śpiew bez akompaniamentu instrumentów, rodzaj muzyki przeznaczonej do wykonania wyłącznie chórowego.

przerwa między aktami przedstawienia teatralnego, opery; także utwór muzyczny wykonywany między aktami opery, baletu.

pieśń solowa z akompaniamentem instrumentalnym, wchodząca w skład opery, kantaty, oratorium i mszy, różniąca się od poprzedzającego ją często recytatywu rozwiniętą kantyleną, śpiewnością, stanowiąca wyodrębniony, samodzielny fragment; także samodzielny utwór (aria koncertowa, aria concertante); spotykana również w muzyce czysto instrumentalnej, zwłaszcza w barokowej suicie; aria da capo, aria 3‑częściowa ABA (B — część kontrastująca), rozwinięta w szkole neapolitańskiej.

aria trzyczęściowa o budowie ABA, szczególnie rozwinęła się w szkole neapolitańskiej.

(łac. bassus – niski, głęboki) najniższy głos męski (także śpiewak dysponujący takim głosem).

(bas cyfrowany, generałbas) typ instrumentalnego towarzyszenia, stanowiącego harmoniczną podstawę utworu, stosowany we wszystkich gatunkach muzyki 1600 -ok. 1750. Nad nutami głosu basowego były umieszczone cyfry i znaki chromatyczne wskazujące, jakie akordy należy zbudować na dźwiękach basu; basso continuo, realizowane głównie na instrumentach klawiszowych (także strunowych szarpanych), wymagało kunsztu improwizacji.

(łac. – śpiew stały), struktura melodyczna stanowiąca podstawę kompozycji wielogłosowej, najczęściej zapożyczona z wcześniej istniejącego utworu jedno- lub wielogłosowego, rzadziej – napisana specjalnie dla mającej powstać kompozycji.

ogólnie: śpiew chóralny (łaciński cantus choralis); najczęściej wiązał się z liturgią (chorał gregoriański, chorał protestancki); opracowanie melodii chorał protestanckiego — chóralne lub instrumentalne; także utwór o uroczystym, poważnym, hymnicznym charakterze.

chorał rzymski, jednogłosowe śpiewy liturgiczne Kościoła rzymskokatolickiego, ukształtowane na początku VIII w., a przekazane w rękopisach z IX w.

chorał ewangelicki, oficjalne pieśni i hymny niemieckiego Kościoła protestanckiego.

zespół śpiewaków wykonujących utwór jedno- lub wielogłosowy a cappella lub z towarzyszeniem instrumentów; rozróżnia się chór męski, żeński, chłopięcy, mieszany, 1-, 2-, 3-, 4- (najczęściej) i więcej głosowy; chór 4‑głosowy mieszany składa się z sopranów, altów, tenorów i basów.

uroczysta i podniosła pieśń pochwalna o apostroficznym charakterze wypowiedzi, komponowana na cześć bóstwa, szczególnej osoby, wydarzenia, ojczyzny (kraju), a także idei.

środek techniki polifonicznej, polegający na powtórzeniu całości lub fragmentu melodii jednego głosu przez głos drugi, podczas gdy głos pierwszy kontynuuje swoją linię melodyczną.

wydobycie dźwięku właściwe lub niewłaściwe pod względem wysokości, głównie w śpiewie i grze na instrumentach smyczkowych (intonacja czysta albo chwiejna, zwana też detonacją); w teorii średniowiecznej zwrot melodyczny typowy dla danej skali kościelnej; w chorale gregoriańskim początkowy odcinek śpiewu liturgicznego, intonowany (rozpoczynany) przez kapłana.

(wł. cantare – śpiewać), wieloczęściowy, niesceniczny utwór wokalny, złożony z arii, recytatywów, duetów, ansambli, chórów i ritornelów instrumentalnych.

w Kościele katolickim – duchowny (później też osoba świecka) wykonujący partie solowe, np. wersety w psalmach; w Kościele protestanckim – dyrygent chóru i zarazem organista.

ludowa pieśń śpiewana kołysanemu w kolebce dziecku, aż do jego uśpienia (stąd element improwizacji w kołysance ludowej); utwór muzyczny z tekstem lub bez, naśladujący kołysankę ludową, zazwyczaj w prostej formie pieśni (ABA), wykorzystujący często basso ostinato.

gatunek świeckiej muzyki wokalnej, uprawiany w okresie średniowiecza, renesansu i wczesnego baroku, głównie we Włoszech.

jeden z głównych elementów dzieła muzycznego; następstwo dźwięków różnej wysokości, zwykle porządkowanych według określonych zasad tonalnych, rytmiczno‑metrycznych i formalnych.

ogół cech melodycznych, charakterystycznych dla określonego utworu, twórczości kompozytora, epoki.

śpiew solowy z towarzyszeniem instrumentalnym, uprawiany w średniowieczu (ballada, rondo, virelai, madrygał) i renesansie (np. pieśń z akompaniamentem lutni).

(gr. mónos – jedyny, phōnḗ – głos, dźwięk), jednogłosowość, zwana też monodią; muzyka bez elementu harmonii, mimo że wykonywana zespołowo, oparta jedynie na melodii, np. chorał gregoriański.

jedna z najstarszych form wielogłosowej muzyki wokalnej, uprawiana od XIII do XIX wieku, sporadycznie także współcześnie (do czasu baroku wyłącznie a cappella).

forma dramatyczno‑muzyczna, wokalno‑instrumentalna, z akcją dramatyczną, monologami i dialogami ujętymi w libretcie, przeznaczony do wykonania na scenie (z odpowiednią scenografią), zwykle w specjalnie do tego celu zbudowanym teatrze operowym, również zwanym operą.

gatunek muzyki dramatycznej, niesceniczny, z tekstem najczęściej o tematyce religijnej, wykonywany w kościele (poza liturgią) lub w sali koncertowej; także utwór tego gatunku.

technika kompozytorska stosowana w początkowej fazie rozwoju wielogłosowości europejskiej (od IX do pocz. XIII w.), także forma dźwiękowa charakterystyczna dla muzyki tego okresu (kompozycja oparta na tej technice); polegało na paralelnym ruchu głosów z dominacją współbrzmień kwarty i kwinty; źródłem tej techniki była prawdopodobnie prymitywna wielogłosowość ludowa.

(wł. orchestra) wieloosobowy zespół instrumentalny pod kierownictwem dyrygenta.

typ zespołu instrumentalnego, liczący od 80 do120 muzyków; tworzą ją 4 grupy instrumentów: smyczkowe (tzw. kwintet smyczkowy: I i II skrzypce, altówki, wiolonczele, kontrabasy), dęte drewniane (flety, oboje, rożek angielski, klarnety, fagoty i kontrafagot), dęte blaszane (rogi, trąbki, tuba), perkusyjne (kotły, bębny, talerze, triangel, czelesta), a ponadto harfy, niekiedy fortepian, organy oraz instrumenty wskazane w partyturze.

wielokrotne powtarzanie w toku utworu struktury melodycznej (także harmonicznej lub rytmicznej), najczęściej w głosie najniższym.

zapis utworu zespołowego, sporządzony tak, aby wszystkie partie (głosy) utworu były zestawione jedna nad drugą wg określonego porządku, odzwierciedlającego ich wzajemne zsynchronizowanie.

utwór wokalny, na ogół do tekstu lirycznego, solowy lub chóralny.

rodzaj faktury wynikający z występowania w utworze kilku niezależnych, lecz skoordynowanych ze sobą linii melodycznych, w przeciwieństwie do homofonii; także technika kompozytorska polegająca na prowadzeniu, zgodnie z regułami kontrapunktu, jednocześnie 2 lub więcej linii melodycznych.

– w Kościele katolickim część mszy świętej (o charakterze dziękczynnym i pochwalnym), poprzedzająca konsekrację.

liryczny utwór modlitewny, typ pieśni religijnej wywodzącej się z tradycji hebrajskiej.

śpiew o charakterze deklamacyjnym, służący do prezentacji akcji scenicznej w operze.

krótki tekst modlitewny zawarty w brewiarzu.

(gr. rhythmós – takt, rytm) jeden z podstawowych elementów dzieła muzycznego, regulujący jego przebieg w czasie.

najwyższy głos kobiecy.

strop zbudowany z wzdłużnie i poprzecznie ułożonych belek, które tworzą pola – płyciny o kształtach figur geometrycznych, wypełnia się je ornamentyką, płaskorzeźbą lub polichromią.

najwyższy głos męski (także śpiewak dysponujący takim głosem).

przeciwstawianie jednego zespołu wykonawczego innemu, eksponowanie elementów wirtuozowskich.

wstawki melodyczne dodawane wraz z nowym tekstem do melodii chorałowej, głównie w formie sylabicznej, rzadziej w postaci melizmatu.

cykliczna forma muzyczna, polegająca na przedstawieniu tematu i następnie określonej liczby jego odmian.