieczu za pośrednictwem miast włoskich
(niem. Hanse – gromada, stowarzyszenie handlowe) organizacja handlowa, utworzona w XIII w. przez miasta niemieckie z Lubeką na czele, której celem było utrzymanie monopolu w handlu na Morzu Bałtyckim i Morzu Północnym; należały do niej miasta portowe i miasta leżące nad rzekami spławnymi, np. Hamburg, Stralsund, Brema, Ryga, Rewal, Gdańsk, Kraków, Wrocław
wydzielone miejsce w miastach, do którego przybywali kupcy hanzeatyccy, tam wystawiali swoje towary i zawierali transakcje; dziś miejsce wymiany waluty
termin opisujący doświadczenie religijne polegające na bezpośredniej, czyli niezależnej od rytuałów i obrzędów, relacji człowieka z rzeczywistością pozamaterialną, pozazmysłową lub transcendentną
(gr. monos – jeden + polein – sprzedaję) rynek, na którym dominuje tylko jeden przedsiębiorca lub jeden kraj, dla innych zaś istniejące bariery, utrudniające wejście i prowadzenie działalności handlowej
część pługa służąca do odwracania i odkładania skiby ziemi
czynność polegająca na odwróceniu i poruszeniu ziemi, wykonywana za pomocą pługa
(z łac. patres) w dawnych miastach najbogatsza warstwa ludności miast, głównie kupcy, bankierzy i zamożni rzemieślnicy
(łac. plebs) w miastach średniowiecznych i nowożytnych najuboższa, pozbawiona praw miejskich część ludności, utrzymująca się z pracy najemnej
narzędzie, którym posługujemy się podczas orki; od XI w. w użyciu znajdował się pług koleśny, pozwalający na głębszą orkę
rośliny, których cykl rozwojowy przebiega w jednym okresie wegetacyjnym, letnim, np. ziemniaki, proso
rośliny, których cykl wegetacyjny przebiega w okresie jednego roku, ale do rozwoju potrzebują niskich temperatur, np. żyto, pszenica
wąski pas gleby, który rolnik w trakcie orki odcina i odwraca na inne miejsce za pomocą pługa
pole wyłączone z użytkowania, nic się na nim nie sadzi ani nie sieje przez okres jednego - dwóch lat
(z niem. Wechsel – zmiana) papier wartościowy z podpisem, na mocy którego może w innym miejscu zostać wypłacona gotówka, dzisiejszy czek