gr. allēgoría - allēgoreín - mówić w przenośni, obrazowo], motyw lub zespół motywów, który poza znaczeniem dosłownym i bezpośrednio przedstawionym ma ukryte znaczenie dodatkowe, pozostawione domyślności czytelnika lub wyjaśnione przez autora.

przedmiot lub symbol pozwalający zidentyfikować przedstawioną postać, dodany jako jej znak rozpoznawczy; niektóre atrybuty oderwane od postaci nabierają znaczenia symbolu (np. baranek - symbol Jezusa Chrystusa).

(wymowa: kjaroskuro) – z włoskiego: jasny (chiaro) – ciemny (oscuro); termin używany w odniesieniu do dzieł sztuki: 1) na oznaczenie światłocienia lub malarstwa światłocieniowego; 2)  drzeworyt światłocieniowy, drzeworyt barwny tonowy, jedna z technik druku wypukłego, odmiana drzeworytu.

fr. diagonal - późnołac. (linea) diagonalis linia skośna, przekątna- gr. diagṓnios, zasada kompozycyjna, polegająca na akcentowaniu osi ukośnych (diagonalnych).

(łac. expressus – wyrazisty) 1. wyrażenie uczuć postaci przedstawionych w dziele sztuki; 2. wyraziste środki plastyczne, dzięki którym artysta wypowiada swoje uczucia, osobiste przeżycia, własne rozumienie świata: oznaki cech osobowych, temperamentu i uczuciowości twórcy wyrażone w jego dziele. 3. charakter całości kompozycji, będący stałą funkcją jej formy; niekoniecznie uzależniony od tego, co czuł artysta, choć pozostający w ścisłym związku z tym, co pragnął wyrazić.

(niem. Faktur(a), z franc. facture) sposób kształtowania przez artystę lub wykonawcę projektu powierzchni dzieła malarskiego, graficznego, rzeźbiarskiego, przedmiotu rzemiosła artystycznego, zależny od charakteru tworzywa, techniki i narzędzi oraz właściwości stylu indywidualnego twórcy; w malarstwie zwłaszcza sposób nakładania farb na podłoże (faktura gładka, szorstka, impastowa); faktura występuje także w architekturze (np. sposób kształtowania powierzchni muru); badanie faktury pomaga w ustalaniu autentyczności lub datowaniu dzieł sztuki.

(koloryt) zespół barw w obrazie nadający ogólny ton kompozycji malarskiej; kompozycja oparta wyłącznie na różnych odcieniach jednej barwy nazywana jest malowidłem monochromatycznym; w zależności od ilości i charakteru barw użytych w obrazie rozróżnia się koloryt ciepły o przewadze barw ciepłych, głównie czerwonych i żółtych, i koloryt zimny o przewadze barw chłodnych, zielonych i błękitnych; plamę barwną, od której zależne są inne barwy w obrazie, nazywa się dominantą kolorystyczną. W kompozycjach malarskich, szczególnie średniowiecznych, pojawia się często tzw. kolor lokalny, tzn. barwa właściwa przedmiotom czy postaci występującej w obrazie, nie zmieniona przez refleksy i cienie pochodzące od znajdujących się obok przedmiotów (jak to ma miejsce w rzeczywistości).

gr. eikṓn obraz, lógos słowo, nauka, w dawnej teorii sztuki nauka o treści obrazów i ich symbolice.

gr. ísos równy, kephalḗ głowa, zasada kompozycyjna w malarstwie figuralnym i rzeźbie. Polega na tym, że głowy przedstawionych postaci znajdują się na jednakowej wysokości.

dobór, zestawienie barw, charakterystyczne dla określonej kompozycji malarskiej, twórczości danego artysty lub kierunku czy szkoły artystycznej.

(łac. compositio - złożenie) sposób powiązania elementów formalnych dzieła (linii, brył, płaszczyzn, plam barwnych, rozłożenia światła i cienia), tak aby tworzyły całość zgodną z intencją twórcy; z pojęciem kompozycja wiąże się pojęcie schematu kompozycyjnego, tzn. stałego układu poszczególnych elementów kompozycyjnych, charakterystycznych dla danego kierunku, epoki itp. Na schemat kompozycyjny składają się: jego ramy zewnętrzne (np. otoczenie przestrzenne dzieła architektury lub rzeźby, rama malowidła) i wewnętrzne, wyznaczające zasięg przestrzenny samej kompozycji (np. kształt przestrzenny dzieła architektury lub rzeźby, figura planimetryczna zawierająca kompozycję obrazu), osie kompozycyjne, zazwyczaj ze sobą sprzężone (przecinające się równolegle, zbieżne itp.), podziały kompozycyjne, wprowadzające rozgraniczenia wewnątrz kompozycji i porządkujące ją, napięcia kierunkowe, sugerujące ruch rzeczywisty lub wyobrażeniowy itp. Schemat kompozycyjny (poza sztuką abstrakcyjną) nie jest nigdy schematem oderwanym, ale wynika z programu i celowości dzieła architektury czy rzemiosła artystycznego oraz z tematyki rzeźby lub obrazu, przyczyniając się do wydobycia pożądanych momentów treściowych; w zależności od charakteru schematu kompozycyjnego i jego czynników mówimy o kompozycji zamkniętej, otwartej, zwartej, luźnej, dynamicznej, statycznej, symetrycznej, diagonalnej itp.

w plastyce to uwydatniona różnica, zestawienie lub przeciwstawienie elementów dzieła (np. obrazu, rzeźby) o skrajnie odmiennych cechach. Jest to podstawowy środek kompozycyjny i artystyczny, który ma na celu zdynamizowanie kompozycji, przyciągnięcie uwagi widza lub uwydatnienie najważniejszych części dzieła.

określenie sposobu kształtowania kompozycji malarskich i graficznych; linearyzm polega na wydobyciu kształtu, plastyki i ekspresji przedstawionego przedmiotu czy postaci przez akcentowanie wartości dekoracyjnej, głównie konturu i linii.

cecha obiektów, zjawisk lub tekstów, które odznaczają się wyjątkowymi walorami artystycznymi i sprawiają wizualne wrażenie malarskiego dzieła sztuki.

termin ten wywodzi się od łacińskiego słowa tenebrae – ciemność; sposób ujęcia obrazu, polegający na użyciu ciemnej tonacji barwnej, w której postacie i przedmioty wydobyte są z mrocznego tła ostrym światłocieniem. Tenebryzm stosowany był w malarstwie północnowłoskim 2 poł. XVI w. (maniera tenebrosa) i w malarstwie barokowym, zwłaszcza przez Caravaggia i caravaggionistów oraz Rembrandta.

(łac. persona – osoba, facere – czynić) uosobienie oderwanego pojęcia czy idei w postaci ludzkiej lub zwierzęcej, wyposażonej w odpowiednie atrybuty. Jest rodzajem alegorii, odznaczającej się jednoznacznością. Upodobanie do personifikacji pojawia się w okresach, w których sztuka przejawia wzmożone tendencje dydaktyczne, np. w średniowieczu, w okresie kontrreformacji, baroku. Liczne personifikacje dotyczą: pór roku, rzek, stron świata, cnót itp.

określenie stosowane w sztukach wizualnych, które odnosi się do sposobów przedstawiania iluzji przestrzeni na dwuwymiarowej płaszczyźnie.

perspektywa linearna oparta na zasadzie pozornego zmniejszania się przedmiotów w miarę ich oddalania się od oka oraz pozornej zbieżności ku horyzontowi wszelkich linii biegnących w głąb oka (zw. także perspektywą geom., zbieżną lub centralną), tzn. obserwacja powstałego na płaszczyźnie obrazu wywołuje iluzję postrzegania takich samych stosunków przestrzennych jak podczas obserwacji rzeczywistej przestrzeni; obraz perspektywiczny powstaje jak gdyby na skutek przecięcia przez płaszczyznę obrazu wiązki linii łączących oko obserwatora z przedmiotami, jako rzutowanie rozmieszczonych w przestrzeni obiektów na płaszczyznę (na podobieństwo rysunku na szybie okiennej z zaznaczeniem widzianych przez nią przedmiotów). Powstały tak obraz perspektywiczny charakteryzuje się następującymi cechami: wszystkie linie równoległe do płaszczyzny obrazu pozostają równoległe wobec siebie i w obrazie, natomiast wszystkie linie prostopadłe do płaszczyzny obrazu przecinają się w „punkcie zbiegu” lub inaczej w „punkcie widzenia”, wyznaczonym przez prostopadłą poprowadzoną od oka do płaszczyzny obrazu; wszystkie przedmioty ulegają pomniejszeniu zgodnie z oddalaniem się ich od oka obserwatora; linia pozioma prze prowadzona przez punkt widzenia (oko) nazywa się horyzontem i stanowi „miejsce geometryczne” punktów zbiegu wszystkich prostych równoległych do płaszczyzny stanowiącej „podstawę” przestrzeni przedstawianej, a więc płaszczyzny ustawionej do płaszczyzny obrazu. W zależności od położenią oka względem płaszczyzny obrazu rozróżnia się odmiany perspektywy: zlotu ptaka - wysoko w stosunku do obrazu; żabia - bardzo nisko; boczna i ukośna. Sposób przedstawiania obiektów i postaci w widoku od dołu, częsty zwł. w iluzjonistycznym malarstwie sklepień, związany jest wł. terminem da sotto in su. 

iluzja przestrzeni na płaszczyźnie uzyskana przez stopniowanie intensywności kolorów zgodnie ze zmianami, jakie w rzeczywistości wywołuje warstwa powietrza w miarę  odległości od miejsca, w którym znajduje się obserwator.

(łac. stilus – narzędzie do pisania lub sposób pisania) 1. stały zespół cech występujących w dziele określnego artysty i tylko dla niego charakterystyczny (styl indywidualny, do XVII w. nazywany manierą). 2. Stały zespół cech, który daje się wyróżnić w twórczości pewnej grupy ludzi (szkoła artystyczna) albo w określonym czasie. Jest to rodzaj jednolitego języka artystycznego wypracowanego w jakimś środowisku bądź okresie. W obrębie każdego stylu oprócz pewnej liczby elementów podobnych, występuje także pewna liczba elementów różniących się. Termin styl zapożyczony z retoryki i literatury, został wprowadzony do teorii plastyki w końcu XVI w.

rozłożenie i wzajemne przenikanie się świateł i cieni stosowane w rysunku, malarstwie i grafice w celu wydobycia efektu trójwymiarowości.

występująca z lica elewacji część budynku, tworząca z nim organiczną całość. Ryzality mogą być jedno-, częściej kilkuosiowe, przeważnie na rzucie czworokąta (również półkola, trapezu itp.), na ogół równe wysokości elewacji.