Świat starożytnych Greków
Przyczyny wojen grecko‑perskich
Wybuch wojen perskich był ściśle związany z losami poleis które znajdowały się na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej. To one jako pierwsze poznały smak niewoli, jako pierwsze także podjęły trud walki o wolność. Ich przeciwnikiem była Persja Cyrusa Wielkiego, który podporządkował sobie miasta małoazjatyckie, oraz Dariusza I Wielkiego, któremu te miasta wydały wojnę zapamiętaną jako powstanie jońskie (499‑494 r. p.n.e.). Pomoc, której udzieliły powstańcom Ateny, mimo że była dość symboliczna, to jednak miała kolosalne znaczenie dla dziejów Grecji właściwej. Wedle tradycji Dariusz I zlecił jednemu ze służących, aby mu, ilekroć zasiądzie do stołu, powtarzał trzy razy: „Panie, pamiętaj o Ateńczykach”. Służący sumiennie wypełnił zadanie.
Scharakteryzujesz niewolę, którą mogli zaakceptować miłujący wolność Grecy.
Wymienisz podstawowe etapy powstania jońskiego i opiszesz przyczyny jego niepowodzenia.
Opiszesz związek między sytuacją poleis małoazjatyckich a wybuchem wojen perskich.
Pierwszy był Krezus
Przed panowaniem Krezusa wszyscy Hellenowie byli wolni
. Według Herodota był on pierwszym barbarzyńcą, który podbił Greków i zmusił ich do płacenia haraczu. Nowa sytuacja polityczna nie dotyczyła jednak wszystkich Greków, a wyłącznie tych, którzy zamieszkiwali wybrzeża Azji Mniejszej. Krezus był ostatnim władcą Lidii (panował w latach ok. 560–546 p.n.e.), prężnego państwa obejmującego południowo‑zachodnie tereny dzisiejszej Turcji. Jego poprzednicy uczynili z Lidii lokalne mocarstwo, a za rządów Krezusa przeżywało ono okres największej świetności. Jarzmo, które Krezus narzucił azjatyckim Grekom, nie było ciężkie: król zadowalał się niewygórowanymi daninami i nie ingerował w wewnętrzne życie greckich wspólnot. Poza tym został zapamiętany jako władca przyjazny kulturze greckiej: miał mówić po grecku, składać ofiary greckim bogom i słać dary do panhelleńskiego sanktuarium w Delfach. Utrzymywał także poprawne stosunki z poleis Grecji właściwej, czego najważniejszym przejawem było przymierze ze Spartą, która wiodła wśród nich prym. Położenie Greków azjatyckich uległo zmianie wraz z podbojem Lidii przez Persów.
Perski podbój…
W 546 r. p.n.e. Krezus poniósł klęskę w wojnie z Cyrusem Wielkim. Lidia stała się perską satrapią. W trakcie wojny Grecy postawili na złą kartę. Persowie proponowali, aby Grecy porzucili Lidyjczyków i walczyli po stronie perskiej, jednak Grecy nie usłuchali tego wezwania. Po upadku Krezusa poleis na wybrzeżu Azji Mniejszej gotowały się do obrony. Sparta odmówiła pomocy militarnej, wezwała jedynie Persów, żeby uznali niezależność miast greckich, co zostało w Persji przyjęte z pogardą i lekceważeniem. Cyrus podsycał nieufność pomiędzy Grekami. Uczynienie z Miletu, najpotężniejszej polis na tamtych terenach, perskiego sprzymierzeńca nadszarpnęło greckie morale i uniemożliwiło powstanie koalicji wszystkich Greków małoazjatyckich. Niektórzy zdecydowali się na ucieczkę: obywatele Fokai wsadzili na pentekontera dzieci, żony i całe mienie ruchome
i odpłynęli do Italii, złożywszy przysięgę, że nie wrócą, dopóki bryła żelaza, którą zatopili w morzu, nie wypłynie na powierzchnię. Podobnie postąpili mieszkańcy Teos, którzy po opuszczeniu ojczyzny założyli Abderę. Ci, co pozostali, zdołali obronić niezależność do ok. 540 r. p.n.e. Wówczas wszyscy Grecy z Azji Mniejszej znaleźli się pod panowaniem perskim.
…i porządki
Panowanie perskie oznaczało znaczne pogorszenie statusu Greków. To właśnie wówczas Grecy zaczęli z utęsknieniem wspominać i zapewne idealizować Krezusa. Wiele wskazuje na to, że porządki zaprowadzone przez Persów budziły ich niezadowolenie.
ΔΑΡΕΙΟΣ = DAREIOS) z ok. 330 r. p.n.e. Dariusz I sprawował władzę w Persji w czasach powstania jońskiego. Niektórzy historycy uważają, że prowadzona przez niego ekspansja we wszystkich kierunkach i związany z tym wzrost obciążeń fiskalnych były jednym z powodów decyzji o wybuchu powstania.
Powstanie
Niezadowolenie z rządów perskich narastało, by w 499 r. p.n.e doprowadzić do wybuchu powstania pod hasłem wolności (eleutheria). Powstanie wywołał tyran Aristagoras - władca Miletu, co paradoksalne, ponieważ cieszył się on większymi przywilejami niż inne poleis podporządkowane władzy perskiej. W krótkim czasie powstanie ogarnęło Jonię, stąd często nazywa się je „jońskim”, a także całe wybrzeże Azji Mniejszej. Aristagoras, były perski namiestnik Miletu, który w momencie wybuchu powstania zrzekł się władzy tyrańskiej, wyruszył do Grecji kontynentalnej z prośbą o wsparcie. W Sparcie niczego nie wskórał, natomiast Ateńczycy i Eretryjczycy wysłali w sumie 25 okrętów. Była to pomoc raczej symboliczna (sam Milet dysponował siłą 80 okrętów): nie mogła przesądzić o losach powstania, ale miała duże znaczenie propagandowe. Powstanie trwało pięć lat; zakończyło się porażką Greków z powodu chaosu organizacyjnego i przytłaczającej przewagi militarnej Persów, którzy dysponowali niewyczerpanymi zasobami ludzkimi i finansowymi. Milet został zburzony, wielu mieszkańców wymordowano albo deportowano w głąb państwa perskiego, a na resztę małoazjatyckich poleis spadły represje. Niewielka pomoc udzielona przez Ateny i Eretrię miała kolosalne znaczenie dla dalszych losów Grecji, gdyż stanowiła bezpośrednią przyczynę wojen perskich.
Zapoznaj się z mapą interaktywną
Na podstawie mapy zrekonstruuj przebieg powstania jońskiego. Uwzględnij kluczowe momenty.
Odwołując się do mapy i tekstów źródłowych, scharakteryzuj powody, dla których powstanie jońskie zakończyło się klęską.
Trenuj i ćwicz
Na podstawie analizy poniższego malowidła wazowego przedstawiającego Krezusa wymień widoczne atrybuty władzy królewskiej. Następnie rozstrzygnij, którą wersję losów króla ukazał artysta po jego przegranej z Persami: los niewolnika, który został później doradcą i przyjacielem Cyrusa Wielkiego, czy samobójczą śmierć w płomieniach.
Poniższy fragment pochodzi z utworu poświęconego zasadom organizacji sympozjonów – greckich spotkań przy winie. Autorem był Ksenofanes z Kolofonu, filozof i poeta, który urodził się w jednej z poleis małoazjatyckich ok. 570 r. p.n.e. Na podstawie analizy utworu wyjaśnij, jaką funkcję w świadomości Greków z wybrzeża Azji Mniejszej pełnił podbój tych terenów przez Persję.
KsenofanesZimą przy ogniu takie rozmowy prowadzić wypada,
Kiedy się sytym jest jadła, na miękkim leżąc posłaniu,
Słodkie też wino popija, zagryza orzeszkiem prażonym:
Z jakich się mężów wywodzisz, najmilszy, w jakim tyś wieku,
Ileś lat sobie liczył, gdy Med [= Pers] się tutaj pojawił?Źródło: Ksenofanes, [w:] Liryka starożytnej Grecji, oprac. J. Danielewicz, tłum. W. Appel, Wrocłw 1987, s. 316–325.
Odwołując się do źródła archeologicznego, podaj argument potwierdzający tezę zawartą w opracowaniu historycznym.
[1]
[2]
Fragment opracowania historycznegoW relacji Herodota Dariusz I na wieść o spaleniu Sardes przez powstańców jońskich wspomaganych przez Ateńczyków miał tym ostatnim poprzysiąc zemstę i aby o tym nie zapomnieć, «podobno zlecił jednemu ze służących, żeby mu ilekroć zasiądzie do stołu, trzykroć powtarzał: Panie, pamiętaj o Ateńczykach». Gdyby literalnie rozumieć tę i liczne anegdoty i opowieści w dziełach autorów klasycznych, to można by sądzić, że Grecja stanowiła centrum zainteresowania Persji. Tak jednak nie było, a opowieść o rozkazie Dariusza ilustruje hellenocentryzm autorów klasycznych.
Źródło: Fragment opracowania historycznego, [w:] K. Nawotka, Grecja w oczach Persów, w: Maraton. 2500 lat od wielkiej bitwy. Grecja i Grecy epoki klasycznej, czyli korzenie Europy, „Pomocnik Historyczny Polityki”, t. 10, 2010, s. 101.
Na podstawie analizy tekstu źródłowego i fragmentów opracowania encyklopedycznego rozstrzygnij, której opinii (A czy B) z hasła encyklopedycznego łatwiej przyznać rację w oparciu o przytoczony fragment Dziejów Herodota*. Uzasadnij odpowiedź.
[1]
DziejeWłaśnie w tym czasie […] przybył do Aten Milezyjczyk Aristagoras, którego Lacedemończyk Kleomenes [król Sparty] odprawił ze Sparty, Ateny bowiem były najpotężniejsze spośród pozostałych miast. Aristagoras, wystąpiwszy przed ludem, mówił to samo, co w Sparcie, o bogactwach Azji i o wojnach z Persami: że oni ani tarczą, ani włócznią nie władają i łatwi są do pokonania. Tak on prawił i do tego dodał, że Milezyjczycy są kolonistami Ateńczyków i że słuszną byłoby rzeczą, żeby ci będąc bardzo potężni ich ratowali; nadto obiecywał im wszystko możliwe, gorąco prosząc, aż ich nakłonił. Widocznie łatwiej było oszukać tłum niż jednostkę, skoro jednego Lacedemończyka, Kleomenesa, nie mógł zwieść, a dokonał tego z trzydziestu tysiącami Ateńczyków […]. Uchwalili posłać Jonom na pomoc dwadzieścia pięć okrętów. Te okręty stały się początkiem nieszczęść dla Hellenów i barbarzyńców.
Herodot , księga 5, rozdział 97
[2]
Fragmenty z biogramu HerodotaA:
Około 450 przeniósł się do Aten, które pod rządami Peryklesa osiągnęły apogeum swojej świetności; Herodot stał się gorącym zwolennikiem ateńskiej demokracji; uważał, że wolność, jaką cieszyli się obywatele Aten, pozwoliła im pokonać Persów.B:
Przez starożytnych Herodot był oskarżany o łatwowierność i o bajarstwo, a także złośliwość i stronniczość, w tym o sympatie dla barbarzyńców.Źródło: Fragmenty z biogramu Herodota, [w:] hasło: Herodot, w: Encyklopedia PWN.
Słownik
kraina w środkowej części wybrzeża Azji Mniejszej, skolonizowana przez Jonów, jedno z greckich plemion, przed początkiem IX w. p.n.e.
(gr. pentēkónteros) grecki rodzaj okrętu z pokładem i 50 żeglarzami, stąd nazwa: pentekonta – pięćdziesiąt
gest oddania władcy, który przybierał różne formy zależnie od statusu i pozycji tego, kto składał hołd: pocałunek, zbliżenie się w ukłonie, uklęknięcie, padnięcie na twarz
nazwa prowincji w starożytnej Persji
podstawowa jednostka wagi o różnej wielkości, zależnie od okresu i regionu; najpopularniejszy był talent attycki (26,2 kg) i eginecki (37,1 kg)
(gr. tyrannos - jedynowładca), jednostka, która w wyniku uzurpacji objęła władzę w polis