(gr. od Amazṓn ‘Amazonka’ i máchē ‘walka’, ‘bitwa’) – w mitologii greckiej walka Amazonek z Grekami.

[gr.], typ małej świątyni greckiej z wysuniętymi, najczęściej czterokolumnowymi portykami w fasadzie głównej i tylnej.

[łac.], w starożytnej architekturze wydłużone ściany boczne naosu, którym nadawano formę podpory architektonicznej; w tak powstałym przedsionku umieszczano najczęściej wolno stojące kolumny lub filary, tworząc typ świątyni zwany templum in antis.

(niem. Architrav, z wł. architmue - belka główna od trave - belka, z łac. trabs; epistyl, nadsłupie, najniższa część belkowania spoczywająca na kolumnach (filarach, pilastrach), najniższy i najważniejszy człon belkowania; pierwotną funkcją a. było podtrzymywanie belek stropu ukrytych za fryzem. Architraw występuje we wszystkich porządkach architektonicznych.

technika rzeźbiarska, w której płaskie powierzchnie są rzeźbione w taki sposób, że kompozycja wystaje nad tło w mniejszym stopniu niż połowa swojej wypukłości.

w porządkach klasycznych i ich interpretacji w architekturze nowożytnej najwyższy, poziomy, spoczywający na kolumnach (półkolumnach, pilastrach itp.) trójdzielny człon składający się z architrawu, fryzu i gzymsu; ukształtowanie i proporcje mają charakterystyczne dla poszczególnych porządków architektonicznych.

naos - główna część starożytnej świątyni greckiej mieszcząca posąg bóstwa. W dużych świątyniach n. bywał przedzielony na trzy nawy (środkowa szersza), poprzedzał go zazwyczaj portyk, zwany pronaosem, którego boczne ściany stanowiły przedłużenie bocznych.

mit. gr. walka centaurów z tesalskim ludem Lapitów na weselu ich króla, Pejritoosa, i Hippodamii.

[gr.], krótka wierzchnia szata noszona w starożytnej Grecji przez mężczyzn do jazdy konnej i w podróży; wykonana z tkaniny wełnianej w kształcie wydłużonego prostokąta złożonego w połowie i spinanego fibulą na prawym ramieniu lub pod brodą; pozostawione luźno wolne końce układały się w efektowne fałdy; za czasów Aleksandra III Wielkiego dolne naroża zostały ze względów praktycznych zaokrąglo

[gr.], staroż. technika rzeźbiarska; polegała na stosowaniu złota — chrysós i kości słoniowej — eléphas (stąd nazwa) w posągach montowanych na drewnianej konstrukcji; złota blacha (np. inkrustowana kamieniami półszlachetnymi, pastą szklaną, polichromowana) stanowiła okładzinę szat, włosów i akcesoriów, a płytki z kości słoniowej — twarzy i obnażonych części ciała; w Grecji stosowana od V w. p.n.e. głównie w kolosalnych posągach kultowych, później rzadka, w I w. p.n.e. prawie zarzucona; najwybitniejszym przedstawicielem chryzelefantyny był Fidiasz (Atena Partenos, Zeus Olimpijski); także dzieło wykonane tą techniką.

[fr. diadème, łac. diadema, gr. diádēma ‘przepaska’, ‘przewiązka’], ozdobna opaska z tkaniny lub szlachetnego metalu, wysadzana kamieniami, perłami, gemmami itp., noszona na głowie jako oznaka władzy królewskiej, cesarskiej lub kapłańskiej.

porządek w architekturze greckiej o przysadzistej, zwartej formie. Charakterystyczny jest dla niego kapitel złożony z echinusa i abakusa, fryz tryglifowo‑metopowy oraz brak bazy.

technika artystyczna polegająca na przedstawianiu postaci w szatach, które sprawiają wrażenie przylegających do ciała, jakby były mokre.

lico budynku, jedna z zewnętrznych jego ścian wraz ze wszystkimi występującymi na niej elementami. Elewacją określa się według położenia względem stron świata lub otoczenia (frontowa, tylna, boczna, ogrodowa); elewacja starannie zaprojektowana, w której znajduje się główne wejście (w pałacach także elewacja od strony ogrodu).

frontowa ściana lub elewacja budynku.

(wł., od fronte – przód, front, łac. frontis – czoło) – trójkątny szczyt fasady świątyni klasycznej (lub budowli w stylu klasycznym) nad portykiem kolumnowym, pomiędzy krawędziami dwuspadowego dachu i gzymsem.

walka synów Ziemi (Gai) –Gigantów z bogami Olimpu o władzę nad światem i zajęcie miejsca na Olimpie.

w mitologii starożytnej: skrzydlaty lew z głową orła

architektoniczny element w formie poziomego (zwykle profilowanego) występującego przed lico muru pasa pojedynczego lub złożonego, o krawędziach przebiegających w płaszczyźnie równoległej do ściany; wykonywany z kamienia, cegły, terakoty, drewna, metalu, tynku na podłożu ceglanym, drewnianym lub żelaznym, wreszcie z betonu lub żelbetu. Gzyms może pełnić funkcje praktyczne (ochrona ściany przed ściekającą wodą opadową), jak i dekoracyjne. Gzymsy dzieli się na zewnętrzne i wewnętrzne.

w starożytnej Grecji i Macedonii: żołnierz ciężkozbrojnej piechoty, walczącej w szyku zwanym falangą

technika zdobnicza polegająca na układaniu na powierzchni przedmiotu wzorów, np. z masy perłowej, metali; też: motyw zdobniczy wykonany tą techniką

porządek w architekturze greckiej o smukłych, lekkich proporcjach. Kolumna w porządku jońskim spoczywa na bazie. Charakterystyczną częścią kapitelu jest woluta (ślimacznica). Fryz joński ma formę ciągłą.

[gr. kalós kai agathós ‘piękny i dobry’], filoz. w starożytnej Grecji ideał harmonijnego połączenia w człowieku piękna ciała z dobrocią i dzielnością moralną; rozpowszechniony był pogląd, że wrodzoną cechą wyższych warstw społecznych jest piękno i dobro, niższych zaś — zło i brzydota; poglądowi temu przeciwstawiali się sofiści, twierdząc, że piękno i dobro człowiek zawdzięcza wychowaniu.

[łac. canon ‘prawidło’, ‘przepis’ < gr. kanṓn ‘pręt (mierniczy)’, ‘miara’, ‘reguła’, ‘prawidło’, ‘wzorzec’], szt. plast. reguła, wzorzec, zasada kompozycyjna stosowana w przedstawieniach ciała ludzkiego, układach kompozycyjnych, w konstrukcji proporcji budowli;

[gr. Karyátis ‘karyjska dziewczyna’], szt. plast. podpora architektoniczna w formie posągu kobiety dźwigającej na głowie elementy architektoniczne (belkowanie, balkon itp.).

[gr. Karyátis ‘karyjska dziewczyna’], szt. plast. podpora architektoniczna w formie posągu kobiety dźwigającej na głowie elementy architektoniczne (belkowanie, balkon itp.);

[gr.], starogr. instrument muz. z grupy chordofonów szarpanych (chordofony); płaska drewniana skrzynka rezonansowa z 2 wystającymi ramionami, połączonymi poprzecznym jarzmem; struny (do 20) szarpane palcami lub plektronem; popularna w staroż. Grecji (przez Homera zw. formingą), stanowiła atrybut Apollina.

jeden lub kilka rzędów kolumn po- łączonych ze sobą belkowaniem lub lukami arkadowymi; może pełnić funkcję konstrukcyjną lub dekoracyjną: stanowi najczęściej wyodrębniony, silnie akcentowany element w obrębie budowli bądź budowlę wolnostojącą.

[wł. contrapposto ‘przeciwieństwo’, ‘kontrast’], zasada kompozycji, polegająca na ustawieniu postaci ludzkiej tak, aby ciężar ciała spoczywał na jednej nodze i na zrównoważeniu tej postawy lekkim wygięciem tułowia i ramienia w stronę odwrotną; kontrapost, stosowany w reliefach egipskich, przyjął się w pełni w klasycznej rzeźbie greckiej; występował też w rzeźbie gotyckiej i nowożytnej.

(od gr. słowa kórē dziewczyna) – rzeźba młodej dziewczyny, z okresu archaicznego, odzianej w opadający do stóp peplos, z włosami ułożonymi w wyrafinowaną fryzurę. Prawdopodobnie rzeźba wotywna.

ornament pasowy z linii lub listwy załamującej się rytmicznie pod kątem prostym; na tym schemacie powstał szereg wariantów meandrów, np. z dwóch równoległych linii czasem zachodzących na siebie i przenikających się wzajemnie odcinków, załamanych pod kątem prostym; (od gr. Maiandros w Karii, Azja Mniejsza, słynnej z krętego biegu).

(gr. metópe) 1) kwadratowa lub prostokątna płyta między tryglifami na fryzie belkowania doryckiego. W budownictwie drewnianym metopy terakotowe wypełniały przestrzeń między występującymi na zewnątrz zakończeniami belek stropowych; w budownictwie kamiennym zdobione były najczęściej płaskorzeźbami; 2) również określenie rysunku na brzuścach waz greckich, skomponowanego w polu zbliżonym do kwadratu.

[łac. modulus ‘miara’], szt. plast. jednostka miary odpowiadająca wielkości określonego elementu, służącego do ustalenia proporcji innych członów architektonicznych; w rzeźbie — m.in. długość głowy.

[gr.], w starożytnej Grecji nazwa świątyni lub jej najważniejszej sali mieszczącej posąg kultowy bóstwa; niekiedy był wielonawowy, zwykle poprzedzony kolumnowym przedsionkiem (pronaosem); w potocznym znaczeniu synonim celli.

termin architektoniczny oznaczający budowlę z rzędem ośmiu kolumn na froncie

[gr.], pomieszczenie w tylnej części greckiej świątyni, czasami pełniące funkcję skarbca; portyk między antami w tylnej części świątyni greckiej; niekiedy zamknięty brązową kratą, pełnił funkcję skarbca.

Panathḗnaia, w staroż. Atenach największe święto ku czci Ateny, obchodzone 28. dnia hekatombajonu (lipiec–sierpień, pierwszy miesiąc roku kalendarzowego); raz na 4 lata obchodzono Wielkie Panatenaje (pomiędzy nimi odbywały się zwykłe uroczystości); najważniejszym elementem Panatenajów była procesja panatenajska (ogólnoateńska); program Wielkich Panatenajów zawierał ponadto zawody atletyczne i muz.; nagrodą były amfory (panatenajskie amfory).

peplos [gr.], ubiór kobiecy noszony w staroż. Grecji; składał się z prostokąta wełn. tkaniny, którą owijano ciało i spinano ją na ramionach; przed spięciem górną część tkaniny odwijano na zewnątrz, przez co tworzył się rodzaj szerokiej poprzecznej plisy; wełn. prostokąt, odwinięcie na zewnątrz na 2/3 wysokości tworzy rodzaj szerokiej, poprzecznej plisy; spinany na ramionach i przewiązany w talii lub pod piersiami.

[gr.], w architekturze starożytnej Grecji typ dużej świątyni (niekiedy zwany perystylem) otoczonej kolumnadą ze wszystkich stron (np. Partenon w Atenach).

sposób odzwierciedlenia trójwymiarowych obiektów na dwuwymiarowej powierzchni oparty na zasadzie pozornego zmniejszania się przedmiotów w miarę ich oddalania się od oka oraz pozornej zbieżności ku horyzontowi wszelkich linii biegnących w głąb oka (zwane także perspektywą geometryczną, zbieżną), to znaczy obserwacja powstałego na płaszczyźnie obrazu wywołuje iluzję postrzegania takich samych stosunków przestrzennych jak podczas obserwacji rzeczywistej przestrzeni.

rząd lub kilka rzędów kolumn, najczęściej zdobionych, pełniących prócz funkcji dekoracyjnych także funkcję konstrukcyjną; kolumnada.

[gr. perístylos ‘otoczony kolumnami’]: 1) skrócona forma od terminów naos peristylos bądź naos peripteros, stanowiących synonim peripterosu; 2) w domu gr. (zwłaszcza w okresie hellenistycznym) i rzymskim prostokątny dziedziniec wewn., otoczony krytym portykiem, niekiedy z małym ogródkiem (np. na Delos, w Pompejach).

w starożytności greckie miasto‑państwo; stanowiło wspólnotę obywateli, w której wszelkie istotne decyzje były podejmowane przez zgromadzenie ludowe; członków wspólnoty łączyły interesy ekonomiczne, polityczne, kulty religijne; poza obrębem wspólnoty znajdowała się ludność niewolna oraz cudzoziemcy stale zamieszkujący polis; praw politycznych były pozbawione także kobiety; w zależności od liczby obywateli i kryterium przynależności do wspólnoty wyodrębnia się różne formy rządów w polis: oligarchię, czyli rządy niewielu (gr. olígoi), i demokrację, czyli rządy ludu (gr. dḗmos).

(łac. porticus) zewnętrzna część budynku, otwarta przynajmniej z jednej strony kolumnadą lub rzędem filarów, sięgających jednej lub dwu kondygnacji, osłaniająca najczęściej gł. wejście, często (w architekturze nawiązującej do antyku) zwieńczona trójkątnym frontonem; wysunięta ku przodowi lub wgłębiona (portyk wgłębny).

[gr.], w architekturze starożytnej Grecji część świątyni stanowiąca przedsionek kolumnowy poprzedzający naos.

małe pomieszczenie między wejściem do domu, a jego wnętrzem.

(franc. relief, z wł. riliero) kompozycja rzeźbiarska, wydobyta z płaszczyzny płyty kamiennej, drewnianej lub metalowej, z pozostawieniem w niej tła; przeznaczona do oglądania wyłącznie od frontu; uzyskana techniką rzeźbienia, kucia, odlewania itp. W. zależności od stopnia wypukłości kompozycji relief dzieli się na płaski (płaskorzeźba, płaskoryt , bas‑relief) - gdy kompozycja występuje niezbyt mocno przed płaszczyznę tła, wypukły (wypukłorzeźba, haut‑relief) - gdy kompozycja występuje bardzo wydatnie przed płaszczyznę tła, i wklęsły (wklęsłorzeźba) - gdy płaszczyzna tła występuje przed wykonaną w głąb kompozycją.

powtórzenie dzieła sztuki wykonane przez twórcę oryginału lub w jego pracowni (replika warsztatowa).

niewielki, dwukołowy, ozdobny staroż. wóz bojowy (asyryjski, egipski gr. lub rzymskim); przeznaczony dla 1 lub 2 wojowników, powożony z pozycji stojącej; używany do walki oraz podczas triumfalnych wjazdów po zwycięskiej bitwie; opisanemu wozowi nazwę „rydwan” nadali mylnie pol. historycy w XIX w., a utrwaliła literatura piękna; w staroż. Rzymie r. dwukonne nazywano bigami, czterokonne — kwadrygami.

[łac. ‘miejsce święte’], miejsce o szczególnym znaczeniu kultowym, najczęściej świątynia lub jej najważniejsza część.

gr. Sphígx, mit. gr. potwór o głowie kobiety, tułowiu, łapach i ogonie lwa oraz ptasich skrzydłach;

stereobat (franc. słyhbatc, z późnołac. stylobates, z późnogr. stylos - słup), w starożytnej architekturze sakralnej górna powierzchnia krepidomy (najniższej, widocznej części świątyni greckiej), na której stały kolumny.

gr. Silēnoí, Seilēnoí, w religii starożytnej Grecji duchy natury tożsame z satyrami; wyobrażane na ogół w postaci pół koni, pół ludzi, brodate, z końskimi uszami; stali towarzysze Dionizosa, za którego wychowawcę uchodził mądry, stary Sylen; przedstawiano go jako opasłego starca, zwykle na grzbiecie osła i z kielichem wina w ręce;

[łac., ‘świątynia z antami’], najstarsza i najprostsza forma świątyni greckiej wywodząca się z megaronu; później częsty typ skarbców; prostokątny naos poprzedzony przedsionkiem (pronaos) powstałym przez przedłużenie bocznych ścian budowli zakończonych pilastrami tworzącymi anty, między którymi umieszczano 2 kolumny.

używanie w pracy jedynie czterech kolorów: białego, czerwonego, żółtego i czarnego, czyli barw malarstwa wazowego

świątynia grecka o fasadzie z czterema kolumnami; tetrastyl.

rodzaj iluzjonistycznego ujęcia przedstawianego motywu, wywołujący u widza wrażenie, że ma przed sobą rzeczywiste, trójwymiarowe przedmiot

[gr.], arch.: wewnętrzne pole trójkątnego frontonu, gładkie lub wypełnione rzeźbą, stosowane w architekturze klasycznej i budowlach nowożytnych.

Wenus skromna, Wenus wstydliwa (łac. pudica - skromna, wstydliwa) - termin oznaczający jedną z klasycznych póz kobiecych w sztuce. Jest to naga postać kobiety, stojąca lub lekko oparta, osłaniająca dłonią części intymne w geście skromności.

[łac.], przedmiot wartościowy ofiarowany Kościołowi z wdzięczności za otrzymanie od Boga łaski (np. przywrócenie zdrowia, rozwiązania trudności życiowych, dawniej — wygranej bitwy)